Кіріспе

Делавэр өзені аймағында пайда болған американдық тілдер – Делавэр тілдері, сондай-ақ Ленапе тілдері деп аталады. Бұл Мунси және Унами тілдері, алгонкиан тілдер отбасының Шығыс Алгонкиан тармағына жататын екі жақын туысқан тіл. Мунси және Унами тілдері бастапқыда Америка Құрама Штаттарының қазіргі Нью-Йорк қаласы маңындағы, Лонг-Айлендтің батысы, Манхэттен және Стейтен аралдарында, сондай-ақ материктегі іргелес аймақтарда – Нью-Йорк штатының оңтүстік-шығысы, Пенсильванияның шығысы, Нью-Джерси, Коннектикут, Мэриленд және Делавэр штаттарында Ленапе халқы қолданған.

Жіктеу

Ленэп тілі – алгник тілдер отбасының алгонкиандық тармағының бір бөлігі және алгонкиан тілдерінің генетикалық жағынан туысқан кіші тобы саналатын шығыс алгонкиан тілдері тобының бір бөлігі. Алгонкиан тілдері тобы – алгик тілінен тараған ортақ бастапқы тіл, протоалгонкиан тілінен тарихи түрде туындаған тілдердің тобы. Алгонкиан тілдері Канаданың Роки тауларынан Атлант мұхитының жағалауына дейінгі барлық аймақтарында, Америка далаларында, Ұлы көлдердің оңтүстігінде және Атлант мұхитының жағалауында қолданылады. Алгонкиан тілдерінің көпшілігі қазірде қолданыстан шығып, «ұйықтап» жатыр. Атлант мұхитының жағалауында, қазіргі Канаданың теңіз провинцияларынан бастап, қазіргі Солтүстік Каролина деп аталатын аймақтарға дейін сөйленген шығыс алгонкиан тілдерінің көптегені де қолданыстан шығып қалған, ал кейбіреулері туралы мәліметтер өте аз, бөлшек жазбаларда ғана сақталған. Шығыс алгонкиан – алгонкиан отбасының генетикалық кіші тобы болып есептеледі, яғни шығыс алгонкиан тілдері ортақ түбірден, прото-шығыс алгонкиан тілінен тарағанын көрсететін жеткілікті ортақ ерекшеліктерге ие. Мунси және Унами тілдерінің тілдік жақындығы олардың бірден ортақ ата-бабасы болғанын көрсетеді, оны Ортақ Делавэр деп атауға болады; екі тіл де Ортақ Делавэрден ерекшеленген жолмен дамыған. Делавэр тілдері мен Махикан тілдерін қамтитын генетикалық кіші топты бірнеше ортақ фонетикалық ерекшеліктер қолдайды, бұл топ кейде Делавар деп те аталады. Осылайша, тарихи даму тізбегі: протоалгонкиан > прото-шығыс алгонкиан > Делавэр > Ортақ Делавэр + Махикан, ал Ортақ Делавэр Мунси және Унами тілдеріне бөлінеді.

Географиялық таралуы

Лени Ленапе Unami тілінде "Адамдар" немесе "Нағыз халықты" білдіреді. Олардың өзіндік атауы Lennape немесе Lenapi деп те жазылады, Unami тілінде Lënape, ал Munsee тілінде Lunaapeew – "халық" деген мағынаны береді. "Делавэр" терминін ағылшыздар қолданды, олар өзен арқылы осы халықтың жерін атады. Олар өзенге Вирджиния штатының Джеймстаун колониясының губернаторы лорд Де Ла Уоррдың құрметіне ат қойды. 1600 жылға жуық шамамен болжамдар бойынша 6500 Unami және 4500 Munsee болған, ал Лонг-Айленд Munsee туралы деректер жоқ. Бұл топтар ешқашан саяси немесе тілдік тұрғыдан бірікпеген, ал "Делавэр", "Munsee" және "Unami" аттары осы жергілікті топтардың бірігу кезеңінен кейін пайда болды. 17 ғасырда еуропалық отарлаушылармен алғашқы байланыс кезінде Ленапелер шамамен жүздей адамнан тұратын салыстырмалы түрде кішкентай қауымдастарда тұрды. Еуропалық қоныс салушылармен байланыстың күштілігі Ленапе халқының бір бөлігінің туған жерінен біртіндеп ығысуына әкелді, бұл екі жүз жылдан астам уақытқа созылған, мәжбүрлеп көшіру және шағын жергілікті топтарды біріктіруді қамтиған, геноцидтік ниетпен жасалған халық қозғалысының сериясы болды. Соңғы кездерге дейін Оклахома штатында аз ғана Unami тілінде сөйлейтін адамдар болды; қазір тіл бірінші тіл ретінде жойылды, бірақ Оклахомадағы екі Делавэр тайпасының тіркелген мүшелері оны үйренген тіл ретінде еркін сөйлейді. Делавэр тайпасы тілді жаңғырту жұмыстарын жүргізіп жатыр. Бірдей шоғырлану мен таралудан зардап шеккен Munsee топтары 18 ғасырдың соңында Оңтүстік Онтариодағы бірнеше жерге, Моравиантаун, Munceytown және Алты Ұлттарға көшіп барды. Көші-қонның әртүрлі үлгілері Munsee тілінде сөйлейтін топтардың қазіргі Висконсин штатындағы Стокбриджге, қазіргі Нью-Йорк штатындағы Каттараугсқа және Канзасқа көшіп баруына әкелді. 1892 жылы Munsee Делавэр және Моравиантаун балалары Маунт-Эльгин интернатына жіберілді, онда тек ағылшын тілінде сөйлеуге рұқсат етілді. Ленапе тілі Six Nations-тағы Grand өзенінің бойында жоғала бастады және Munsee Делавэр ұлтында тез жоғала бастады. Тек Моравиантаунда ғана Ленапе тілі халықтың көп бөлігімен күнделікті қолданылып, тілді сақтауға көмектесті. Бүгінде Munsee тек Моравиантаунда тірі қалды, онда 2018 жылғы мәліметтер бойынша 77 және 90 жастағы екі ағылшын тілін еркін меңгерген адам бар. Канадада тұратын Ленапе халқының Munsee Делавэр ұлтында ағылшын тілін еркін меңгергендер қалмады; алайда, қауымдастықтың ішінде тілді қайта жандандыру үшін жұмыс істейтін мүшелері бар. Сабақ бастапқы сөздер мен грамматикаға бағытталған, сонымен қатар Ленапе халқының тарихы мен мәдениеті туралы ақпаратты қамтыды. Сабақта қолданылатын кітаптардың бірі – "Ленапе тіліндегі әңгімелер" және "Қосымшалар" (екеуін де Де Пол жазған). Олардың салыстырмалы жақындығына қарамастан, екеуі де синтаксис, фонология және сөздіктің ерекшеліктерімен ерекшеленеді, сондықтан екеуінің де сөйлейтіндері оларды өзара түсінікті емес деп санайды, сондықтан лингвистер оларды жеке тілдер ретінде қарастырады. Munsee Делавэр тілі Гудзон өзенінің орта және төменгі ағысында, Лонг-Айлендтің батысында, Делавэр өзенінің жоғарғы ағысында және қазіргі Солтүстік Джерсидегі Нью-Джерсидің солтүстік үштен бірінде сөйленген. Munsee тілінің диалектілік айырмашылықтары болуы мүмкін, бірақ диалектілік топтастыру туралы ақпарат жоқ. Unami Делавэр тілі Делавэр өзенінің аңғарында және Нью-Джерсиде, Делавэр су айырығының және Раритан аңғарының оңтүстігінде, Munsee тілдерінен оңтүстікке қарай сөйленген аймақта қолданылған. Солтүстік Unami топтары Munsee топтарының оңтүстігінде орналасқан, ал Солтүстік Unami аймағының оңтүстік шекарасы Делавэр өзенінің батыс жағалауындағы Тохикон сағасында және шығыс жағалауындағы Берлингтон мен Трентон арасында болды. Аз танымал Unalachtigo диалектісі Солтүстік және Оңтүстік Unami арасындағы аймақта сөйленген деп сипатталады, тек бір топтан аз ғана дәлел бар. Munsee және Unami тілдерінде сөйлейтіндер өздерін ағылшын тілінде "Делавэр" деп, ал Lenape тілінде "Ленапе" деп атайды. Оклахомада тұратын Unami халқын кейде "Оклахома Делавэр" деп, ал Онтариодағы Munsee халқын "Онтарио Делавэр" немесе "Канада Делавэр" деп атайды. Моравиантаунда Munsee тілінде сөйлейтін тұрғындар Munceytown тұрғындарын атау үшін ағылшын терминін "Munsee" қолданады, ал өздерін ағылшын тілінде "Делавэр" деп, ал Munsee тілінде "Делавэр адамы, үнділік" деп атайды. Оклахома Делавэрлері Онтарио Делавэрін немесе деп атайды, бұл терминдер өздерінің қауымдастықтарында Munsee тегі бар адамдарды атау үшін де қолданылады. Моравиантаундағы кейбір Делавэрлер өздерін ағылшын тілінде "Christian Indian" деп атауды ұнатады. Munsee тіліндегі эквивалент термині ké·ntə̆we·s, "құдайға дұға ететін, моравиан дініне өткен адам" деген мағынаны білдіреді. Munsee тілінде сөйлейтіндер Оклахома Делавэрлерін ағылшын тілінде "Unami" деп, ал Munsee тілінде деп атайды. Оклахома Делавэрлері өздерін ағылшын тілінде "Делавэр" деп, ал Unami тілінде деп атайды. "Ленапе" атауы, ағылшын тілінде екі Делавэр тіліне де қолданылатын болса, Unami тілінде сөйлейтіндер оны өз тілінің атауы ретінде де қолданады, ал Munsee тілінде сөйлейтіндер өз тілінің атауын ағылшын тілінде Lunaapeew деп атайды. Ғалымдардың арасында Kraft ғана "Ленапе" терминін барлық Делавэр тілінде сөйлейтін топтарды атау үшін қолданады. Munsee тілінде сөйлейтіндер өз тілінің атауын деп, "Делавэр тілінде сөйлеу" деген мағынаны береді.

Жазу жүйелері

Мунси және Унами тілдері үшін стандартты жазу жүйесі жоқ. Бірақ, Делавэр тайпасына жататын адамдар Унами диалектінде жазу үшін ең соңғы стандартты жазу жүйесін жасады. Делавэр тайпасының осы интеллектуалдық меншігіне құрмет көрсету мақсатында, олардың Унами диалектіндегі жазу стандарты қолданылуы тиіс. Сонымен қатар, қазіргі Канада деп аталатын жердегі Алты Ұлттардың қорығындағы Мунси тайпасы да Мунси диалекті үшін осындай стандарттауды жасады. Провинциялық үкіметтер қолданатын аборигендерге арналған оқу материалдарында мектептерде балаларды Мунси тіліне үйрету үшін осы Мунси тілінің ең соңғы стандарты қолданылады. Тіл білімі мамандары әдетте, Халықаралық фонетикалық әліпбиде немесе оған ұқсас американисттік символдардағы сияқты, стандартты жазу жүйелерінде тұрақты көрсетілмейтін дыбыстарды бейнелеу үшін әмбебап фонетикалық транскрипция белгілерін пайдаланады. Делавэр тіліндегі сөздер мен сөйлемдерді жазып алған еуропалықтар көбінесе еуропалық әліпбилерді және олармен байланысты конвенцияларды бейімдеуге тырысты. Мұндай жазбалардың сапасы әртүрлі болды, себебі еуропалықтар өздеріне таныс емес дыбыстар мен дыбыс комбинацияларын жазуға ұмтылды. Әртүрлі тілдерді сақтау және құжаттау жобалары аясында Мунси және Унами тілдері үшін практикалық орфографиялар жасалды. Мунси тілінің жақында жарық көрген екі тілді сөздігі Мунси тілінің транскрипция жүйесінен алынған практикалық орфографияны қолданады. Осы жүйе Moraviantown қаласында шығарылған сөздік кітапта да қолданылады. Онлайн-сөздікте Унами-Ленапе тілінде сөйлеу жүйесі үшін Мунси тілінен өзгеше жүйе қолданылады. Дегенмен, басқа да практикалық бағытталған Унами материалдарында әдеттегі фонетикалық символдар бар жазу жүйесі қолданылады.