Кіріспе

1985 жылғы Дон ДеЛилло романы

«Ақ шу» – Дон ДеЛиллоның сегізінші романы, 1985 жылы Viking Press баспасында жарық көрген. Ол АҚШ Ұлттық кітап сыйлығына ие болды. «Ақ шу» постмодерн әдебиетінің маңызды үлгісі саналады. Бұл роман ДеЛиллоның шығармашылығындағы маңызды туынды ретінде танылып, оны көптеген оқырмандар назарына жеткізді. Time журналы осы романды «1923 жылдан 2005 жылға дейінгі ағылшын тіліндегі ең үздік романдар» тізіміне қосты. ДеЛилло бастапқыда кітапқа «Panasonic» деген ат қоюды жоспарлаған, бірақ Panasonic корпорациясы оған қарсылық білдірді. 2022 жылдың соңында режиссер Ноа Баумбах бұл романды Адам Драйвер мен Грета Гервигтің қатысуымен сол атпен фильмге бейімдеді.

Сюжет

Блэксмит қалашығындағы колледжде орналасқан «Ақ шу» романы Джек Гладни профессорының өмірінен бір жылды баяндайды. Ол Гитлерді зерттеу саласын дамытумен танымал болған (бірақ осы жылға дейін неміс тілін үйренбеген). Джек төрт әйелге бес рет үйленген және қазіргі әйелі Бэбетпен бірнеше бала мен өгей балаларын (Генрих, Дениз, Стеффи, Уайлдер) тәрбиелеп отыр. Джек пен Бэбет екеуі де өлімнен қатты қорқады, қайсысы бірінші болып қайтыс боларын жиі ойлайды. «Ақ шудың» бірінші бөлімі «Толқындар мен радиация» деп аталады, ол қазіргі отбасылық өмір мен академиялық сатираның араласуын көрсетеді. Бұл бөлімде сюжеттік даму аз, ол негізінен кейіпкерлер мен кітаптың қалған бөлігінде маңызды болатын тақырыптармен таныстырады. Мысалы, «Майлекс» (Mylar-ға ұқсас) костюмдерін киген адамдардың құпия өлімі және құлауға ұшыраған ұшақтың апаттан аман қалған, қорқынышқа толы адамдары кітаптың екінші бөліміндегі апатты болжайды. «Толқындар мен радиация» сонымен қатар Джектың досы және әріптес профессоры Мюррей Джей Сискиндті таныстырады, ол өлім, супермаркеттер, БАҚ, «психикалық деректер» және қазіргі американдық мәдениеттің басқа да аспектілері туралы теорияларды талқылайды. Джек пен Мюррей әлемдегі ең көп суреттелген қорабаққа сапар шегіп, оның танымал болуының нәтижесінде оны шын мәнінде көру мүмкін еместігін талқылайды, содан кейін Гитлер мен Элвис Преслинің өмірін салыстыратын импровизациялық лекция оқиды. Романның екінші бөлімі «Әуедегі улы оқиға» деп аталады. Теміржол вагонынан ағып шыққан химиялық заттар Джектың туған айманына қара бұлтты таратып, эвакуацияға себеп болады. Улы затқа ұшырағаннан қорқып, Джек өлімге бет қарайды. Екінші бөлімде SIMUVAC (қысқаша «симуляцияланған эвакуация») атты ұйым да таныстырылады, бұл шындықты симуляциялардың алмастыруын көрсетеді. Кітаптың үшінші бөлімі «Дилярамада» Джек Бэбетті «Грей мырза» деп аталатын адаммен алдасқандығын біледі, ол өлім қорқынышын басуға арналған экспериментальді дәрі – Диларға қол жеткізу үшін жасаған. Роман қазіргі қоғамның өлімнен қорқуы мен химиялық емге құмарлығы туралы толғанысқа айналады, Джек өзіне қара нарықта Дилар алуға тырысады. Алайда, Дилар Бэбетке көмектеспейді және көптеген жағымсыз әсерлері бар, соның ішінде «сөздерді заттардан ажырата алмау, сондықтан егер біреу «тез қозғалатын оқ» десе, мен еденге құлап, жасырынар едім». Өлім туралы талқылау кезінде Мюррей біреуді өлтіру қорқынышты жеңілдетуі мүмкін деп ұсынады. Джек Грейді іздеп тауып, өлтіруді шешеді, оның нағыз аты Уилли Минк екенін біледі. Джек көлік айдап, олардың кездесуі қалай өтуі мүмкін екенін ойлап, бірнеше сценарийлерді қайталайды, содан кейін Уиллиді табады және атып өлтіреді, ол сол кезде Диларға тәуелділіктен туындаған сандыраққа ұшыраған. Джек Уиллидің қолына қаруды қойып, бұл өліімді өз-өзіне қол жұмсау ретінде көрсетуге тырысады, бірақ Уилли Джекты қолға атып жаралайды. Өмірдің қажетсіз жоғалуын түсінген Джек Уиллиді Құдайға да, өлімнен кейінгі өмірге де сенбейтін неміс монахтар басқаратын ауруханаға апарып салады. Уиллиді құтқарып, Джек үйіне оралып, балаларының ұйықтағанын көреді. Соңғы тарауда Джектың кіші ұлы Уайлдер үш дөңгелекті велосипедімен тас жолды кесіп өтіп, керемет түрде аман қалады. Джек, Бэбет және Уайлдер әуедегі улы оқиғадан күшейтілген болуы мүмкін жарқын күн батуын көру үшін көпшілікпен бірге көпірге жиналады, содан кейін Джек дәрігерден қашуын және супермаркеттің гипнотикалық және рухани табиғатын сипаттайды.

Құрылымы

"Ақ шу" басты кейіпкер Джек Гладнидің көзімен, бірінші тұлғада жазылған. Орта жастағы Джек өлімнің сөзсіздігі туралы тым көп алаңдайды. Бірінші тұлғада баяндау көрерменге Джектың нағыз ойлары мен сезімдерін көруге мүмкіндік береді. Романның көп бөлігі диалог түрінде жазылған, көбінесе кейіпкерлердің арақатынасы мен Джектың оны түсінуіне баса назар аударылады. Автор ДеЛилло Джектың диалогтарын философиялық сипатта әдейілеп құрастырады. Сөздік қоры күрделі емес, бірақ Джектың диалогтарындағы сөйлем құрылымы күрделі. Оқиға барысында Джек кейіпкерінің әңгімелері басқа кейіпкерлерге қарағанда терең мағына береді.

Орнату

Ақ шу Blacksmith қаласынан басталады. Джек көп уақытын College On The Hill колледжіндегі жұмысына жұмсайды. Blacksmith – колледж қаласы. Роман ауа райымен байланысты ластану мәселелерін қамтиды. Кітаптың соңына қарай, отбасы әр түрлі орындарға көшіп, саяхаттап болады.

Кейіпкерлер

Джек Гладни – романның басты кейіпкері және баяндаушысы. Ол Американың орталық бөлігіндегі гуманитарлық колледждің Гитлерді зерттеу кафедрасының профессоры. Бэбет – Джектің әйелі. Олардың бұрынғы некелерінен жеті баласы бар, қазіргі уақытта осы балалардың төртеуімен бірге тұрады. Бэбет Дэйлар алу үшін Вилли Минкпен қарым-қатынасқа түседі, оны Грей мырза деп атайды. Генрих Герхардт – Джек пен Джанет Саворидің он төрт жасар ұлы. Ол бойжеткен, қарсылыққа бейім және түрмеде отырған қылмыскермен хат арқылы шахмат ойнайды. Денис – Бэбет пен Боб Пардидің он бір жасар қызы. Ол анасының есірткіге тәуелді екеніне күдіктенеді және оны жасыру үшін Дэйлардың бөтелкесін ұрлайды. Степфи – Джек пен Дана Бридлавтың тоғыз жасар қызы. Уайлдер – Бэбеттің екі жасар ұлы және отбасының ең кіші баласы. Роман барысында Уайлдер ешқашан сөйлемейді (бірақ бірде бір стақан сүт сұрағаны айтылады) және Джек баланың тілдік дамуының баяу болуына алаңдайды. Би – Джек пен Твиди Браунердің он екі жасар қызы. Ол Оңтүстік Кореяда екі жыл тұрды. Дана Бридлав – Джектің бірінші және төртінші әйелі және Мэри Элис пен Степфидің анасы. Ол ЦРУ-да жарты күндік жұмыс істейді және Латын Америкасында құпия тапсырмаларды орындайды. Ол сондай-ақ кітап туралы рецензиялар жазады. Джанет Савори – Джектің екінші әйелі және Генрихтің анасы. Ол Монтанадағы ашрамның қаржылық істерін басқарады, онда ол Ана Деви ретінде танымал. Бұрын ол құпия теориялық топта шетелдік валюта сарапшысы болып жұмыс істеген. Твиди Браунер – Джектің үшінші әйелі және Бидің анасы. Мэри Элис – Дана Бридлав пен Джектің бірінші некесінен туған он тоғыз жасар қызы. Евгений – Бабеттің сегіз жасар ұлы, ол Батыс Австралияда әкесімен бірге тұрады. Оның әкесі Уайлдердің де әкесі. Мюррей Джей Сискинд – Джектің әріптесі. Ол Джек Гитлерді зерттегендей, Эльвис Преслиге арналған жаңа ғылым саласын құруды қалайды. Ол көлік апаттары туралы киноға арналған курс оқытады, теледидарды үздіксіз тамашалайды және медианың қанығуы, саналылық және супермаркеттердің мағынасы сияқты көптеген тақырыптар туралы ой-пікірлерін бөліседі. Орест Меркатор – Генрихтің досы, ол жыланмен бірге клеткада отыруға дайындықтан өтеді. Вернон Дики – Бэбеттің әкесі, ол 33-тарауда отбасыға келіп, Джекке қару сыйлайды. Вилли Минк – Дэйларды ойлап тапқан, құпиясын сақтайтын зерттеуші. Винни Ричардс – Джек жұмыс істейтін колледждің ғалымы, Джек Дэйлар туралы ақпарат алу үшін оған жүгінеді.

Талдау

"Ақ шу" ХХ ғасырдың ортасынан соңына қарай пайда болған бірнеше тақырыпты зерттейді, мысалы, шектен тыс тұтынушылық, медианың қанығуы, жаңашылдық академиялық зияткерлік, құпия қастандықтар, отбасының ыдырауы мен жаңадан құрылуы, адам тудырған апаттар және зорлықтың қалпына келтіруге қабілетті болуы. Романның стилі әртүрлілікпен сипатталады, ол "қорқыныш пен жабайы юморды қазіргі Американың ең басты ерекшелігі ретінде біріктіретін әртүрлі үн, стиль және әуендердің монтаждарын" пайдаланады.

Өлім

Бабет пен Джек үнемі "Кім бірінші өледі?" деген сұрақпен күреседі. Романның бойымен Джек өзіне сенімсіздігін көрсетеді. Джек өзін жалғаншы деп есептейді және өлімде ешқандай маңызы жоқ деп ойлайды. Ол өзінің академиялық жолының маңызсыз екеніне сенеді. Джек өлімнен қорқумен үздіксіз күреседі, бұл кітап бойына созылады. Ұқсас түрде, Бабет те өліммен күреседі, бірақ басқаша жолмен. Бабет өлімнен қорқуды ұмыту үшін Дилар қабылдайды, ал Джек өлімнің мәнін және одан қорқуын мойындайды. Жұбайлардың өлімнен қорқуы әртүрлі болғанымен, бұл олардың өміріне де әсер етеді және оларды естен шығу мен құмарлыққа жетелейді. Глэдни мен романның өзі, оқиға желісі басталып кеткеннен кейін, ол тек "өлімге қарай" жылжитынын мета-тұрғысынан көрсетеді. Жоспарға негізделген барлық әрекеттер соңында өліммен аяқталады. Роман мұны Джектың терең қорқынышы және оқиғалар мен тараулардың өте фрагментті құрылымы арқылы көрсетеді. Бұл фрагментация сюжетті дәстүрлі романмен салыстырғанда баяулатады және Джек үшін өлімді алыс ұстауға көмектеседі.

Академия

Роман академиялық сатираның үлгісі болып табылады, онда академиялық ортаның кемшіліктері ирония немесе сарказм арқылы мысқылдалады. Сарапшы Карен Уикс University on the Hill университетінің профессорлары студенттерінен "кұрметке лайық болмайтынын" және "университеттің өзі Адольф Гитлер, Элвис Пресли және кинодағы көлік апаттары сияқты танымал және жастар мәдениетін зерттеуге арналған курстар арқылы "төмендетіліп, маңызсызданып" кететінін" айтады. Іан Финсет: "Академиялық ортаның әлемді және адамзат тәжірибесінің барлығын бөліп қарауға бейімділігі бар", - деп қосты. ДеЛилло Гитлерді зерттеуді кейіпкерлердің күрделі ақпаратты қабылдауының және қоғамның күрделіліктерін жеңуіне көмектесетін құралы ретінде пайдаланады. Стивен Шрайер сыншысы "Ақ шу" романындағы кейіпкерлердің "білім деңгейіне немесе табысына қарамастан, басқаларға таратылатын арнайы білімді иеленгендей" көрінуін сатиралық тұрғыдан атап көрсетеді. Шрайердің пікірінше, кейіпкерлердің қызметтері "жалған кәсібилікті" көрсетеді, себебі олардың әрқайсысы кәсіби білімі немесе ерекше дарыны бар деп мәлімдеуге мүмкіндік алады, бұл "[оқу] тобын жоғары мамандандырылған білім саласына тәуелді етеді".

Тұтынушылық мәдениет

Экокритик Синтия Дейтеринг романды 1980 жылдары американдық көркем әдебиетте "улы сананың" қалыптасуының орталық бөлігі ретінде сипаттап, роман "экологиялық құлдыраудың жақын болуы қоғамдық сананың және жеке адамның қиялының бөлігі болған және болатын уақытта мәдениеттің табиғатпен және қоршаған ортамен қарым-қатынасын өзгертуге мүмкіндік береді" деп дәлелдеді. Александр Дэвис "Ақ шудың" адамзаттың табиғатпен қарым-қатынасының өзгеруін, оның нәтижесінде шектен тыс тұтынушылықтың кең таралуын көрсетеді деген пікірді де айтқан. ДеЛилло қазіргі заманғы тұтынуды "Ақ шуда" жеке тұлғаны саудамен байланыстыра отырып сынға алады. 1993 жылғы сұхбатында ДеЛилло Америкада "тұтыну немесе өлу" санасы бар екенін айтады, бұл романға көрініс береді. Романдағы кейіпкерлер сатып алу арқылы өлімнен құтылуға тырысады. Мысалы, Джек дүкенге барып, әр сатып алу сайын өзін күшті сезінеді: "Мен ақшаны тауарға айырбастадым. Ақша жұмсаған сайын, оның маңызы азайды. Мен осы сомалардан да үлкен едім". Джек сатып алу арқылы өлімнен құтылуға тырысса да, ол олай ете алмайды. Өмір – сауда, ал өлім – кассада төлем жасау. Сыншы Ахмад Гашмари жарнаманың сатып алушыларға әсері мен әлем арасындағы байланысты "Ақ шуда" былай деп түсіндіреді: "Сатып алушыларды түстер, өлшемдер және қаптама тартады; беткі жағы олардың назарын аударып, қызықтырады және оларға қажеттілігіне қарамастан, заттарды сатып алуға құмарлық туғызады". Гашмаридің айтуынша, "супермаркет тауарлардың көрінісімен шындықты жойып, оны нақты өнімдердің орнына бет-бейнелер пайда болған гипернақтылықпен алмастырды". "Ақ шу" кейіпкерлері өздерінің жеке басын құру және өлімнен қорқу үшін сауда жасайды. ДеЛиллоның өзі тұтынушылық тақырыбында "өнімдер мен жарнама арқылы адамдар жеке болмысқа ие бола алмайды" дейді. Талқылаушы Ахмад Гашмари: "Теледидар романдағы кейіпкердей маңызды және ықпалды; олар теледидардан басқа ештеңеге сенбейді". Ол романның 6-тарауына сілтеп, былай деп түсіндіреді: "Генрих ауа райын байқауда өзінің сезімдеріне сенуден бас тартып, радиоға сенуді таңдайды. Ол радиодан естігеннің бәрін шындық деп санайды". Мысалы, 21-ші тарауда Джек теледидардың әсерін байқап, қызының ұйқыда "Тойота Селика" деп айтқанын көреді. Сыншы Джон Фроу технология тақырыбын кітапта қарастырылған үлкен постмодернистік теориялық мәселелермен байланыстырады. Ол екінші теледидарлық әңгіме романның сюжетіне теледидардың араласуларына үнемі сілтеме жасау арқылы енгізілгенін болжайды. Шындығында, бұл әлемді симуляция анықтайды, ол Жан Бодриярдың айтуынша, "нақты модельдердің пайда болуы немесе шындықсыз: гипернақтылық". Бұл Рэнд Африкаанс университетінің Хайдар Идінің көзінше, Токсикалық бұлттың түсініксіз шындығын жеткізу үшін қолданылатын көптеген бейнелер арқылы көрсетілді және Джектің SIMUVAC-тен қабылдау кеңсесімен әңгімелесуі арқылы романның 2-бөлімін қорытындылайтын тақырыпта нақты көрсетілген. Бұл жерде Джек эвакуация нақты болып жатқанына қарамастан, SIMUVAC тобы оны болашақта апат симуляцияларында қолданатын протоколды жетілдіруге арналған "үлгі ретінде" қарастыратынын айтады. "Әуедегі улы оқиғаның" шындығы олардың көшедегі театр сияқты қойылымымен алмастырылды. Оқырманның күтуінің ирониялық бұрылысы Simuvac Man қосымша мойындайды пайдалану "нақты оқиға үшін репетиция симуляция" бар қиындықтар және "Сіз барлық біз бүгін көріп шындық үшін жәрдемақы жасауға тиіс". Бодриярдың сөздері бойынша, "Бұл енді еліктеу, қайталау, тіпті пародия мәселесі емес. Бұл – нақтылы нәрсенің орнына нақтылы нәрсенің белгілерін қою мәселесі". Мұндай постмодернистік түсінікті Мюррей "Ешкім қораны көрмейді" деп мәлімдегенде білдіреді, өйткені "Қораны көрсететін белгілерді көрген соң, оны көру мүмкін емес болады". Мюррейдің түсіндіргені бойынша, "біз белгілерді оқыдық, суреттерді түсірген адамдарды көрдік", - деп түсіндіреді, - "қора" дегеніміз – Делильо "аура" деп атаған мәдени шындық. Бұл аура, Мюррейдің айтуынша, бізге "түпнұсқа" қораның шынымен қандай болуы мүмкін екендігі туралы болжаудан да қорғайды, өйткені "Біз аурадан тыс шыға алмаймыз". Балалардың мінез-құлқы әдетте ересек адамдарға тән болады, бірақ ата-аналардың тұрақты күмән сезімі оларды жас және параноидті көрінеді. Вашингтон университетінің ғалымы Том Леклэр бұл пікірді одан әрі күшейтеді: "Глэднидің балалары оның отбасын білімнің орталығы етіп отыр". Алайда Джорджия штатының университетінің Джошуа Литтл басқа пікір айтады: "Балалардың әдемілігі арқылы жоғарылау мүмкіндігі романға сіңірілген". Литтлдің айтуынша, ғасырдың басында білім жоғары әлеуметтік мәртебеге байланысты. Медиа коммуникациясы саласындағы маман Адина Бая бұл идеяны қолдайды, өйткені ол 1980 жылдары балалардың бұрынғыдан көп жаппай медиа мен маркетингке қол жеткізгенін атап көрсетеді.

Дін

ДеЛилло «Ақ шуда» дінді дәстүрден өзгеше түсіндіреді, әсіресе бірнеше рет Джектың жергілікті супермаркеті мен діни мекеме арасында салыстыру жасайды. Сынаушы Карен Уикс «Ақ шудағы» діннің «сапасын жоғалтқанын» және ол адамнан жоғары күшке деген дәстүрлі сенімнің «құнсыздануы» екенін айтады. Сонымен қатар, оқырман дінді күтетін жерлерде ол жоққа шығады. Романшы және сыншы Джошуа Феррис «Блэксмит сияқты қалада, «Ақ шудың» орталық батыстағы шағын университет қаласында дәстүрлі діннің рәсімдері мен салты, мысалы, шіркеуге бару, Киелі кітапты оқу және Иса туралы жарнамалар күтіледі» дейді. Дегенмен, Құдай бұл маңда көрінбейді. Ол былай деп қосады: «Діннің жоқтығы айқын, бұл романды рухани жағынан толыққанды емес, христиандықтан кейінгі әлемге орналастырады. Тіпті католик монахындары да Құдайға сенбейді». Профессор Джадве кітапта дін туралы тікелей айтылмаса да, рәсімдердің мәні сақталғанын атап көрсетеді. «Ақ шудағы» қоғам басқа салаларда да рәсімдерді пайдаланады, мысалы, Джек конвойды қалай болса солай жібермейді. Діннің жоқтығына қарамастан, «Ақ шу» әлемі рәсімдерге құмар. Тіл және жазу бөлімінің директоры Кристофер Гловер келісіп, былай дейді: «Монахиня Джекке сенуге тұрарлық ештеңе жоқ екенін және бір нәрсеге сенетін әркім ақымақ екенін айтқаннан кейін, ДеЛилло осы оқиғаны біздің алдымызда ұстап, бізді бір нәрсеге сенуге шақырады – кез келген нәрсеге, «мистикалық», «көтерілген» және «терең» сияқты діни сөздерді қолдана отырып, бірақ оларға «ақылсыз» сияқты сөздермен қарсы тұрады». ДеЛилло параноя кейіпкерлерінде діни қызығушылықтың бір түрі ретінде әрекет ететінін мәлімдеді. Ол былай қосты: «[Параноя] – бұл ежелгі нәрсе, ол жаның ұмытылған бір бөлігінен қалған нәрсе. Ал осы паранояны туғызатын және күзететін барлау агенттіктері мен үшін тыңшыларды басқарушылар немесе тыңшылық шеберлері ретінде қызықты емес. Олар ежелгі құпиялар мен қызығушылықтарды, айта алмайтын нәрселерді бейнелейді. Орталық барлау қызметі. Олар соңғы құпияларды сақтайтын шіркеулер сияқты». Дон ДеЛилло «Дін менің жұмысымда маңызды элемент болған жоқ, және бірнеше жылдан бері менің ойымша, нағыз американдық дін – «американдық халық»» дейді.

Мәдени сілтемелер

"The Airborne Toxic Event" тобы өз атын осы романнан алған. "Интерпол" тобы "Генрихтің маневрі" атты сингл шығарды, атауы Джектің ұлына жасалған сілтеме болуы мүмкін. 2023 жылы Огайо штатындағы пойыздың құлауы романның екінші жартысындағы оқиғаларға, соның ішінде оқиғаның нақты орны мен жағдайларына ұқсас деп бағаланды.

Фильмге бейімделу

Романды түсіру құқығын бастапқыда HBO, кейін Джеймс Л. Брукстің Gracie Films компаниясы, ал 1999 жылы Барри Сонненфельдтің режиссерлік жұмысымен Sonnenfeld/Josephson компаниясы сатып алды, бірақ бұл опция мерзімі бітті. 2016 жылы Ури Сингер құқықтарды сатып алып, жобаны дамытуға көмектесті. 2021 жылы Адам Драйвер мен Грета Гервигтің басты рөлдерде ойнауымен Ноа Баумбах фильмді Netflix үшін жазатыны және түсіретіні жарияланды.