Кіріспе

Эндоскопиялық торакальдық симпатектомия (ЭТС) – бұл торакальдық аймақтағы симпатиялық жүйке түбірінің бір бөлігінің жойылмасымен жүзеге асырылатын хирургиялық процедура. ЭТС денедегі белгілі бір аймақтардағы шектен тыс терлеуді (фокалды гипергидроз), бетке қанның құйылуын, Рейно ауруын және рефлекстік симпатикалық дистрофияны емдеу үшін қолданылады. ЭТС арқылы ең көп емделетін шағым – алақандардың тершеуі (пальмарлық гипергидроз). Бұл араласу кейбір елдерде даулы және заңсыз болып табылады. Кез келген хирургиялық процедура сияқты, оның да тәуекелдері бар; эндоскопиялық симпатикалық блокада (ESБ) процедурасы және аз мөлшерде жүйкеге әсер ететін процедуралардың тәуекелдері төмен. Симпатектомия екі симпатиялық түбірдің кез келген жеріндегі тиісті жүйкелерді физикалық түрде жояды, олар омыртқа жотасының екі жағында орналасқан жүйке ганглияларының ұзын тізбектері (жарақат алу қаупі төмен орын), перифериялық жүйке жүйесінің (ПЖЖ) әртүрлі маңызды аспектілеріне жауапты. Әрбір жүйке түбірі негізінен үш аймаққа бөлінеді: мойын, кеуде және бел. Симпатектомияда ең көп таралған аймақ – жоғарғы кеуде аймағы, яғни бірінші және бесінші кеуде омыртқалары арасында орналасқан симпатиялық тізбектің бөлігі.

Көрсеткіштер

Кеуде симпатектомиясының ең көп кездесетін көрсеткіштері – ошақтық гипергидроз (қолдар мен қолқаптарға әсер ететін), Рейно синдромы және ошақтық гипергидрозбен қатар беттің қызаруы. Бромгидрозды емдеу үшін де қолданылуы мүмкін, бірақ көбінесе хирургиялық емес емдерге жақсы жауап береді, ал кейде иіс туралы мағыналық синдроммен (olfactory reference syndrome) азаптанушылар хирургтардан симпатектомия жасауды сұрайды. Сонымен қатар, ETS-ті моямоя ауруы бар науқастарда ми реваскуляризациясын жүзеге асыру, сондай-ақ бас ауруларын, бронхтардың жоғары сезімталдығын, ұзақ QT синдромын, әлеуметтік фобияны, күйбеңдеуді және басқа да ауруларды емдеу үшін қолданылғандығы туралы хабарламалар бар.

Хирургиялық процедура

ЕТС симпатикалық жүйке жүйесінің жоғарғы кеуде аймағындағы негізгі симпатикалық тізбекті кесуді қамтиды, бұл қалыпты жағдайда көптеген органдарға, бездерге және бұлшық еттерге жіберілетін нейрондық сигналдарды қайта келтірілмейтіндей етіп тоқтатады. Денеге қоршаған ортаның өзгеруіне, эмоционалдық жағдайларға, физикалық жүктемеге және басқа да факторларға жауап ретінде дененің қалыпты күйін сақтау үшін осы жүйкелер арқылы (гомеостазды қараңыз) ми денеге әсер етеді. Осы жүйкелер шамадан тыс қызарту немесе тершеу сияқты жағдайларды реттейді, сондықтан процедураның мақсаты – осы функцияларды жою болғандықтан, симпатектомия бұл физиологиялық механизмдердің қалыпты жұмысын тоқтатады немесе едәуір нашарлатады. ЕТС ота жасаушылар арасында ең тиімді хирургиялық әдіс, жүйке тінін кесудің оңтайлы орны, сондай-ақ осының нәтижесінде туындайтын негізгі және қосымша әсерлердің сипаты мен ауқымы туралы көптеген пікірталас болады. Әдеттегідей, эндоскопиялық ота жасау кезінде хирург көкірек қуысына еніп, қабырғалар арасындағы түтікше диаметріне жуық бірнеше тіліс жасайды. Бұл хирургқа бір тесікке бейнекамераны (эндоскопты), ал екіншісіне хирургиялық құралдарды енгізуге мүмкіндік береді. Операция негізгі симпатикалық тізбектің жүйке тінін кесу арқылы жүзеге асырылады. Тағы бір әдіс – "эндоскопиялық симпатикалық блокада" (ESB) деп аталатын қысу әдісі, жүйке тінінің айналасына титан қысқыштарды орнатады және бұл процедураны қайтаруға болатын ету үшін бұрынғы әдістерге балама ретінде жасалды. Қысқыштарды орнатудан кейін қысқа мерзім ішінде (көптеген жағдайларда бірнеше күн немесе апта ішінде) техникалық түрде қайта орнату қажет, бірақ деректер көрсеткендей, толық қалпына келтіру мүмкін емес.

Физикалық, психикалық және эмоционалдық әсерлері

Симпатектомия автономды жүйке жүйесінің бір бөлігін (соның салдарынан мидан келетін сигналдарын бұзады) хирургиялық араласу арқылы, белгіленген мәселені жою немесе жеңілдету ниетімен жұмыс істейді. Көптеген ЭТС-ке қатысы жоқ дәрігерлер бұл тәжірибені күмәнді деп санайды, себебі оның мақсаты – функционалды бұзылған, бірақ анатомиялық тұрғыдан қалыпты жүйкелерді жою. ЭТС нәтижелерін нақты болжау мүмкін емес, өйткені жүйке функциясының анатомиялық ерекшеліктері әрбір науқасқа қатысты өзгеше, сондай-ақ хирургиялық техниканың да ерекшеліктері бар. Автономды жүйке жүйесі анатомиялық тұрғыдан нақты емес, және жүйкелер бұзылғанда болжамсыз әсерге ұшырауы мүмкін байланыстар болуы мүмкін. Бұл мәселе, қол терлеуіне байланысты симпатектомия жасаған, бірақ кейін аяқ терлеуі азайған немесе тоқтаған, ал басқаларында мұндай әсер болмаған көптеген науқастарда байқалды. Аяқ терлеуі үшін сенімді операция тек белдік симпатектомия болып табылады, ол симпатиялық тізбектің қарама-қарсы жағында жасалады. Торакальдық симпатектомия көптеген дене функцияларын өзгертеді, оның ішінде терлеу, жүрек соғуы, жүрек соғуының көлемі, қалқанша безі, барорефлекс, өкпе көлемі, көздің қарамағының кеңеюі, тері температурасы және автономды жүйке жүйесінің басқа да аспектілері, мысалы, қашу немесе күресу реакциясы. Ол қорқыныш пен күлкі сияқты күшті эмоцияларға физиологиялық жауапты азайтады, организмнің ауырсыну мен ләззатқа физикалық реакциясын төмендетеді және қаз терісі сияқты терідегі сезімдерді тежейді. Бұл операциямен емделген психиатриялық науқастарға жасалған ірі зерттеу қорқыныш, сергектік және эмоционалдық жағдайдың айтарлықтай төмендеуін көрсетті. Эмоционалдық жағдай – сананың, назар мен ақпаратты өңдеудің, есте сақтау мен сезімнің реттелуі үшін маңызды. ЭТС науқастарын автономды жүйке жүйесінің бұзылуының протоколы бойынша зерттейді, оны АҚШ Ұлттық неврологиялық аурулар және инсульт институтының аға зерттеушісі, доктор Дэвид Голдштейн басқарады. Ол терморегуляциялық функцияның жоғалуы, жүрек нервінің бұзылуы және қан тамырларының тарылуының жоғалуы туралы мәліметтерді жазған. Операциядан кейінгі алғашқы жыл ішінде жүйкелердің қайта өсуіне немесе жаңа жүйке талшықтарының пайда болуына байланысты бастапқы симптомдар қайтадан пайда болуы мүмкін. Жүйке талшықтарының өсуі немесе жүйкелердің зақымдануынан кейін жүйкелердің қалыптан тыс өсуі қосымша зақымдануға әкелуі мүмкін. Жаңа өскен симпатиялық жүйкелер сезім жүйкелерімен байланыс құрап, SNS арқылы жүзеге асырылатын ауырсыну синдромына әкелуі мүмкін. Жүйе белсендірілген сайын, бұл ауырсынуға айналады. Бұл өсу және оның әсері Фрей синдромына алып келуі мүмкін, бұл симпатектомиядан кейін болатын танымал салдар, онда жаңа өскен симпатиялық жүйкелер сілекей бездерін иннервациялайды, иіс немесе дәмдік стимулдар арқылы қоршаған орта температурасына қарамастан, шамадан тыс терлеуге әкеледі. Сонымен қатар, науқастар шаршағыштық, депрессия, әлсіздік, аяқ-қолдардың ісінуі, либидоның төмендеуі, физикалық және психикалық реактивтіліктің төмендеуі, дыбысқа, жарыққа және стресске сезімталдық және салмақтың артуы туралы хабарлады (British Journal of Surgery 2004; 91: 264–269).

Тарих

Симпатектомия 19 ғасырдың ортасында дамыды, сол кезде автономды жүйке жүйесінің денедегі дерлік барлық мүшелерге, бездерге және бұлшық жүйелерге жететіні анықталды. Осы жүйкелердің сыртқы ортаның өзгеруіне және эмоцияларға жауап ретінде денедегі көптеген функцияларды реттеуде маңызды рөл атқаратыны болжалды. Алғашқы симпатектомияны 1889 жылы Александр жасаған. 1920 жылдан бері торакальдық симпатектомия гипергидрозға (артық терлеуге) көрсетіледі, себебі Котзарефф бұл процедураның емшектен жоғары бөлігінде ангидрозға (терлеуге қабілетсіздікке) әкелетінін көрсеткен. Белдік симпатектомия да жасалды және аяқтардың шамадан тыс терлеуі және басқа да ауруларды емдеу үшін қолданылды, көбінесе ерлерде импотенция мен ретроградты эякуляцияға алып келді. Белдік симпатектомия әлі де плантарлық гипергидрозды емдеу ретінде немесе кезектік терлеуге (артық терлеуге) шалдыққан пациенттерге, пальмарлық гипергидроз немесе беттің қызаруы үшін торакальдық симпатектомиядан кейін ұсынылады; алайда, кеңейтілген симпатектомия гипотония қаупін тудырады. Эндоскопиялық симпатектомия өте оңай орындалады; бірақ, дәстүрлі хирургиялық әдістермен кеуде қуысындағы жүйке тіндеріне қол жеткізу қиын, ауыртпалы болды және бұрын әртүрлі тәсілдерді тудырды. Артқы тәсіл 1908 жылы жасалды және қабырғаларды кесуді (қырқуды) қажет етті. 1935 жылы жағалай сүйектің үстінен (супраклавикулярлық) тәсіл жасалды, ол артқы тәсілге қарағанда аз ауыртпалы болды, бірақ нәзік жүйкелер мен қан тамырларын зақымдауға бейім. Осы қиындықтар мен симпатикалық денервацияға байланысты болатын жағымсыз салдарлардың салдарынан, дәстүрлі немесе "ашық" симпатектомия кең таралған процедура болған жоқ, бірақ ол гипергидроз, Рейно ауруы және әртүрлі психикалық аурулар үшін қолданыла берді. 1940 жылдары лоботомияның қысқа мерзімді танымалдылығымен симпатектомия психохирургияның бір түрі ретінде маңызын жоғалтты. Эндоскопиялық торакальдық симпатектомияны Швецияда 1980 жылдардың соңында Горен Клас және Кристер Дротт енгізді. Эндоскопиялық "азайған инвазивтілік" хирургиялық техникалардың дамуы операциядан кейінгі қалпына келу уақытын қысқартып, оның қолжетімділігін арттырды. Бүгінде ETS хирургиясы әлемнің көптеген елдерінде, негізінен қан тамырлары хирургтары тарапынан жүзеге асырылады.