Кіріспе

Ежелгі патшалық әулеті (б.з.д. 2613–2494)

Ежелгі Мысырдың Төртінші әулеті (IV әулеті) Ежелгі Мысыр патшалығының "алтын ғасыры" ретінде сипатталады. IV династия б.з.д. 2613–2494 жылдар аралығында өмір сүрді. Бұл бейбітшілік пен гүлденудің кезеңі болды, сонымен қатар басқа елдермен сауданың дамуы куәландырылды. Төртінші династия пирамидалар салудың шарықталу шегін жариялады. Үшінші династияның салыстырмалы тыныштығы IV династия билеушілеріне көркемдік және мәдени ізденістерге көбірек мүмкіндік берді. Снеферу патшаның құрылыс тәжірибелері мастаба стиліндегі қадамды пирамидалардан Гиза жазығындағыдай тегіс қабырғалы "нағыз" пирамидаларға қалыптасуына әкелді. Мысыр тарихында IV династияның сәулеттік жетістіктерімен теңестірілетін ешбір кезең болған жоқ. Бұл әулеттің әрбір билеушісі (соңғысы Шепсескафтан басқа) кем дегенде бір пирамиданы қабір немесе кенотаф ретінде салуға бұйрық берді. Төртінші династия "Ескі патшалықты" құраған төрт династияның екіншісі болды. Төртінші династияның алғашқы патшасы Снеферу батыстағы ежелгі Ливиядан шығыстағы Синай түбегіне дейін, оңтүстіктегі Нубияға дейін аумақты бақылады. Бұл сәтті кезең болды және бұл дәуір пирамидалар мен басқа да ескерткіштердің ұйымдастырылған құрылысында көрінгендей, оның дамуымен және орталықтандырылған үкіметімен танымал. Ескі патшалық туралы білім негізінен Гиза шөліндегі зираттардан табылған осы құрылымдар мен заттардан алынды.

Билеушілер

+Төртінші династияның алғашқы патшаларыЖеке есім Горус аты Күндері Пирамидалар Әйелдерінің есімдері Снеферу Небмаат 2613–2589 б.з.д. Қызыл пирамида Бұрыш пирамидасы Меидумдағы пирамида Хетефер I Хуфу "Хеопс" Меджеду 2589–2566 б.з.д. Гизаның Ұлы пирамидасы Мерит I Хенутсен Джедефре "Ратоис" Хепер 2566–2558 б.з.д.? Джедефре пирамидасы Хетефер II Хентетқа Хафре "Хефрен" Усириб 2558–2532 б.з.д. Хафре пирамидасы Мересанх III Хамерернебти I Хекенухеджет Персенет Бихерис (мүмкін Байкаре немесе Бауфре) шамамен 2532 б.з.д.? Завьет-Эль-Арианның аяқталмаған Солтүстік пирамидасы? Менкаур "Мицерин" Кахет 2532–2503 б.з.д.? Менкаур пирамидасы Хамерернебти II Шепсескаф Шепсескет 2503–2496 б.з.д.? Мастабат әл-Фараун Бунефер Хенткаус I? Джедефптах (болуы күмәнді) 2496–2494 б.з.д.? Кенткаус I?

Снеферу

Снеферу, «Сұлулық әкесі», «Барлық әділеттің иесі» және «Төменгі және Жоғарғы Нілдің билеушісі» деп мақталып, төртінші династияның алғашқы фараоны болды. Ол Орта Египеттегі Гермополис қаласының жанында тұратын отбасыдан шыққан және, көптеген жағдайларда, патшалық мұрагеріне үйлену арқылы таққа отырған. Оның әкесі кім болғаны әлі де даулы, көбінесе Хуни деп есептеледі, бірақ династиялардың арасындағы үзіліс салдарынан бұл растала алмайды. Оның анасы Мересанх I Хунидің кіші әйелі немесе күңі болған. Б.з.д. үшінші мыңжылдықтағы Египет, барлық есептер бойынша, бейбітшілік пен молшылыққа толы ел болды. Әдетте, майлы үйрек пен қаздарды жеп, нәзік ақ зығыр киім киетін. Ол билікке келгенге дейін египеттік патшалар Хорус құдайының жердегі бейнесі саналған, толық құдайлыққа тек өлімнен кейін ғана ие болған. Снеферу Ра құдайының өзі екенін жариялаған алғашқы патша болды, ол да күн құдайы. Хуфу әкесінің жолын жалғастырып, Күн құдайының ұлы деген атқа ие болды. Жалпы алғанда, Египет екі билік орталығымен басқарылды: заңдық билік және дәстүрлі билік. Заңдық билік патшаның уәзірлер мен номархтар арқылы, тікелей халыққа емес, билік етуінен тұрды. Дәстүрлі билік құдайлар патшаға қалауынша билік етуге құдайлық құқық берді деген түсініктен туындады. Шын мәнінде, төртінші династияның египеттік үкіметі тек патша ғана дәстүрлі билікті басқара алатындай етіп ұйымдастырылды. Бұрылған пирамида Снеферудің кемелді құрылыс салуға жасаған алғашқы әрекеті болды, бірақ ол еңіске түсіп, ақырында төменгі бұрышқа иіліп, құрылымға қисық келбет берді. Оның Қызыл пирамидасы нағыз алғашқы пирамида саналады және пайдаланылған әк тастың қызғылт түсіне байланысты осылай аталды. Қызыл пирамида Дзосер патша салған құрылыстардан шамамен 150 жыл кейін салынған алғашқы пирамида деп есептеледі. Қызыл пирамидаға берік негіз салынды, сондықтан ол биік құрылысқа жеткілікті тұрақты болды. Ол сонымен қатар Сейлада салынған пирамидалар сериясын салуға жауапты деп есептеледі. Ол барлығы үш пирамида салуға тапсырыс берді, бірақ төртіншісі туралы да мәліметтер бар. Гиза пирамидаларын салғанмен, ол ең көп тас және кірпіш тасыған патша ретінде танымал. Снеферудің көптеген саяси экспедициялары екі мақсатты қамтамасыз ету үшін басқа елдерге жасалды: жеткілікті жұмыс күші және үлкен материалдық қорлар. Ол осы мақсаттармен Нубия мен Ливияға сапар шекті. Бұл аймақтардағы шабуылдары Снеферуға үлкен жұмыс күшін алуға мүмкіндік берді, шын мәнінде, шабуылға ұшыраған елдерге зор зиян келтірді. Ол сонымен қатар пирамидаларын салушыларды қамтамасыз ету үшін мал мен басқа да азық-түлік көздеріне мұқтаж болды. Әскери әрекеттерінің нәтижесінде ол 11 мың тұтқын мен 13 100 бас ірі қара малға қол жеткізді.

Хуфу

Хуфу, гректерге Хеопс есімімен белгілі және Снеферудың мұрагері болған, бірақ оның Снеферудың нағыз ұлы екені әлі де анық емес. Ол бүгінгі күнде де кеңінен танымал, фильмдерде, романдарда және телешоуларда жиі көрсетіледі. Оның даңқы Гизаның солтүстік-шығыс жазығындағы пирамидасынан бастау алады, осы пирамидада ол жерленген. Оның зират ғибадатханасы пирамиданың солтүстік жағында салынған, бірақ қабір қазғандардың зардаптарынан қазірге қол жеткізу мүмкін емес. Қазіргі күнге дейін сақталған үш өлшемді бейнелер ғана табылды, олардың ішінде әк тастан жасалған көптеген бюсттер мен саз фигуралар бар. Хуфудың Мысырда және одан тыс жерлердегі іс-әрекеттері толыққанды жазылмаған (оның архитектуралық еңбектерінен басқа) және ежелгі гректер оны романтикалық бейнелеген. Гректер Хуфуды қадірлі құдайларды ренжіткен және халқын құлдыққа салуға мәжбүрлеген жаман адам деп есептеді. Снеферудың ұлы болғандықтан, Хуфуның заңды емес және таққа лайық емес деген пікір қалыптасқан. Ол Снеферудың нағыз ұлы болса да, Мысыр мемлекетін кеңейтуге көп үлес қоспады және әкесінің жолын жалғастыра алмады. Оның саяси іс-әрекеттеріне қатысқандығын көрсететін деректер өте аз. Тарихшылардың пікірінше, 1823 жылы Джон Гарднер Уилкинсон мен Джеймс Бертон қазған Қызыл теңіз жағалауында порт салынып жатқанына дәлелдер бар.

Джедефре

Тарихшылар Джедефренің билік еткен мерзімі сегіз жылды құрайды деп санайды. Джедефре туралы көп мәлімет белгілі емес, соның ішінде оның тегі де нақты емес. Ол Хуфудың ұлы немесе Хуфудың інісі болуы мүмкін. Көптеген деректер бойынша, ол таққа талапкер ағасын, Джедефренің өгей бауыры, тәжді ханзада Кавабты өлтірген кіші әйелдің ұлы. Джедефре өзінің пирамидасын Гизадан бірнеше километр солтүстікке салған, бұл Хуфудың мазарынан қашықтау орналасқысы келген отбасылық жанжалдың болуын болжайды. Алайда, Джедефренің Ра құдайының орталығы Иунуға жақын жерде жерленуді таңдағаны туралы да пікірлер бар. Оның пирамидасында әйелі Хетеферес II-нің сфинкс бейнесіндегі мүсіні де орналасқан. Ол Хуфудың қызы және Кавабтың әйелі болған. Кейде осы сфинкс алғашқы нағыз сфинкс деп есептеледі, бірақ Хафреге жатқызылған Гизадағы сфинкс туралы да пікірталас бар. Ол Шепсескафтың билігіне дейін өмір сүрген, әулеттің ең ұзақ өмір сүрген мүшесі атанды.

Хафре

Кефре, Хуфудың ұлы, өзінің қысқа билік еткеннен кейін, болжамды бауыры Джедефренің орнын иеленді. Ол өзінің пирамидасын әкесінікіне ұқсас стильде және шамамен сондай үлкен етіп салуды шешті. Пирамида жолының алдында оның сыртқы келбетін бейнелейтін саналатын Ұлы Сфинкс жатыр. Оның Сфинксі Джедефренің Сфинксінен бұрын салынған-дыр деген пікір әлі де даулы. Кефренің сфинксі кеңінен танымал болды және халқына жақын орналасқандықтан, жазбалардағы субъективтілікке байланысты қайсысы алғаш салынғанын анықтау қиын.

Менкауре

Бұл әулеттегі көптеген патшалар сияқты, Менкауренің билігінің ұзақтығы белгісіз, 63 жылдан астам мерзімге шамаланған, бірақ бұл, әрине, шамадан тыс болуы мүмкін. Менкауре әкесі Хафренің орнын басады. Оның пирамидасы Гиза пирамида кешеніндегі үшінші және ең кішкентай пирамида болып табылады және ол "Менкауре - құдай" деп аударылатын Неджер ер Менкауре деп аталады. Пирамиданың ішінде шамамен 8 фут ұзындығы және 3 фут биіктігі бар базальттан жасалған саркофаг табылған. Көптеген бұрынғы пирамидалар сияқты, Менкауренің пирамидасы да жазулармен жазылмаған, ал ішкі бөлігінде ешқандай жазбалар сақталмаған.

Шепсескаф

Шепсескаф, әдетте, Менкауреден кейінгі Төртінші династияның соңғы патшасы ретінде қабылданады. Оның анасы кім екені туралы нақты дәлел жоқ, бірақ ол кіші патшайымның ұлы деп саналады. Оның әйелі кім болғаны да белгісіз. Шепсескаф бұрынғы бес патшаның пирамида салу дәстүрін бұзды. Үшбұрышты пирамиданың орнына ол тіктөртбұрышты құрылыс, көптеген адамдар білетіндей, Мастабат әл-Фираун ("Фараонның орындығы") деп аталатын құрылысты салғызды. Дегенмен, оның қабірінің ішінде аз ғана жазу табылды және ол өте қарапайым жағдайда жерленді.

Бака

Баканың кім екені әлі де шешілмеген мәселе. Бірнеше ежелгі патшалар тізімі сақталған. Дегенмен, олардың ешқайсысы да келіспейді және ешқайсысын толық деп санауға болмайды. Турин патшалар тізімінде Хафре мен Менкауре арасында үзіліс бар, онда автор осы екі фараонның арасында билік еткен патшаны тізімдеген. Аталған патшаның аты мен билік мерзімі үзілісте толығымен жойылған. Саққара тақтасы да Хафре мен Менкауре арасында патша болғанын көрсетеді, бірақ онда да аты жоғалған. Кейбір зерттеушілер бұл патшаны Манетон тізіміндегі Бихериспен байланыстырады, ол египеттік Бака немесе Бакаре есімімен сәйкес болуы мүмкін.

I Хенткаус

Төртінші династияның ең қызықты дәлелі – I Кенткаус, сондай-ақ Кенткауес деп те белгілі. Ол Менкаурдың қызы еді және оның қабірі Менкаур жолының бойында салынған. Ол патша ретінде билік еткен болуы мүмкін. Оның қабірі үлкен мастаба, үстінде ортасынан ығысқан тағы бір мастаба орналасқан. Екінші мастаба төменгі бөлмелердегі бос, тірегі жоқ кеңістікке байланысты негізгі мастабаның ортасына орналаса алмады. Оның қабіріне апаратын гранит есікте I Кенткаусқа жоғарғы және төменгі Египеттің екі патшасының анасы, жоғарғы және төменгі Египет патшасының анасы және жоғарғы және төменгі Египет патшасы деген атақтар берілген. Бір ғалымның пікірінше, бұл атақтарды жоғарғы және төменгі Египет патшасы және жоғарғы және төменгі Египеттің екі патшасының анасы деп оқуға болады. Одан әрі, оның осы есіктегі бейнесі патшалықтың толық атрибуттарын көрсетеді, соның ішінде патшаның жалған сақалын да. Осы бейне және берілген атақтар кейбір египтологтарды оның төртінші династияның соңында патшалық құрғанына алып келді. Оның қабірі ерекше ниша стилінде аяқталды, бірақ кейіннен нишалар әктаспен тегіс қаптамамен толтырылды.

Пирамидалардың дәуірі

Пирамидалар дәуірі – бұл төртінші династия кезінде, Гизадағы пирамидалар сияқты, көптеген танымал пирамидалар салынған уақыт. Снеферу патшасы жерлеу рәсімдері мен қабірлерге қызығушылық танытқан тұңғыш патша болды, осының нәтижесінде ол Мысырдағы ең ірі пирамиданы жоспарлады. Оның алғашқы пирамидалары Бұрыш пирамидасы және Қызыл пирамида деп аталды. "Пирамидалар дәуірі" тек ірі және оңай танылатын құрылыстар салумен ғана шектелмей, сонымен қатар жерлеу салты мен рәсімдеріндегі өзгерістермен де байланысты болды. Бұл элиталарды ірі құрылыстарда жерлеу және кең ауқымды мумификациялауды қамтиды.

Діндік өзгерістер

Төртінші династияда діни амалдарда нақты өзгеріс байқалады, онда күнге табыну кең таралған. Ра культі үлкейді, себебі Джедефренің қабірі ежелгі гректер Гелиополис деп атаған құдайларға арналған орталыққа жақын салынған. Бұл қазіргі Каир маңындағы дельта қаласы, ол тарихи алдындағы дәуірден бері мекенделген, оның ежелгі египеттік атауы И͗wnw немесе Иуну болған және ол "бағаналар" дегенді білдірген. Елдің материалдық, органикалық және адам ресурстарын біріктіру дами бастаған кезде, патшаның құдайлармен байланысы күшейді және патшалар бұрын құдайларға ғана арналған мүсіндер мен ескерткіштерге өз есімдерін қабылдады. Бұл патшалардың арасында құдайлық сезімнің пайда болғанын көрсетеді. Хафренің әйгілі мүсіні, оның бас киімінде бүркіт бейнеленген, патшаны Хорус құдайымен теңестірді. Алайда, бұл мәселе дау тудырды. Бұл Хафренің Хорусқа адалдығын, Хелиополисте өсіп келе жатқан Ра культіне қарсы қойды. Патшалар енді пирамидаларды өлімнен кейінгі өмірмен байланыстырмады. Өлімнен кейінгі өмір бұрын тек патшалар мен таза ниеттілер бара алатын, идеалды жұмақ ретінде қарастырылған құдайлық патшалық деп есептелген. Оның орнына, Төртінші династия бұл идеяны өзгертті, өлімнен кейінгі өмірдің Жердің өзіне ұқсас, таныс орын екенін қалыптастырды. Тарихшылардың білуінше, діни рәсімдер өте консервативті болды және қазіргі қолда бар мәліметтерден көп нәрсе күтілуде.

Әдет-ғұрыптың өзгеруі сәулет өнеріне де әсер етті .

Ескі патшалықта қайтыс болғандарды сақтау артып, дене дайындау процесі күрделенді. Бальзамагерлер деген лауазым пайда болды, олардың міндеті – денені жеке өңдеу ғана еді. Мәйітті мумиялеудің үш тәсілі болды: 1) Штукатурка: дене нәзік зығырға оралып, содан кейін штукатуркамен жабылатын, дене мүсіні (беті қоса) штукатуркада қайта жасалатын; 2) Зығыр: дене зығырға оралып, кейде натронмен (көптеген натрий карбонаттарының қоспасы) өңделетін, ал зығырлар шайырмен сіңдіріліп, дене мүсінін сақтауға мүмкіндік берілген; және 3) Еттен ажырату: барлық еті алынып, сүйектер зығырға оралатын. Әдетте, мүшелер алынып, денемен бірге қабірге қойылған құмыраларға салынатын, ал дене іші тазартылатын. Төртінші династиядағы қабірлер күрт өзгерді. Элитаға "әсем емес" қабірлер ұнамады, сондықтан ішкі жағы безендірілген болса, олар кішкентай құрылыстарға да келісім беретін. Иероглиф жазулары элита үшін маңызды болды, себебі біріншіден, ол байлықты көрнекті түрде көрсетуге мүмкіндік берді, екіншіден, олардың жанын артық өмірге жетеледі. Бірақ Төртінші династияда мұндай жазулар болған жоқ. Оның орнына, қабірлер тереңдеп, үстіне салынған құрылыстар үлкен болды. Гиза пирамида кешенінен кейін келесі ұрпақ қабірлері көлемді болды. Орта патшалықтан кейін патшалар пирамидалардан бас тартып, Жоғарғы Египет тауларының тасына қазылған қабірлерді таңдады.