Кіріспе

Жапон Дзен буддизмінің мектебі

Жапониядағы Дзен мектебі

Ринзай мектебі (臨濟宗), Линдзи Исюанның (Ж. Ринзай, 866 ж. қайтыс болды) құрметіне аталған, жапон буддизміндегі Дзеннің үш сектасының бірі – Сото және Обакумен бірге. Қытайдың Линдзи Чань буддизмі мектебін алғаш рет Мёан Эйсай (1141–1215) Жапонияға жеткізді. Қазіргі заманғы жапон Ринзайі Хакуин Экаку (1686–1769) арқылы берілген Отокан әулетінен толыққанды түрде шыққан, ол Ринзай дәстүрін жаңғыртудағы маңызды тұлға.

Тарих

Ринзай – Тан дәуірінде Линдзи Иксюан (жапонша: Ринзай Гиген) құрған қытайлық Линдзи Чань Буддизмі мектебінің жапондық тармағы.

Камакура кезеңі (11851333)

Жапонияда Ринзай бағыттарын орнатуға бірнеше әрекет жасалғанмен, ол алғаш рет монах Мёан Эйсайдың күш-жігері арқасында берік тамыр жайды. 1168 жылы Мёан Эйсай Қытайға сапар шегіп, онда жиырма жыл бойы Тендай дәстүрін зерттеді. 1187 жылы ол тағы да Қытайға барып, Жапонияға оралып, Жапонияда Ринзай деп белгілі Чан буддизмінің Линдзи мектебін құрды. Он жылдар өткен соң, Қытайда Линдзи үйретімдерін оқыған Нанпо Шёмио (南浦紹明) (1235–1308) жапондық Отокан тармағын құрды, ол Ринзай мектебінің ең ықпалды және жалғыз сақталған бөлімі болып табылады. Ринзай Дзені Жапонияда самурайлар билікке көтерілген кезде қалыптасты. Империяның бастапқы қолдауымен қатар, Ринзай осы жаңадан билікке жеткен әскерлік топтың қамқорлығына ие болды.

Муроматчи (немесе Ашикага) кезеңі (13361573)

Муромачи дәуірінде Ринзай мектебі Жапониядағы Дзен мектептерінің ең табыстысы болды, себебі оны сёгун қолдады. Шюхо Миочо (сондай-ақ Дайто Кокуси, 1283–1337) және Мусо Сосеки (1275–1351) – Қытайға оқуға бармаған екі ықпалды жапон Дзен шеберінің арқасында мектеп гүлденіп, ерекше жапондық сипатқа ие болды деуге болады.

Ринка монастырлары

Ринзай дзенінің барлық ұйымдары да мұндай қатаң мемлекеттік бақылауда болған жоқ. Көбінесе қалалар емес, ауылдық жерлерде орналасқан Ринка монастырлары көбірек тәуелсіздікке ие болды. Дайтоку-дзиді орталық еткен Отокан әулеті де үлкен еркіндікке ие болды. Оны Нанпо Шомё, Шүхо Мёчо және Канзан Эген қалыптастырды. Дайтоку-дзидің белгілі ұстазы Иккю болды.

Токугава (1600-1868) - Хакуин және оның мұрагерлері

18 ғасырда Ринзай мектебі жаңадан әкелінген Обаку ұрпағымен және билеуші элитаның қолдауының азаюымен күресті. Хакуин Экаку (1686–1769) коан тәжірибесіне күшті мөр басып, қарапайым халыққа бағытталғандығымен, коанды зерттеу дәстүрін жаңғыртудың және қарапайым жандарға жол ашудың батыры болды. Ринзай ұрпақтарының көпшілігі одан тарағанын айтады, бірақ оның ресми Ринзай институтымен байланысы аз болды. 1718 жылы Шоин-дзидің бас діни қызметкері болып тағайындалғанда, ол Дай-ичиза, «Бірінші монах» атағын алды.

Хакуин өзін Шоджу Рониннің (Докио Этан, 1642–1721) мұрагері деп есептеді, бірақ одан ресми дхарма берілісін ешқашан алмады. Дегенмен, Хакуин арқылы қазіргі жапондық Ринзай ұрпақтарының барлығы 1267 жылы Нанпо Джомё Қытайдан әкелген, ал 1265 жылы дхарма берілісін алған Отокан ұрпағының бір бөлігі саналады. Когетсу Зензайдан білім алған Торей Энжи (1721–1792) Хакуиннің маңызды шәкірті және ықпалды автор, суретші және каллиграф болды. Ол Ринзай оқытуының толыққанды жүйесін ұсынатын «Зеннің сөнбес шамшырағы» (Шумон мужинторон) атты ықпалды еңбектің авторы. Торейдің шәкірті Гасан Жито (1727–1797) арқылы Хакуиннің тәсілі жапондық Ринзай Дзеннің орталық нүктесіне айналды. Хакуинмен кездеспес бұрын Гасан Ринзай ұстазы Гессен Зен’эден дхарма берілісін алды, ол өз кезегінде Когетсу Зензайдан алған. Гасанды көбінесе Хакуиннің дхарма мұрагері деп есептейді, бірақ «ол шәкірттердің жақын шеңберіне жатпады және тіпті Хакуиннің дхарма мұрагерлерінің бірі болмаған болуы мүмкін». Гасанның шәкірттері Инзан Иен (1751–1814), ол да Гессен Зен’эден білім алған, және Такуджу Косен (1760–1833) коанды зерттеудің жүйеленген әдісін жасады, белгілі бір сұрақтар мен жауаптар жиынтығын пайдаланды. 1808 жылы Инзан Иен Жапониядағы маңызды Ринзай храмдарының бірі – Мёшинджидің абысы болды, онда ол қысқа ғана уақыт қызмет етті. Қазіргі жапондық Ринзай ұрпақтарының барлығы және олардың коанды зерттеу әдістері мен стильдері осы екі ұстаздан бастау алады, бірақ Токугава кезеңінің соңында оның ұрпағы құрып кетудің алдында болды.

Мейдзи қалпына келтіру (1868-1912) және императорлық экспансионизм (1912-1945)

Мейдзи дәуірінде (1868–1912), 1868 жылғы төңкерістен кейін Жапония феодалдық жүйенің орнын қалдырып, Батыс модернизміне ашылды. Синтоизм мемлекеттік дін ретінде қалыптасты, ал буддизм жаңа үкіметке бейімделді. Буддизмнің ішінде Батыс әлемі қауіп-қатер ретінде де, қарсы тұруға шақыру ретінде де қарастырылды. 1872 жылы Ринзай университеті, Ханазоно университеті, бастапқыда дін қызметкерлерін даярлайтын семинария ретінде құрылды. Ханазоно университеті Жапониядағы маңызды Ринзай жоғары білім беру мекемесіне айналды.

Соғыстан кейінгі кезең (1945 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Қазіргі Ринзай Дзені 15 секта немесе тармақтан тұрады, ең ірісі – Мёшин-дзи желісі. Қазіргі заманғы Ринзай Дзенінің ықпалды тұлғаларына Омори Соген (大森 曹玄, 1904–1994), Соко Моринага (盛永 宗興, 1925–1995), Шодо Харада (原田 正道), Эшин Нишимура (西村 惠信; 1933 жылы туған), Кейдо Фукусима (福島 慶道, 1933 – 2011) және Д. Т. Сузуки (鈴木 大拙 貞太郎, 1870–1966) кіреді.

Әдеби дереккөздер

Ринзай – түрлі үнді махаяна сутраларынан (мысалы, Алмаз сутрасы және Жүрек сутрасы) және үнді ұстаздарының шастраларынан (еңбектерінен) бастау алатын махаяна буддистік дәстүр. Ринзай қытайлық Чан дәстүрінің еңбектерін де жақыннан қадағалайды, әсіресе Линцзи мектебінің ұстаздары Линцзи Исюань (866 ж. қайтыс болған) және Дахуй Цзонггао (1089–1163) мен осы мектептің түрлі дәстүрлі жазбаларын, мысалы, «Шамның берілуі» және Línjì yǔlù (臨濟語錄; Jp: Rinzai goroku, Линцзи жазбалары) еңбектерін ұстанады. Ринзай мектебінің маңызды жапондық көздеріне Хакуин Экаку мен оның шәкірті Торей Энджидің еңбектері кіреді. Торейдің «Зеннің өлмейтін шамшағы» (Shūmon mujintō ron) Хакуиннің Зенін толыққанды қарастырады және Ринзай Зен практикасының маңызды көзі болып табылады. Жапон Ринзай практикасының көбірек заманауи шолуы – Омори Согеннің «Санцен Нюмон» (Зен жаттығуына кіріспе) еңбегі.

Жапондық Ринзай тәжірибесі

Қазіргі жапондық Ринзай Дзенінің ерекшелігі – кеншоға (見性, "өзінің нағыз табиғатын көру" немесе "будда табиғатын анық түсіну") назар аударуы, оны шынайы буддалық практикаға жол ашатын қадам ретінде қарастыру. Ринзай кеншодан кейінгі рухани жаттығудың маңыздылығын да атап өтеді, ол барлық тіршілік иелерінің пайдасына оянуға жеткізеді. Ринзай мектебінің ресми жаттығуы зазенге (отырып медитациялауға) бағытталған. Зазенде тыныс алу медитациясының түрлі тәсілдері (тыныс санау, диафрагмалық тыныс алу және танден, тынысты жетілдіру), коанды зерделеу, вато және мантра практикасы (мысалы, «Аһ» мантралық дыбысын қолдану) пайдаланылады. Басқа практикаларға жүріп медитациялау (жап. кинин), орьёки (медитациялық тамақтану) және саму (саналы түрде орындалатын физикалық еңбек) жатады. Будда сутраларын немесе даранилерді оқу (окё) – Ринзай практикасының маңызды бөлігі. Коандар ресми зазенде медитацияның жиі қолданылатын нысаны болып табылады. «Жай ғана отыру» (шыкантаза) Ринзай мектебінде аз дәрежеде қолданылса да, толығымен жойылған жоқ. Бұл Сото мектебінен өзгеше, ол Генто Сокучудан (шамамен 1800 жылдан) бастап коандарға назар аударуды азайтып, шикантазаға баса назар аударады. Ринзай мектебі коанды зерделеудің және жаттығудың өзіндік формалды жүйесін жасады. Бұл жүйе стандартталған коандар курсын қамтиды, оларды реттілікпен оқу және «өткізу» қажет. Бұл процесте стандартталған сұрақтар (сасшо) және студенттер жауап ретінде жаттайтын «қорытынды сөздердің» (жакуго) немесе өлең жолдарының жиынтығы болуы мүмкін. Студенттің коанды түсінуі жеке кездесуде (докусан, дайсан немесе санзен) мұғалімге ұсынылады, ал мұғалімнің міндеті – студентті кеншоға жетелеу, оның ішінде студенттің киогайын бағалау арқылы. Коанды зерделеу зазенде (отырып медитациялау), кининде (жүріп медитациялау) және күнделікті өмірде жүзеге асырылуы мүмкін. Жалпы алғанда, Ринзай мектебі жаттығу әдістерінің қатаңдығымен және қиындығымен танымал. Ринзай стилі Линдзи Исюанның рухын сақтай отырып, біршама әскери немесе өткір сипатқа ие. Ринзай Дзенін 13 ғасырда Ходзё кланы қабылдағаннан бері, кейбір Ринзай қайраткерлері тіпті самурай өнерін (будо) Дзен аясында дамытты. Әсерлі тұлғалардың бірі – самурайлар класына арналған Дзен және будо туралы жазбаларымен танымал Ринзай діни қызметкері Такуан Сохо (қараңыз, «Шексіз сана»). Осы тұрғыда Ринзай Жапонияда терең тамырланған Зеннің басқа бір мектебі – Сотомен салыстырылады, оны мейірімді және тіпті қарапайым рухты деп сипаттайды. Жапондық мақал осы көзқарасты бейнелейді: «Ринзай – шогунға, Сото – шаруаларға» (臨済将軍、曹洞土民, Ринзай Шогун, Сото Домин). Ринзай мектебі энергияны жетілдірудің кейбір даосистік тәсілдерін де қабылдады. Оларды 1686–1769 жылдары өмір сүрген Хакуин, Хакую атымен белгілі бір ғалымнан үйренген. Бұл энергетикалық практикалар наикан деп аталады. Олар негізінен сананы және адамның өмірлік энергиясын (ки) танденге (құрсақ астындағы бір нүктеге) шоғырландыруға негізделген. Ринзай Дзенінде сурет салу, каллиграфия, поэзия, бау-бақша және шай ішу рәсімі сияқты жапон өнерлері де медитациялық тәсіл ретінде жиі қолданылады. Хакуин суми-э (жылдам сызба) суреттерімен және каллиграфиясымен танымал. Мёан Эйсай Жапонияда жасыл шайды танымал еткен деп есептеледі, ал жапон шайының шебері Сен но Рикю (1522–1591) де Ринзай мектебінде оқыған.

Қазіргі заманғы Ринзай мектептері

Жапониядағы Ринзай Дзен бүгінде біртұтас ұйымдастырылған құрылым емес. Керісінше, ол 15 тармаққа (немесе Обаку ескерілсе, 16-ға) бөлінген, олар бас ғибадатханаларының аттарымен аталады, олардың жартысы Киотода орналасқан (8-і, сондай-ақ Обаку). Олардың ішіндегі ең ірісі және ең беделдісі – Мёшин-дзи тармағы, оның бас ғибадатханасы 1342 жылы Канзан Эген (1277–1360) құрған. Басқа да маңызды тармақтар: Нанзен-дзи және Тенрю-дзи (екеуі де Мусо Сосеки құрған), Дайтоку-дзи (Шухо Миочо құрған) және Тофуку-дзи (Энни Бен'ен құрған, 1202–1280). Бұл тармақтар – ғибадатхана тарихы мен ұстаз-оқушы шәкірттігінен туындаған ұйымдық бөліністер ғана, олар діни ағымдардың айырмашылығын немесе практикадағы түбірлі өзгерістерді білдірмейді. Дегенмен, коандармен жұмыс істеуде шамалы езгешеліктер бар. Бұл бас ғибадатханалар әртүрлі желілерге жетекшілік етеді, олардың құрамында шамамен алты мың ғибадатхана, қырық монастырь және бір әйелдер монастырі бар. Мёшин-дзи тармағы ең ірісі, ол басқа тармақтардың барлығынан шамамен үлкен: оның ішінде шамамен үш мың бес жүз ғибадатхана және он тоғыз монастырь бар.

Батыс Ринзай

Ринзай дәстүрінің бірнеше тармақтары Жапониядан Еуропаға, Америкаға және Австралияға көшірілді, сондай-ақ жапондық емес тәлімгерлер осы дәстүрлердің ұстаздары және жалғастырушылары ретінде мойындалды. Ринзай храмдары, сондай-ақ үй иелері басқаратын тәжірибе тобын көптеген елдерде кездестіруге болады. Солтүстік Америкадағы Ринзай орталықтарына Киозан Джошу Сасаки Роши құрған Ринзай-дзи, Калифорнияда Джон Таррант Роши құрған Тынық мұхиты Дзен институты, Нью-Йоркте Эидо Шимано Роши және Соэн Накагава Роши құрған Дай Босацу Зендо Конго-дзи, Гавайиде Омори Соген Роши құрған Чозен-дзи, Иллинойстағы Дайюзендзи және Висконсиндегі Кориндзи (екеуі де Омори Соген Роши шәкірттері құрған), сондай-ақ Сиэтлдегі Чобо-дзи кіреді. Еуропада Эидо Шиманоның Дхарма мұрагері Эгмунд Сомер (Денко Мортенсен) құрған Хавредал Зендо бар.

Обаку

Ринзай мен Сотодан өзге, Жапонияда Зеннің үшінші дәстүрі – Обаку Зен сектасы бар. Ол 17 ғасырда Жапонияға әкелінді және Таза жер мектебінен күшті әсер көрінеді. Бұл, Ринзайдың алғашқы тармақтары Жапонияға жеткеннен кейін Қытай буддизмінде дамыған синкретизмнің көрінісі. Обаку сондай-ақ қытайлық Линдзи мектебінен тараған, демек техникалық тұрғыдан жапон Ринзай қозғалысының бір бөлігі деп есептелуі мүмкін; сонымен қатар, оның аббаттары қазір Ринзай тармақтарымен бір Отокан әулетіне жатады, бірақ бастапқыда олай болмаған (олар жақындағы қытай әулетін ұстанған). Манпуку-дзи, Обаку штаб-пәтері ғибадатханасы, жоғарыда аталған 15 Ринзай тармағының бірі саналғанымен, Обаку Зені басқа 14 тармақтан әкімшілік тұрғысынан бөлек және өзінің ерекше айрықшалығын сақтап келеді.

Фуке

Соңғы жапондық Дзен сектасы, өзін Линдзи мектебінен тараған деп жариялаған, Фуке сектасы еді. Фуке Дзен 19 ғасырдағы Мейдзи реставрациясы кезінде қудаланды және қазірде жоқ. Дегенмен, оның шакухачи (бамбук сырнай) музыкасының дамуына тигізген әсері зор болды.

Ичибата Якуши Кёдан

Ичибата Якуши Кёдан (дұрыс жазылуы Ичиба Якуши Кёдан 一畑薬師教団) бүгінде көбінесе буддизмнің тәуелсіз мектебі деп есептеледі, бірақ бұрын Мёшин джи (ал одан бұрын Тендай) сияқты басқа мектептермен байланысты болған. Ол әлі де Ринзайдың бір бөлігі саналуы мүмкін, алайда оның практикалары мен сенімдері Ринзаймен көп ортақ емес. Якушиге (Дәрігер Буддаға) деген сенімге ерекше мән беріледі және ол емделу ортасы ретінде танымал.

Мәдениеттің әсері

Ринзай Дзені мен билеуші топтар арасындағы ерте байланыстың айрықша нәтижелері – білім беру және үкіметке Ринзайдың күшті ықпалы, сондай-ақ каллиграфия, кескіндеме, әдебиет, шай ішу рәсімдері, жапон бақшаларын жобалау, сәулет және тіпті жекпе-жек өнері сияқты жапон мәдениетінің гүлденуіне Ринзайдың зор үлесі болды. Күтпеген салдардың бірі – халыққа жақындығымен және байланысымен көзге түскен Сото Дзен ғибадатханаларының саны ақырында Ринзай ғибадатханаларынан басып өтті.