Кіріспе
Ешқайсысы жоқ. Адамның диетасы – адамның әдетте тұтынатын тағам мен судың жиынтығы. Диета – белгілі бір салмаққа жетуге немесе оны сақтауға бағытталған тамақтану тәртібі. Адамдардың тамақтану таңдауына этикалық және діни наным-сенімдер, медициналық қажеттіліктер немесе салмақты бақылауға тырысу сияқты түрлі факторлар әсер етеді. Барлық диеталар да пайдалы деп есептелмейді. Кейбір адамдар жаман әдеттерге беріліп, салауатты тамақтануды ұмытып, деніне зиян келтіретін тағамдарды тұтынады. Мұндай тамақтану әдеттері "қоқыс тағамға диета" және "батыстық диета" деп аталады. Көптеген диеталар клиниктердің пікірінше, денсаулыққа қауіпті және ұзақ мерзімді пайдасы шамалы. Бұл әсіресе "жедел" немесе "сәнді" диеталарға қатысты – адамның қалыпты тамақтану әдетіне күрт өзгерістер енгізетін, қысқа мерзімді салмақ жоғалту жоспарлары. Тек Wikipedia-да сипатталған диеталар ғана әліпбилік тәртіппен жіктелген тақырыптар бойынша тізімделеді.
An individual's diet is the sum of food and drink that one habitually consumes. Dieting is the practice of attempting to achieve or maintain a certain weight through diet. People's dietary choices are often affected by a variety of factors, including ethical and religious beliefs, clinical need, or a desire to control weight. Not all diets are considered healthy. Some people follow unhealthy diets through habit, rather than through a conscious choice to eat unhealthily. Terms applied to such eating habits include "junk food diet" and "Western diet". Many diets are considered by clinicians to pose significant health risks and minimal long term benefit. This is particularly true of "crash" or "fad" diets – short term, weight loss plans that involve drastic changes to a person's normal eating habits. Only diets covered on Wikipedia are listed under alphabetically sorted headings.
Дінге негізделген диеталар
Кейбір адамдардың тағамдық таңдауына олардың діни, рухани немесе философиялық сенімдері әсер етеді. Буддистердің тамақтану тәртібі: Буддизмде нақты тамақтану ережелері болмаса да, кейбір буддистер вегетариандықты Махаяна Буддизмінің Бес ереженің біріншісін қатаң түсіндіруіне негізделген. Индуизмнің ұстанымдары бойынша лакто-вегетариандық диеталар (көпшілігі бұлай етпесе де) кең тараған. Джайнизм диетасы: Джайнизм діні ахимсаны қалай түсіндіретіндігіне байланысты, вегетариандық дін ұстанымындағылар үшін міндетті болып саналады; лакто-вегетариандық диета немесе вегандық диета, әсіресе джайнистер үшін орынды болып саналады. Джайнистердің көпшілігі тамырынан шығарылғанда жәндіктерге, құрттарға және микроорганизмдерге зиян келтіруді болдырмау үшін тамырынан шыққан көкөністерді жеуден аулақ болады. Сондай-ақ, олардың көбісі ораза ұстайды. Егер халал жануарды адамдар азаптап өлтірсе, оның еті мұсылмандарға рұқсат етілмеген деп саналады. Iтал: Растафари қозғалысының көптеген мүшелерінің тамақтануына әсер ететін принциптер жиынтығы. Бір қағида - табиғи тағамдарды жеу керек. Жаңа, органикалық және үйде немесе жергілікті жерде өсірілген өнімдерді тұтынуға баса назар аударылады. Тағы бір қағида "арам" тағам түрлерінен аулақ болуды қамтиды; бұл анықтамаға Киелі кітап ілімдері әсер етеді. "Өмір энергиясын" сақтау үшін растафариандар темекіден аулақ болуды шақырады, ал көптеген растафариандар оны вегетариандық немесе вегандық диетаны да қолдауға түсіндіреді. Көптеген ізбасарлар теңіз өнімдерін диетаға қолайлы қосымша ретінде қарастырады, бірақ олар қандай түрлерге рұқсат беретінін шектейді; 30 см-ден асатын балықтар әдетте сақталады, ал барлық моллюскалар сақталады, өйткені олар кошерлік жануарлар емес, ал қалпақты балықтардан айырмашылығы. Кошерлік диета: Яһудилердің тамақтану заңдарының жиынтығы Кашрут бойынша рұқсат етілген тағам кошерлік деп аталады. Кейбір тағамдар мен тағамдардың комбинациялары кошер емес, ал Кашрутқа сәйкес тағамдарды дайындамау басқа рұқсат етілген тағамдарды кошер емес етеді. Жетінші күндік адвентистік диета: Иудаизмнің кошерлік тамақ ережелерін алкогольдік ішімдіктерге және (кейде) кофеинді ішімдіктерге тыйым салумен біріктіреді. Бұл жерде тұтас тағамдарды тұтынуға баса назар аударылады. Ет жеу қатты ұсынылмайды, бірақ міндетті түрде тыйым салынбайды; Адвентистердің жартысына жуығы лакто-ово вегетариандықтар. Вегандық және пессетариандық диеталар жалпы жұртшылыққа қарағанда адвентистер арасында да танымал, бірақ басқа адвентистер әлі де кошерлік ет жеуге дайын. Даналық сөзі диетасы: "Діни ілімдер мен келісімдер" кітабының бір бөлімінің атауы, соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуінің мүшелері қабылдаған жазба орны. Тамақ ішуге қатысты кеңестерге мыналар жатады: 1) "уақытында" пайдалы өсімдіктер, 2) ет жеуді аз мөлшерде, тек "қыс, суық немесе ашаршылық кезінде", 3) "өмірдің таяғы" ретінде астық. Темекі, алкоголь, кофе және шайға қарсы бұйрықтардан айырмашылығы - ет жеуден аулақ болу әрқашан Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуінің ерікті болып қала берді және ет жеуден аулақ болу басымдығы негізінен жойылған. Бір шіркеу басылымында: "Қазіргі заманғы салқындату әдістері етті кез келген мезгілде сақтауға мүмкіндік береді", - делінген.
Калория мен салмақты бақылау диеталары
Салмақ жоғалтуға деген ұмтылыс, тамақтану әдеттерін өзгертудің жиі кездесетін себебі, сондай-ақ қазіргі салмақты сақтап қалу да маңызды мақсат. Көптеген салмақ жоғалту диеталары кейбір адамдар үшін денсаулыққа әртүрлі деңгейде қауіп төндіреді деп есептеледі, ал кейбіреулері тиімді деп мойындалмайды. Бұл әсіресе "шабуылдық" немесе "әдеттен тыс" диеталарға қатысты. Төменде тізілген диеталардың көпшілігі бірнеше кіші топқа жатуы мүмкін. Мұндай жағдайда, бұл диета туралы мәліметте осы факті көрсетілген.
Аз калориялы диеталар
Өте төмен калориялы диета – күніне 800 калориядан кем тұтыну. Мұндай диеталар әдетте дәрігердің қадағалауымен сақталады. Калориясыз диеталар да осыған жатады. Инедия (тыныспен қоректену диетасы): Адамның тіршілігі үшін тамақ емес, прана қажет деген сенімге негізделген, ешқандай тамақ ішпейтін диета. КЕ диетасы (тамақтандыру зонды арқылы): Адам тамақтандыру зондысы арқылы тамақтанады және ештеңе жемейді. Соңғы мүмкіндік диетасы: Диетаға отырушы күн сайын аз калориялы, жоғары протеинді бір сусын ғана ішеді. Бұл күніне 400 калориядан аспауы тиіс. Тілге тігіс салу диетасы: Тамақ ішуді қиын ету үшін тілге Марлекс тігісі салынады. Содан кейін күндік калория мөлшері сұйық тағам түрінде 800 калорияға дейін шектеледі.
Аз көмірсулы диеталар
Аткинс диетасы: 20-шы ғасырдың соңы мен 21-ші ғасырдың басында диетолог Роберт Аткинс танымал еткен төмен көмірсулы диета. Осы тәсілді қолдаушылар, оның аз калориялы диеталардан салмақ жоғалтудың тиімді жолы екенін айтады; ал қарсыластары төмен көмірсулы тәсіл денсаулыққа қауіп келтіреді деп санайды. Аткинс диетасы төрт кезеңнен тұрады (бастапқы, теңдестіру, нақтылап реттеу және сақтау), онда адам кезеңдерден өте келе көмірсуларды тұтыну біртіндеп артады. Дюкан диетасы: жоғары белокты және шектеулі көмірсулы тамақтануға негізделген көп сатылы диета. Ол қысқа мерзімді салмақ жоғалтуға көмектесу үшін екі қадамнан басталады, содан кейін осы жоғалтуларды бекітуге және ұзақ мерзімді тепе-теңдікке оралуға арналған екі қадамды қамтиды. Кимкинс: салмақ жоғалту үшін жарнамаланған, бірақ алдамшылық екені анықталған диета. Саут-Бич диетасы: Майамидегі кардиолог Артур Агатстон әзірлеген диета. Оның пікірінше, тез салмақтан арылудың және денсаулықты жақсартудың кілті – диетадан барлық көмірсулар мен майларды толығымен алып тастау емес, дұрыс көмірсулар мен майларды таңдау. Стиллман диетасы: Аткинс диетасынан бұрын пайда болған, белгілі бір тағамдық ингредиенттерді тұтынуға рұқсат беретін көмірсулар шектеулі диета.
Майлылығы аз диеталар
Макдугаллдың крахмалдық диетасы – жоғары калориялы, жоғары талшықты, төмен майлы диета. Ол картоп, күріш және бұршақ сияқты крахмалдарға негізделген, барлық жануар тағамдарын және қосылған өсімдік майларын қамтымайды. Джон А. Макдугалл тарихи деректерге сүйене отырып, әлемдегі көптеген өркениеттердің уақыт өте келе крахмалға негізделген тағамдармен гүлденгенін көрсетеді.
Детокс диеталары
Детокс диеталары пайдалы емес немесе зиянды деп саналатын заттарды жемеуді немесе оларды организмнен шығаруға тырысуды қамтиды. Мысалы, тамақ тұтынуды бояғыштар мен консерванттарсыз тағдарлармен шектеуге, қосымшалар қабылдауға немесе көп мөлшерде су ішуге болады. Соңғысы әсіресе сынға ұшырайды, себебі ұсынылған нормадан әлдеқайда көп су ішу гипонатриемияға алып келуі мүмкін. Детокс диеталарының қандай да бір пайдасы туралы ғылыми дәлелдер жоқ, сондықтан олар псевдоғылыми деп есептеледі. Шырынмен ораза: Детокс диетасының бір түрі, онда қоректік заттар тек жеміс-жидектер мен көкөністердің шырындарынан алынады. Мұндай диеталардың денсаулыққа тигізетін әсері күмәнді. Master Cleanse: Тамақ орнына шай мен лимонадты қолданатын, өзгертілген шырынмен ораза.
Вегетариандық диеталар
Вегетариандық диета – еттің жоқтығын білдіретін диета. Вегетариандықтар жануарлардан алынған өнімдер, мысалы, ренет және желатин сияқты мал сою қалдықтарын қамтитын тағамдардан да аулақ жүреді. Жемісшіл диета: Көбінесе шикі жемістерден тұратын диета. Лакто-вегетариандық: Кейбір сүт өнімдерін қамтитын, бірақ жұмыртқа мен жануарлардың ренеті бар тағамдарды қоспағандағы вегетариандық диета. Ахимса (жанға зиян келтірмеу) принципіне негізделген индуизм, сикхизм және джайнизм сияқты бірнеше діндердің жақтастары арасында кең таралған диета. Ово-вегетариандық: Жұмыртқаны қамтитын, бірақ сүт өнімдерін қоспайтын вегетариандық диета. Ово-лакто вегетариандық: Жұмыртқа мен сүт өнімдерін қамтитын вегетариандық диета. Кейде жартылай вегетариандық және флекситариандық диеталар бір-бірінен ажыратылады, мұнда біріншісі қызыл еттен бас тартуды білдіреді, ал екіншісі тек сирек ет жеуді қарастырады. Пескетариандық: Теңіз өнімдерін қамтитын, бірақ құс еті, басқа ақ ет немесе сүтқоректілердің етін қоспайтын диета. Поллотариандық: Құс етін, бірақ басқа ақ етті, теңіз өнімдерін немесе сүтқоректілердің етін қоспайтын диета. Канғатариандық: Австралиядан шыққан диета. Вегетариандық диетада рұқсат етілген тағамдарға қоса, кенгуру еті де тұтынылады. Бұл атау, әдетте тамақ термині ретінде емес, әзіл ретінде пайда болған және маңызды түрде қолданылмаған немесе ирониясыз қолданылмаған атау болуы мүмкін. Планеталық денсаулық диетасы: Төмендегі мақсаттарға ие диеталық үлгілер: өсіп келе жатқан әлем халқын тамақпен қамтамасыз ету, нашар тамақтанудан болатын әлемдік өлім-жітімнің санын қысқарту және табиғаттың құлдырауына жол бермеу үшін экологиялық тұрақты болу. Өсімдік негізді диета: Жануарлық өнімдер диетаның үлкен бөлігін құрамайтын диеталарды сипаттау үшін қолданылатын кең термин. Кейбір анықтамалар бойынша өсімдік негізді диета толыққанды вегетариандық болып табылады, ал басқаларында етті кейде тұтынуға болады.