Кіріспе

Ежелгі грек мифологиясындағы кейіпкер. Грек мифологиясында Тетис (Τηθύς) – Уран мен Гайяның қызы, Титан Океанның әйелі және қарындасы, өзен құдайлары мен Океанидтердің анасы болған. Тетис грек мифологиясында белсенді рөл атқармаса да, және оған арналған ешқандай діни культ қалыптаспаса да, ол грек шығысындағы моншаханаларды, бассейндерді және триклинияларды безендірген мозаикаларда бейнеленген, әсіресе Антиохия және оның маңындағы аймақтарда, жалғыз немесе Океанмен бірге.

Шежіресі

Тетис – Уранның (Аспан) және Гайяның (Жер) титан ұрпақтарының бірі. Гесиод өзінің титан бауырларын Океан, Кой, Крий, Гиперион, Япет, Тея, Рея, Темида, Мнемосина, Фива және Кронос деп атайды. Тетис өзінің ағасы Океанға, әлемді қоршап тұрған құлпытас зор өзенге үйленді және ол көптеген ұлдардың (өзен құдайлары) және көптеген қыздардың (Океанидтер) анасы болды. Гесиодтың айтуынша, өзен құдайлары үш мың (яғни, есепсіз) болған. Олардың ішінде Ахелоус, Ахелоус өзенінің құдайы, Грекиядағы ең үлкен өзен, ол өз қызын Алкмаонға берді және Дианаираға үйлену құқығы үшін күрес жарысында Гераклдан жеңілді; Альфей, ол нимфа Аретузаға ғашық болып, оны Сиракузға қуып барды, онда Артемида оны бұлаққа айналдырды; және Троя соғысы кезінде троялықтар жағында соғысқан Скамандер, Ахилл өзен суын көптеген троялық мәйіттермен ластағанда ашуланып, жағалауларын толыстырып, Ахиллдың суға батып кетуіне себеп болды. Гесиодтың айтуынша, үш мың Океанид те болған. Олардың арасында Зевстің бірінші әйелі Метис, Зевс оны Афинамен жүкті қылды, сосын жұтып қойды; Зевстің үшінші әйелі Эвринома, Хариттердің анасы; Дорис, Нерейдің әйелі және Нерейдтердің анасы; Каллирхо, Хризаордың әйелі және Герионның анасы; Климена, Япеттің әйелі және Атлас, Меноэтий, Прометей және Эпиметейдің анасы; Персей, Гелиостың әйелі және Кирке мен Эетестің анасы; Идия, Эетестің әйелі және Медеяның анасы; Стикс, Стикс өзенінің құдайы, Палластың әйелі және Зелус, Ника, Кратос және Бияның анасы.

Бастапқы ана

"Илиаданың" 14-кітабындағы "Зевстің алдауы" деп аталатын бөлімдер Гомердің Океан мен Тетистің (Гесиодтағыдай Уран мен Гайя емес) құдайлардың бастапқы ата-анасы саналған дәстүрді білген болуы мүмкін екенін көрсетеді. Гомер екі рет Гера осы жұпты "құдайлардың шығуы Океан, ал анасы Тетис" деп сипаттайды. М. Л. Весттің сөзіне қарағанда, бұл жолдар Океан мен Тетистің "барлық құдайлардың алғашқы ата-анасы" деген мифті көрсетеді. Алайда, Тимоти Гантц атап көрсеткендей, "ана" деген сөз Тетистің Гераның бір кезде асырап алған анасы болғанын ғана білдіруі мүмкін, өйткені Гера осы туралы бірден кейін келетін жолдарда айтады, ал Океанның құдайлардың бастауы ретінде айтылуы "Океаннан тараған көптеген өзендер мен бұлақтарды білдіретін тұрақты эпитет болуы мүмкін" ( "Илиада" 21.195–197-ге қараңыз). Бірақ, "Илиаданың" кейінгі бір бөлімінде Гипнос Океанды "баршаның жаратылысы" деп сипаттайды, Гантцтың пікірінше, бұл Гомер үшін Океан Титандардың әкесі болғанын көрсетеді. Платон өзінің "Тимей" еңбегінде (мүмкін Орфикалық) генеалогия ұсынады, бұл Гомер мен Гесиод арасындағы осы айқын қарама-қайшылықты келістіруге жасалған әрекет болуы мүмкін. Онда Уран мен Гайя Океан мен Тетистің ата-анасы, ал Океан мен Тетис Кронос пен Реяның және басқа Титандардың, сондай-ақ Форкистің ата-анасы болады. Платон "Кратил" еңбегінде Орфейдің Океан мен Тетис "алғашқы үйленгендер" екенін айтқанын келтіреді, бұл Океан мен Тетистің Уран мен Гайядан гөрі бастапқы ата-аналары болған Орфикалық теогонияны көрсетеді. Платонның Форкисті Титан ретінде (Кронос пен Реяның інісі) көрсетуі және мифограф Аполлодордың Дионаны, Зевстің Афродитаның анасын, он үшінші Титан ретінде енгізуі Гесиодтың он екі Титаны Океан мен Тетистің ұрпақтары болған Орфикалық дәстүрді көрсетеді, Форкис пен Диона Океан мен Тетистің орнын басады. Эпименидтің айтуынша, алғашқы екі жаратылыс – Түн мен Аэр Тартарды дүниеге келтірді, ол өз кезегінде екі Титанды (мүмкін Океан мен Тетисті) дүниеге келтірді, олардан әлем жұмыртқасы пайда болды.

Мифология

Тетис грек мифологиясында белсенді рөл атқарған жоқ. Тетиске қатысты ең ертегі оқиға Гомердің «Илиада» дастанындағы «Зевстің алдауы» бөлімінде Гераның қысқаша айтқан сөзінде кездеседі. Онда Гера Зевс Кроносты тақтан ығыстыруға кіріскен кезде, анасы Рея оны Тетис пен Океанға сақтап беруге тапсырғанын және олар «өз сарайларында махаббатпен күтіп, баптағанын» айтады. Гера бұл туралы Океан мен Тетиске сапар шегіп бара жатқанын жасырып, бірақ ашуланған және қарым-қатынас тоқтап қалған асыраушы ата-аналарын татуластыруды үміттенеді. Бастапқыда Океанның серігі болған Тетис кейін теңізбен байланыстырылды, ал эллиндік және рим поэзиясында Тетис есімі теңізді бейнелейтін поэтикалық термин ретінде қолданылды. Тетиске қатысты тағы бір оқиға – полярлық Үлкен Аю шоқжұлдызына қатысты кешкі астралдық миф. Бұл шоқжұлдыз Зевс тарапынан аюға айналдырылып, жұлдыздар қатарына қосылған Каллистоның тағдырын көрсетеді деп есептелді. Мифте бұл шоқжұлдыздың көкжиектің астына ешқашан түспеу себебі түсіндіріледі: Каллисто Зевстің сүйіктісі болғандықтан, Тетис оны асырап алған баласы Гераның – Зевстің қызғаныш сезіміне толы әйелінің – «Океанның тереңіне тиіспеуіне» тыйым салады. Клавдиан Тетистің ағалары Гиперион мен Теяның балалары – Хелиос пен Селенаның, олардың жарығы әлі күшті болмаған шағында, екі нефилінгін аналық күтіміне алғанын айтады. Овидийдің «Метаморфозаларында» Тетис Аэсакусты суға шомылатын құсқа айналдырады. Тетис кейде тағы бір теңіз құдайы, теңіз нимфасы Тетиспен шатастырылып, ол Пелеудің әйелі және Ахиллдің анасы болған.