Кіріспе
Құқықтық ұғым, яғни өкілеттіктерден асып кету. Ultra vires ("өкілеттіктер шегінен тыс") – заңда заңдық құқық талап ететін, бірақ онысыз жасалған әрекетті сипаттау үшін қолданылатын латын тіркесі. Оның қарама-қарсысы – тиісті құқықпен жасалған әрекет – intra vires ("өкілеттіктер шегінде"). Intra vires әрекеттері "жарамды" деп, ал ultra vires әрекеттері "жарамсыз" деп аталуы мүмкін. Ultra vires-ке қатысты құқықтық мәселелер түрлі жағдайларда туындауы мүмкін: Компаниялар және басқа да заңды тұлғалар кейде әрекет етуге шектеулі заңдық қабілетке ие болады, ал олардың заңдық қабілеттерінен асып түсетін қызметтерге тырысулары ultra vires болып табылуы мүмкін. Тиісті заңдық құқықсыз қабылданған қосалқы заңнама, оны шығарған органның өкілеттігінен асып кеткендіктен жарамсыз болуы мүмкін.
Ultra vires ('beyond the powers') is a Latin phrase used in law to describe an act that requires legal authority but is done without it. Its opposite, an act done under proper authority, is intra vires ('within the powers'). Acts that are intra vires may equivalently be termed "valid", and those that are ultra vires termed "invalid". Legal issues relating to ultra vires can arise in a variety of contexts:
Companies and other legal persons sometimes have limited legal capacity to act, and attempts to engage in activities beyond their legal capacities may be ultra vires. Subordinate legislation which is purported passed without the proper legal authority may be invalid as beyond the powers of the authority which issued it.
Корпоративтік құқық
Корпоративтік құқықта ultra vires – корпорацияның объектілер шартында, оның құрылтай құжаттарында, ішкі қағидаларында, ұқсас құрылтай құжаттарында немесе корпорация құруға рұқсат беретін заңдарда белгіленген өкілеттіктер шегінен асып түсетін әрекеттерін білдіреді. Корпорацияның жарғысының шегінен тыс жасалған әрекеттер жарамсыз немесе күшін жойған болып есептеледі. Акционерлер ultra vires мәмілесін бекіте алмайды, тіпті олар бекітілгенін қаласа да. Эстоппель қағидасы бойынша, егер мәміле бір тараптан толық орындалса, ultra vires қорғанысына сүйенуге болмайды. Әрі қарай, екі тарап толық орындаған мәмілеге шабуыл жасауға да болмайды. Егер шарт толық орындалуға тиіс болса, ultra vires қорғанысын кез келген тарап көтере алады. Шарт ішінара орындалса және орындалу эстоппель қағидасын қолдану үшін жеткіліксіз деп табылса, алынған пайданы қайтару үшін квази-шарт бойынша сотқа жүгінуге болады. Корпорацияның өкілі өкілеттігі шегінде құқық бұзушылық жасаса, корпорация бұл әрекетті ultra vires деп қорғай алмайды. Корпорация құруға қатысты бірнеше заманауи өзгерістер ultra vires әрекеттерінің болу ықтималдығын азайтты. Коммерциялық емес корпорацияларды (муниципалды корпорацияларды қоса алғанда) есептемегенде, бұл құқықтық доктрина қолданыстан шығып барады; соңғы жылдары дерлік барлық коммерциялық корпорациялар кез келген заңды қызметті жүзеге асыруға рұқсат етілген. Америка Құрама Штаттарының Ұлгілі Бизнес Корпорация Заңында: «Корпорацияның әрекет ету құқығы болмаған немесе болмай қалған деген негізде корпорациялық әрекеттің заңдылығына күдік тудыруға болмайды» делінген. Бұл доктрина әлі де коммерциялық емес корпорацияларда немесе белгілі бір қоғамдық мақсат үшін құрылған мемлекеттік корпоративтік органдарда, мысалы, университеттерде немесе қайырымдылық ұйымдарында қолданылады.
Ұлыбритания
Тарихи тұрғыдан алғанда, Ұлыбританиядағы барлық компаниялар "ultra vires" доктринасына бағынды және компанияның жарғысында белгіленген мақсаттардан тысқары кез келген әрекет "ultra vires" болып есептеліп, жарамсыз деп танылған. Бұл коммерциялық жағынан қанағаттандырмас нәтижеге әкелді. Осының салдарынан компаниялар өте кең және жалпылама мақсаттарды көздейтін жарғылармен құрылып, кез келген коммерциялық қызметпен айналысуға мүмкіндік алды. 1985 жылғы Компаниялар туралы заң бұл жағдайды өзгертіп, коммерциялық компанияларға қатысты бұл доктринаны жойды. Қазіргі таңда 2006 жылғы Компаниялар туралы заңның 31 және 39-баптары осы мәселені реттейді, бұл корпоративтік құқықта "ultra vires" қағидасының қолданылуын едәуір шектейді. Дегенмен, ол әлі де қайырымдастық ұйымдарына қатысты қолданылуы мүмкін, ал акционер "ultra vires" деп санайтын әрекетті болдырмау үшін алдын ала сотқа шағымдануға құқылы.
Басқа юрисдикциялар
Көптеген елдерде, мысалы, Австралияда заңнама корпорацияға жеке тұлғаның барлық құқықтарын және одан да артығын береді; сондай-ақ, өкілеттігінен асып кеткен әрекеттердің заңдылығы сақталады.
Конституциялық құқық
Конституциялық құқық бойынша, әсіресе Канада мен АҚШ-та конституциялар федералды және провинциялық немесе штаттық үкіметтерге әртүрлі өкілеттіктер береді. Бұл өкілеттіктерден тысқары әрекет жасау – құзыреттен тыс (ultra vires) болып табылады; мысалы, сот бұл терминді АҚШ-тың Лопеске қарсы ісінде федералды заңды жою кезінде қолданбаған, өйткені ол Конгрестің конституциялық өкілеттігін асырып жіберді, бірақ Жоғарғы Сот заңды құзыреттен тыс (ultra vires) деп жариялады. Ирландия конституциясының 15.2-бабына сәйкес, Оирехтас (парламент) Ирландия Республикасындағы жалғыз заң шығарушы орган болып табылады. Алайда, CityView Press v AnCo ісінде Ирландияның Жоғарғы соты Оирехтастың негізгі заңнама арқылы бағынышты органдарға белгілі бір өкілеттіктерді беруге құқылы екенін шешті, егер бұл өкілеттіктер бағынышты органға Оирехтастың негізгі заңнамада белгіленген қағидаттар мен саясатты ілгерілетуге ғана мүмкіндік берсе және жаңа қағидаттар мен саясатты жасауға жол бермесе. Оирехтастан басқа органға мемлекеттік саясатты жасау өкілеттігін беретін кез келген негізгі заң жобасы конституцияға қайшы болады; алайда, ирландиялық конституциялық құқықта Оирехтас конституция шегінде әрекет етеді деген презумпция бар, сондықтан Оирехтас қабылдаған кез келген заң, мүмкіндігінше, конституциялық тұрғыдан жарамды деп түсіндірілуі керек. Осылайша, Оирехтастан басқа органдар мемлекеттік саясатты жасау үшін оларға негізгі заңнамамен берілген өкілеттіктерді пайдаланған жағдайларда, даулы негізгі заңнама бағынышты органға мемлекеттік саясатты жасауға мүмкіндік бермейтіндей етіп оқылды. Бұл жағдайларда негізгі заңнама конституциялық деп танылды. Дегенмен, мемлекеттік саясат құруға тең келетін қосалқы заңнама негізгі заңнамадан тыс (ultra vires) деп танылды және күшін жойды. Ұлыбританияның конституциялық құқығында ultra vires – бұл Корольдіктің прерогативтік өкілеттігімен қабылданған, Корольдіктің Парламентте қабылдаған заңдарына қайшы келетін патенттер, жарлықтар және т.б. қағидаларын қамтиды. Қазіргі заманда сирек кездесетін, Корольдің немесе оның қызметшілерінің ultra vires әрекеттері бұрын заң үстемдігіне елеулі қауіп төндірген. Boddington v British Transport Police – бұл Лордтар палатасы қараған шағымның мысалы, онда былайша талап айтылды: заң 1962 жылғы Көлік туралы заңтың 67-бабы бойынша оған берілген өкілеттіктерден асып түседі. Егер талапкер осы шарттарды орындаса, екі доктринаның кез келгені талапкерге түрлі прерогативтік бұйрықтарға, әділ өтемақыларға немесе заңдық бұйрықтарға ие болу құқығын бере алады.
Ұлыбритания
Анизминик қарсы Шетелдік өтемақы комиссиясы ісінде лорд Ридтің "ультра вирес" доктринасын қалыптастырғаны белгілі. Дегенмен, "ультра вирес", ақылға сыймайтындықпен бірге, лорд Расселл Крюзе Джонсонға қарсы істе, қағидалар мен басқа да ережелерге шағымдану мәселесінде бұрыннан айтылған. Анисминик ісі ең әйгілісі – соттардың шешімді жоққа шығару құқығынан айырмау үшін, тіпті егер заң оны сот қарауына беруге тыйым салса да. "Бромли LBC" мен "Greater London Council", сондай-ақ "Civil Service Unions Кеңесі" мен "Мемлекеттік қызмет министрі" сияқты келесі істерде бұл доктринаны жетілдіруге тырысты. Хэммерсмит және Фулхэм Лондон қалалық кеңесінің Хэйзелге қарсы ісінде Лордтар палатасы жергілікті билік органдары жасасқан пайыздық ставкалардың айырбасталуы (сол кезде жергілікті билік органдарының қарыз алуына заңдық шектеулерді айналып өтудің танымал тәсілі) барлығының "ультра вирес" болып табылатынын және жарамсыз екенін анықтады, бұл көптеген қосымша сот процестеріне әкеп соқты. Кембридж қаласындағы Сент-Катарина колледжінің профессоры Марк Эллиотт әкімшілік құқық үшін өңделген "ультра вирес" доктринасын ұсынады, оны тиісті конституциялық контекстке қояды.