Кіріспе

Мысырлық Құран зергері, жазушы және ғалым (1943–2010)

Наср Хамид Әбу Зайд (نصر حامد أبو زيد, ; сондай-ақ Әбу Зайд немесе Әбу Зейд; 10 шілде 1943 – 5 шілде 2010) – Мысырлық Құран зергері, жазушы, ғалым және исламдағы жетекші либералды дінтанушылардың бірі. Ол адамгершілік Құран түсіндіруі жобасымен танымал, ол "бағытты көзқарастарға қарсы шықты". Құранның құдайдан келгендігін жоққа шығармай, Зайд оны "мәдени туынды" деп сарптады. Кейін ол үнсіз түрде Мысырға оралып, сол жерде қайтыс болды.

Ерте өмір

Наср Хамид Әбу Зайд 1943 жылғы 10 шілдеде Мысырдың Танта қаласына жақын, Каирден 120 шақырым қашықтықтағы Кухафа деген шағын ауылда дүниеге келді. Әбу Зайд дәстүрлі діни білім беру жүйесінен өтті, Құранды дұрыс оқу ережелерімен оқи алатын қари және жас кезінен бастап Құранды толық жатқа алған хафиз болды. 12 жасында Әбу Зайдті «Мұсылман бауырластығы» ұйымына деген ықыласы үшін түрмеге қамады. 1966 жылы Мысыр мемлекеті жазалаған революциялық исламист Сайид Кутбтың еңбектері оған әсер етті, бірақ ол өскен сайын Бауырластар мен Кутбтың идеяларынан алыстады. 1992 жылы Каир университетінде профессорлық лауазымға ұсынылу процесі әдеттегі академиялық рәсімнен «оның және оның әйелі үшін құқықтық дағдарысқа» айналды. Ақырында ол профессорлық дәрежеге көтерілді, бірақ консервативті мұсылмандар оны сотқа берді, ал апелляциялық сот оны діннен тайған деп жариялап, әйелінен ажырастырды. Бұдан кейін оның өліміне шақырулар жасалды және ол Еуропаға қоныс аударды, онда Лейден университетінде араб және исламтану бойынша қонақ профессор болып жұмыс істеді. Бұл шешім, іс жүзінде, оны туған жерінен кетуге мәжбүр етті.

Баға көтеруден бас тарту

Наср Әбу Зайд ісі оның толық профессор лауазымына көтерілуіне рұқсат берілмегеннен басталды. 1992 жылдың мамыр айында доктор Әбу Зайд өзінің ғылыми еңбектерін академиялық дәреже беру және жоғарылату жөніндегі тұрақты комитетке ұсынды. Оның араб және басқа тілдердегі он үш еңбегінің ішінде «Имам Шафии және ортағасырлық идеологияның қалыптасуы» және «Діни дискурстың сыны» кітаптары бар еді. Комитет үш баяндама ұсынды, олардың екеуі доктор Әбу Зайдты жоғарылатуды қолдады. Бірақ үшінші баяндама, Каирдегі Дар әл-'Улум университетінің араб тіл білімі профессоры және комитет мүшесі Абдель Сабур Шахин жазған, Әбу Зайдты «ислам дініне анық нұқсан келтіргендігі» үшін айыптап, оның жоғарылатуын қабылдамады.

Мәжбүрлі ажырасу бойынша іс жүргізу

Маусым айында (басқа бір мәлімет бойынша сәуірде) оқиға Каир университетінен тысқарыға шықты. Бұрынғы мемлекеттік қызметкер Мұхаммед Самида Әбу Самада басшылығындағы исламистер тобы, соның ішінде Шахин де бар, Гизадағы төменгі жеке мәртебе сотында (отбасылық сотта) Әбу Зейд пен оның әйелі, доктор Ибтихал Юнис арасындағы некені жою туралы сотқа шағым түсірді. Олар ислам заңы мұсылман әйел мен діннен тайған адам арасындағы некені тыйымдайды деп мәлімдеді. (Жұбайларға хабарланбады, бірақ олар бұл жағдай туралы алғаш рет таблоид газеттерінен естіді.) Бұрын мухтасиб атты лауазымды адамның міндетіне «Құдайдың құқығын» бұзған мұсылмандарға қарсы хисба ісін қозғау және қоғамдық тәртіпті бұзу кірген. Исламшылдардың сотқа шағымы хисбаны қайта жандандырды, сондай-ақ талапкерлердің айыпталушының қылмысына тікелей қатысы болуы міндетті емес еді. Хисба принциптері Мысырдағы шариғат соттарын басқару ережелерінің 89 және 110-баптарында баяндалған, бірақ 1998 жылы өзгертілді, бұл Әбу Зейдке көмектесу үшін кеш болды. Әбу Зейдке қарсы келтірілген консервативті ислам ғалымдарының пікірінше, профессор «адамдарды адастыру үшін ой еркіндігін еркіндік деп түсінетін» «білімі жоқ» ағартушыл болған. Тағы бір ғалым Әбу Зейдтің еңбектерін «мәдени ЖҚСБ» және «интеллектуалды терроризм» деп атады. (Бұл сыншы бірнеше жылдан кейін өзінің діни жазбалары үшін де діннен тайған деп айыпталды.) 1994 жылдың 27 қаңтарында Гизадағы жеке мәртебе соты талапты қабылдамады, себебі талапкердің бұл мәселеге тікелей жеке мүддесі болған жоқ. Алайда, 1995 жылдың 14 маусымында Каирдің апелляциялық соты төменгі соттың шешімін талапкердің пайдасына өзгертіп, судья Абд әл Әлим Мұса (Сауд Арабиясында бірнеше жыл жұмыс істеген) Әбу Зейдті діннен тайған деп танып, Әбу Зейд пен Ибтихал Юнистің некесін жарамсыз деп жариялады.

Шешімге реакция

Бұл шешім қызу пікірталас тудырды, адам құқықтарының бұзылуына байланысты шетелде сынға ұшырады, ал Мысырда Әбу Зайдқа деген ашу-ыза мен өлім жалдауларға себеп болды. Әбу Зайдтің өзі өкінішпен: "Менің есімімді бүкіл Мысыр бір апта ішінде қарғады. Тіпті ауылымда да мен студенттерге дінге қарсы ілім үйретіп жүрмін десті" деді.

Өліммен қорқыту

Үкім шығарылғаннан кейін көп ұзамай, "Мысырдың теологиялық орталығы" аталған әл-Азхар университетінің профессорлары бірлесіп мәлімдеме жасап, Абу Зайдты өлім жазасына кесуді талап етті. Бұған қоса, Абу Зайдке пошта арқылы "Полиция қанша қорғауға тырысса да, сен құтыла алмайсың" деген қауіпті хат келді. Доктор Наср Әбу Зайд полициямен қорғалды, бірақ оның діннен тайғанын сену соншалықты кең тараған еді, тіпті оның үйін күзетіп тұрған полиция қызметкері, Абу Зайдтың көршісі жағдайды сұрағанда оны "кафир" деп атады.

Шешімге қарсы іс

Сот ісі Наср Әбу Зайдтың діннен бас тартуы туралы айыптауға негізделді, сондықтан шешім Құрандағы жазаға сәйкес шығарылды. Бірақ Египеттің қылмыстық кодексі діннен бас тартуды мойындамайды, ал азаматтық заң діннен бас тартуды дәлелдеуді екі мүмкіндікпен шектейді: бірден арнайы діни мекемеден адамның басқа дінге өткенін растайтын куәлік немесе адамның өзінің діннен бас тартқанын мойындауы. Екеуі де ұсынылмады. Наср Әбу Зайд ешқашан өзін діннен бас тартқан деп жариялаған емес. Сұхбаттың бірінде ол былай деді:

Мен мұсылман екенімді сенімдімін. Менің ең қорқатыны – Еуропадағы адамдар мені Исламды сынаушы ретінде қарастырып, осылай қабылдауы. Мен солай емеспін. Мен жаңа Салман Рушди емеспін және осылай қабылдануымды және осылай қаралуымды қаламаймын. Мен зерттеушімін. Мен ежелгі және қазіргі ислами ойларды сынап бағалаймын. Мен Құранды Алла Тағаланың пайғамбар Мұхаммедке берген насс (мәтін) деп санаймын. Бұл мәтін адам тіліне, яғни араб тіліне аударылған. Мен мұны айтқанда, пайғамбар Мұхаммед Құранды өзі жазды делінді. Бұл ойдың дағдарысы емес, сананың дағдарысы.

Құранның гуманистік герменевтикасы

Академиялық мансабының бастапқы кезеңдерінен бастап Әбу Зейд Құран мен басқа да ислам қасиетті мәтіндеріне қатысты жаңа герменевтикалық көзқарас (мәтіндерді түсіндіру теориясы және әдістемесі) дамытты, оларды сол заманның тарихи және мәдени контекстінде түсіндіру қажет екенін айтты. Көптеген мұсылман ғалымдарының қателігі – «Құранды тек мәтін ретінде қарастыру болды, бұл консерваторлар мен либералдардың цитаталар арқылы талас-тартысқа түсуіне әкелді, әрбір топ өз жағына қолайлы аяттарды анық, ал қарсы келгендерін екіұшты деп қарады». Бірақ осы дау консерваторлар мен либералдардың сенімді герменевтика жасауына себеп болды. Құранды мәтін ретінде қарастыру мұсылман қоғамдарының элитасының көзқарасы болды, ал халық арасында Құран «ауызша сөз» ретінде түсінуде маңызды рөл атқарды. Наср Әбу Зейд қасиетті кітапты «гуманистік герменевтика» арқылы қайта қарастыруға шақырды, бұл Құранды тірі құбылыс, сөз ретінде қарастыратын түсіндіру. Осылайша, Құран «диалогтың, пікірсайыстың, келіспеушіліктің, қабылдау мен қабылдамаудың нәтижесі» болуы мүмкін. Исламның либералдық түсіндіруі дін мен мұсылман қоғамдарындағы әлеуметтік өзгерістерге жаңа көзқарас ашуға мүмкіндік беруі керек. Әбу Зейдтің талдауы Құранда «әлеуметтік әділеттілікке үнемі шақырулар» бар екенін көрсетеді. Мысалы, Мұхаммед (с.ғ.с.) Құрайштің байларына уағыз айтып жүргенде, Пайғамбардан кеңес сұраған кедей, соқыр Ибн Умм Мактумға назар бөлмеді. Құран Мұхаммедтің (с.ғ.с.) осы әрекетін қатты сынады. Әбу Зейд сондай-ақ Құран патриархалды қоғамда құрылғандығын, сондықтан негізгі аудиториясы ер адамдар болғандығын, олар әйелдерге үйлену, ажырасу және оларды үйлендіру рұқсатын алғандарын, бірақ мұсылман әйелдерінің де бірдей құқықтар алуы мүмкін екенін айтты, демек Құранда «әйелдер құқықтарын жақсартуға бейімділік» бар. Қазіргі заманғы ғалымдардың бұл мәселеге қатысты классикалық ұстанымы түсінікті, себебі «олар әлі де отбасыда ер адамның басымдығына сенеді». Әбу Зейдтің теология, философия, құқық, саясат және гуманизм салаларындағы классикалық және қазіргі ислами дискурстың сындық талдауы қазіргі ислами ой-сананы дамытуға ықпал етті, бұл мұсылмандарға өздерінің дәстүрлері мен сөз бостандығы, теңдік (ұсақ халықтардың құқықтары, әйелдердің құқықтары, әлеуметтік әділеттілік), адам құқықтары, демократия және жаһандану арасында байланыс орнатуға көмектеседі.

Марапаттар

2005 жылы Берлинде Ибн Рушдтің ой еркіндігі сыйлығы.

Шығармалары

Әбу Зәйд араб тілінде кем дегенде он төрт кітап жазған, оның ішінде Мутазила, Ибн Араби, Әл-Шафии және Құранды сынау туралы еңбектер, сондай-ақ ағылшын тілінде кітаптар мен екі тілде мақалалар бар.

Араб тіліндегі кітаптар

Рационализм экзегезде: Мутазилиттер жазбасындағы метафора мәселесін зерттеу (Al Ittijāh al 'Aqlī fī al Tafsīr: Dirāsah fī Qadīyat al Majāz fī al Qur'ān 'inda al Mu'tazilah), Бейрут және Касабланка 1982, 4-ші басылым 1998. Герменевтика философиясы: Ибн әл-Арабидің Құранды түсіндіру ғылымын зерттеу (Falsafat al Ta'wīl: Dirâsah fī Ta'wīl al Qur'ān 'inda Muḥyī al Dīn ibn al 'Arabī), Бейрут және Касабланка 1983, 4-ші басылым, 1998. Белгілер жүйесі: Семиотикаға кіріспе ('Ilm al 'Alāmāt), бірлескен редактор, Каир 1986. Мәтін ұғымы: Құран ғылымдарын зерттеу (Mafhūm al Naṣṣ: Dirāsah fī 'Ulūm al Qur'an), Бейрут және Каир 1991, 5-ші басылым 1998. Оқудың қиындықтары және түсіндіру құралдары (Ishkālīyāt al Qirā'ah wa Āliyāt al Ta'wīl), Бейрут және Касабланка 1995, 5-ші басылым 1999. Имам әл-Шафии және Орта жол идеологиясының негізін қалау [Васатия] (al Imâm al Shāfi'ī wa Ta'sīs al Īdiyūlūjīyah al Wasaṭīyah), Каир, 3-ші басылым 1998. Діни сөзді сынау (Naqd al Khiṭāb al Dīnī), Каир, 4-ші басылым 1998. Дағдарыс тұсындағы әйелдер (al Mar'ah fī Khiṭāb al Azmah), Каир 1995. Ағылшын тіліндегі үзіндіні мына жерден қараңыз: "17-дерек: Дағдарыс тұсындағы әйелдер", 1997 жылдың қыркүйегі, Марлен Тадрос аударған. Айыптау уақытында ойлау (al Tafkīr fī Zaman al Takfīr), Каир, 3-ші басылым 1998. Халифат және халықтың билігі (al Khilāfah wa Sulṭat al Ummah), Каир, 1995. Мәтін, Билік, Шындық (al Naṣṣ, al Sulṭah, al Haqīqah), Бейрут және Касабланка 1995, екінші басылым 1997. Қорқыныш шеңберлері: Әйелдер туралы сөзді оқу (Dawā'ir al Khawf: Qirā'ah fī Khiṭāb al Mar'ah), Бейрут және Касабланка 1999. Сөз және герменевтика (al Khiṭāb wa al Ta'wīl), Бейрут және Касабланка 2000. Ибн әл-Арабидің сөзі (Hākadhā Takallama Ibn al 'Arabī), Мысырдың кітаптар жөніндегі ұлттық ұйымы, Каир 2002.

Ағылшын тіліндегі кітаптар

Ислам ой-пікірінің реформасы: Сыни тарихи талдау. Амстердам: Амстердам университетінің баспасы, 2006. Құранды қайта қарастыру: Адамгершілік герменевтикасына қарай. Утрехт: Гуманитарлық университеттің баспасы, 2004. "Көшпендінің дауысы: Ислам туралы толғаулар" (Эстер Р. Нельсонмен бірге). Нью-Йорк: Praeger Publishers, 2004.

Ағылшын тіліндегі кітап сын-пикірлері

Жазба сөздерден тыс: Дін тарихындағы Киелі жазбалардың ауызша аспектілері, Уильям А. Грэм, Die Welt des Islam, E. J. Brill, Лейден, 1995, 35, 1, 150–152 беттер. Мұсылмандар, яһудилер және бұтқа табынушылар: Ертедегі исламдық Медине туралы зерттеулер, Михаэль Леккер, Bibliotheca Orientalis LV No. 1 / 2, 1998 жылғы қаңтар–сәуір, 275–278 баған. Жоғалған жұмақ: Таяу Шығыстағы шынайылық үшін күрес туралы ойлар, К. А. О. ван Ньювенхуйце, Bibliotheca Orientalis LVI No. 3/4, 1999 жылғы мамыр–тамыз, 510–513 баған. Батыста Мұхаммед пайғамбардың бейнесі, Мьюр, Марголиут және Уаттың зерттеуі, Джабал Мұхаммед Буабен, Bibliotheca Orientalis LVI No. 3/4, 1999 жылғы мамыр–тамыз, 518–522 баған. Мұсылман әлемін реформалау, М. А. Шоудхури, Bibliotheca Orientalis, LVII No.1/2, 2000 жылғы қаңтар–сәуір, 221–224 бағандар. Исламдық банк және пайыз: Рыбаға тыйым салу және оның қазіргі заманғы түсіндірмесі, Абдуллад Саид, Bibliotheca Orientalis, LVII No. 5/6, 2000 жылғы қыркүйек–желтоқсан, 736–739 баған.

Ағылшынша

Діни дискурстың талдауы, Джонатан Райт аударған, Йель университетінің баспасы, 2018.

Мақалалар

Ислам және адам құқықтары (Islam und Menschenrechte), Kas. Auslands Informationen, Konrad Adenauer Stiftung, 5, 1996, 51–59 беттер. Салима Салихтың «Фундаментализм мен ағарту арасындағы әйелдер мәселесі» (Die Frauenfrage zwischen Fundamentalismus und Aufklärung), «Ислам, демократия және заманауилық» (Islam Demokratie Moderne) жинағында, «Араб ойшылдарының өзекті жауаптары» (Actuelle Antworten arabischer Denker) тақырыбы бойынша, «К. Х. Бек» баспасы (Verlag C. H. Beck), Мюнхен, 1998, 193–210 беттер. Жохен Хипплер, Наср Хамид Әбу Зайд, Амр Хамзави: Соғыс, репрессия, терроризм. Батыс және мұсылман қоғамдарындағы саяси зорлық пен өркениет. ifa, Штутгарт 2006, (Шолу).

Нидерланд тілі

Vernieuwing in het islamitisch denken, аударған Фред және Роб Леемхьюс, Uitgeverij BULAAQ, Амстердам, 1996. Ислам мен демократия: конвергенция ма, дивергенция ма? In de hemel op aarde Діни азамат көпмәдени демократияда, Davidfonds Leuven 1998, 114–128 б. "Менің Исламмен өмірім", Becht. Харлем, 2002.

Француз тілі

Қазіргі заманғы діни дискурс: механизмдер мен интеллектуалдық негіздері, Нахва әл Азхари, Эдвиг Ламберт және Иман Фараг аударған, In: Египет/Monde arabe, No.3, 3 квартал, 1990, Каир, Cedej, 73–120 беттер. Діни дискурстың сын талдауы, Мохамед Чайрет аударған, Sindbad Actes Sud, 1999 жыл.

Индонезия тілі

Имам әс-Сяфии: Модератизм – Эклектизм – Арабизм, Хойрон Нахдлийин аударған, LKIS, 1997.

Парсы тілі

Мафхум әл-Вахи, Мұхаммед Тақи Карми, «Наqd o Nazar» журналы, 3-том, № 4, 1997 жылғы күз, 376–433-беттер. al-Tārīkhīyah: al-Mafhūm al-Multabis, Мұхаммед Тақи Карми, «Наqd o Nazar» журналы, 3-том, № 4, 1997 жылғы күз, 328–375-беттер.