Самуэль Оппенгеймер: Император сарайының банкирі және дипломаты

Кіріспе

Самуэль Оппенгеймер (21 маусым 1630 – 3 мамыр 1703) – ашкеназдық еврей банкирі, императорлық сарай дипломаты, фактор және қасиетті Рим империясының әскери жабдықтаушысы. Ол император Леопольд I-нің ерекше қамқорлығына ие болды, оған Ұлы түрік соғысы үшін айтарлықтай қаржылай көмек көрсетті. Савой князі Евгений Түркиядан көптеген құнды еврей қолжазбаларын әкелді, олар кейін әйгілі Давид Оппенгеймер кітапханасының ядросын құрады, қазір ол Оксфордтағы Бодли кітапханасының бөлігі. 1670 жылы еврейлер Венадан қуылған болса да, император Оппенгеймерге оның ізбасарларымен, «Гезеде» (үй шаруашылығы) аталатын бірнеше еврей отбасыларымен бірге қалаға қоныстануға рұқсат берді. Ол тіпті Венаның орталық бөлігінде сарай салмаққа да лайық болды. Ол Венгриядағы императорлық генерал, Баден маркгравы Людвигтің ұсынысымен «Оберфактор» және сарайлық еврей болып тағайындалды, оған ол соғыс шығындары үшін 100 000 гульден берген еді. Сонымен қатар, ол князь Евгенийге түрік соғысы кезінде әскерге медициналық көмек көрсетуге мүмкіндік берді. Шамамен 1700 жылы, патша сарайының қарызын өтеуге Оппенгеймерді көндіру мақсатымен, патша сарайының ықпалымен ұйымдастырылған тәртіпсіздіктер болды. Тәртіпсіздік кезінде үйлер тоналып, мүліктер қарақталды, оның ішінде Оппенгеймердікі де. Нәтижесінде, Оппенгеймердің үйін тонаған бір адам дарға асылды, ал басқалары тәртіпсіздікке қатысқандары үшін түрмеге қамалды. Оппенгеймер «Entdecktes Judenthum» (Ашылған Иудаизм) атты еврейге қарсы трактатты таратуға қарсы тұру үшін үлкен қаржы жұмсады, сот пен иезуиттерді еврейлердің жағына тартуға тырысты. Нәтижесінде, императорлық жарлық шығарылып, автор, Эйзенменгердің еңбегін таратуға тыйым салынды. Оппенгеймерді император жиі сындарлы саяси миссияларға тартатын. Оппенгеймер қайтыс болғаннан кейін мемлекет оның мұрагері Эммануэльге қарызын өтеуден бас тартып, оның фирмасын банкрот деп жариялады. Оның өлімі мемлекетке ауыр қаржылық дағдарыс әкелді, қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қажетті несиелерді алуда үлкен қиындықтарға тап болды. Эммануэль мемлекетке қарызы бар еуропалық билеушілерге жүгінді, олар оның мүддесін қорғады. Ұзақ кешігуден кейін мемлекет Эммануэльдің 6 миллион флориндік талабын қабылдамай, оның орнына одан 4 миллион флорин талап етті. Бұл сома Оппенгеймердің мансабының басында алаяқтық жолмен алған деген күдік тудырған сомаға негізделген. 1721 жылы Эммануэль қайтыс болды, ал Оппенгеймердің мүлкі 1763 жылы аукционға шығарылды. Оппенгеймер өзі білімді болмаса да, бұрын-соңды көрілмеген деңгейде қайырымдылық жасады, көптеген синагогалар мен ешивалар салып, олардың ғалымдарын қолдады. Ол сондай-ақ түрік соғыстары кезінде тұтқынға алынған еврейлерді босату үшін құн төледі және 1700 жылы Р. Иуда хасидтің Эрец Исраилге сапарын қолдады. Замандастары оны «Юденкайзер» (Еврей императоры) деп атады, ол мақтан мен ұялшақтықтың ерекше қоспасынан тұратын күрделі тұлға болды, оны тарихи талдау қиын. Оның өлімінен кейін 20 жыл өткен соң, Оппенгеймердің артықшылықтарына байланысты 100-ден астам адам Венада тұрғандығы анықталды. Оппенгеймер Венадағы ең көне еврей зираты – Россауэр зиратында (Зигассе 9) жерленген. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде зираттағы тастарды қорғау үшін көміп тастаған. Көптеген тастар табылып, 1980 жылдары зират қалпына келтірілді. 2008 жылы зираттағы қазба жұмыстары кезінде Сэмюэль Оппенгеймердің қабір тасының жартысы және екінші жартысының төменгі бөлігі табылып, оның түпнұсқалық орнына, сондай-ақ оның бірнеше ұрпақтарының қабір тастарымен бірге қалпына келтірілді. Соғыстан бұрын түсірілген фотосуретте оның қабір тасындағы күрделі жазулар көрінеді. Оппенгеймердің ұлдарының бірі, Саймон Вольф Оппенгеймер, Ганноверде банктік үй құрды. Саймон Вольфтің ұлы, Якоб Вольф Оппенгеймер отбасылық банктік істі жалғастырды. 1757 жылдан 1763 жылға дейін Майер Амшель Ротшильд осы жерде банктік іске оқып, үйренді, бұл отбасылық атының синонимі болды. Оппенгеймердің ұрпақтарының арасында композитор Феликс Мендельсон бар.

Samuel Oppenheimer (21 June 1630 – 3 May 1703) was an Ashkenazi Jewish banker, imperial court diplomat, factor, and military supplier for the Holy Roman Emperor. He enjoyed the special favor of Emperor Leopold I, to whom he advanced considerable sums of money for the Great Turkish War. Prince Eugene of Savoy brought him a large number of valuable Hebrew manuscripts from Turkey, which became the nucleus of the famous David Oppenheim Library, now part of the Bodleian Library at Oxford. Although the Jews had been recently expelled from Vienna in 1670, the emperor permitted Oppenheimer to settle there, together with his "Gesinde", his followers, who included a number of Jewish families. He even received the privilege of building a mansion in the heart of Vienna. He was appointed "Oberfaktor" and court Jew at the recommendation of Margrave Ludwig of Baden, the imperial general in Hungary, to whom he had advanced 100,000 gulden for war expenses. He also enabled Prince Eugene to provide medical attendance for the army during the Turkish war. About the year 1700, a riot broke out, possibly sanctioned by the royal court, to persuade Oppenheimer to relieve the court's debt. During the riot, houses were sacked and property looted, including Oppenheimer's. As a result, one man was hanged for sacking Oppenheimer's house and others were imprisoned for participating in the disturbance. Oppenheimer took steps to suppress the anti Semitic Entdecktes Judenthum (Judaism Unmasked) treatise by spending large sums of money to win the court and the Jesuits to the side of the Jews. As a result, an imperial edict was issued forbidding circulation of the author, Eisenmenger's, work. Oppenheimer was employed also by the emperor in political missions which were often of a delicate nature. When Oppenheimer died, the state refused to honor its debts to his heir Emanuel and had his firm declared bankrupt. His death brought deep financial crisis to the state; it experienced great difficulty in securing the credit necessary to meet its needs. Emanuel appealed to European rulers to whom the state owed money and who intervened on his behalf. After deliberate procrastination, the state refused Emanuel's demand for 6 million florins and instead demanded 4 million florins from him. This amount was based on a sum which (with compound interest), according to the state, Oppenheimer had allegedly obtained by fraud at the beginning of his career. Emanuel died in 1721 and the Oppenheimer estate was auctioned in 1763. Although Oppenheimer was not himself learned, he was a benefactor on a scale hitherto unknown, building many synagogues and yeshivot and supporting their scholars. He also paid ransom for the return of Jews captured during the Turkish wars and supported as well R. Judah he Hasid's voyage to Erez Israel in 1700. Known as Judenkaiser by his contemporaries, he was a man whose complex personality, a mixture of pride and reserve, defied historical analysis. Twenty years after his death it was estimated that more than 100 persons held residence in Vienna by virtue of their being included in Oppenheimer's privileges. Oppenheimer was buried in the Rossauer Cemetery, the oldest Jewish cemetery in Vienna (Seegasse 9). Stones in the cemetery were buried during WWII for protection. Many were recovered and the cemetery was restored in the 1980s. One half of Samuel Oppenheimer's tombstone as well as the lower part of the second half were recovered during excavations in the cemetery in 2008 and was restored to its original location, as were the tombstones of several of his descendants. A photograph taken before the war reveals the elaborate inscriptions on his tombstone. One of Oppenheimer's sons, Simon Wolf Oppenheimer, established a banking house in Hanover. Simon Wolff's son, Jakob Wolf Oppenheimer continued the family banking house. It was there, from 1757 to 1763, that Mayer Amschel Rothschild apprenticed and learned the banking business that would become synonymous with that family name. Oppenheimer's descendants include the composer Felix Mendelssohn.