Кіріспе

Қытайдың Соғысқан мемлекеттер кезеңіндегі бұрынғы ел – Жоңшан. Бұл мемлекет Соғысқан мемлекеттер кезеңінде өмір сүрген, кішкентай болғанына қарамастан, шамамен 120 жылға жуық сақталды. Оның негізін қалаушының кім екені туралы ғалымдар арасында пікір таласы бар.

Шығу тегі

Жоңшан мемлекетінің шығу тегі даулы; кейбір дереккөздер, мысалы, Ұлы тарихшының жазбалары, мемлекетті Бейди (北狄) құрып, басқарғандығын көрсетеді, ал басқалары оларды Жоу немесе Хан тайпаларынан емес деп санайды. Жоңшан бұрынғы Сианью мемлекетімен шамамен бірдей аумақты алып жатқан. Чжуншан мен Сианью екі мемлекеттің тарихы шатасқан, себебі Чжуншан аталымы Сианью аталымы аяқталар алдында қолданыла бастады. «Чжуншан» – «орталық таулар» деген мағынаны білдіріп, алғаш рет б.з.д. 506 жылы Цзинь мемлекетінің министрі жауласқан көрші мемлекет ретінде атады. Ал Сианью туралы соңғы мәлімет б.з.д. 489 жылы айтылған, ол кезде Цзяо Ян, Цзинь министрі, оларға қарсы әскери жорық ұйымдастырды. Жоңшанның Сианьюдың жалғасы саналуының үш себебі бар: екеуінің де Цы және Цзинь мемлекеттерімен қарым-қатынасы ұқсас болды, екі мемлекет те дерлік бірдей жерде орналасқан және Сианьюның басып алынуы туралы тарихи жазбалар жоқ. Атаудың өзгеруі Ди тайпаларының еркін конфедерациясынан орталықтандырылған мемлекетке айналуын көрсетеді деген болжам бар. Бірақ, бұл теорияға қарсылық бар: б.з.д. 407-406 жылдары Вэй мемлекеті Чжуншанды басып алғанда, Вэй маркизі Вэнь бұл жерді үлкен ұлы Цзиге сыйлап, мемлекеттің негізін қалады. Дегенмен, Шиджидегі бір жол осы теорияға қайшы келеді, онда жаңа Чжуншан мемлекеті осы оқиғадан кейін біраз уақыттан соң құрылғандығы айтылады. Кейбір теориялар жаңа мемлекет ертедегі Сианьюдың жалғасы болса, енді басқалары жаңа Чжуншанның билеуші әулеті Чжоу әулетінен тараған деседі. Осы себепті, Чжуншанның немесе тіпті патшалық отбасының этникалық тегі туралы нақты жауап жоқ; алайда, ел халқының құрамы әртүрлі болғандығы белгілі.

Тарих

Жоңшанның алғашқы маңызды оқиғасы – б.з.д. 414 жылы Ву герцогы тұсында астананың Гу қаласына көшірілуі болды, бұл елдің құрылуының бастауы деп саналады. Одан көп ұзамай, б.з.д. 407 жылы Жоңшан генерал Юэ Ян бастаған Вэй әскерлері тарапынан басып алынды. Соғыс жарияланған кезде Юэ Янның ұлы Жоңшанда тұрып, тұтқынға алынды. Оны Юэ Янның алдына әскердің рухын түсіру үшін шығарды, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталған соң, оның ұлын өлтіріп, одан сорпа жасады. Сорпаның бір бөлігін Юэ Янға жіберді, ол Жоңшан елшісінің алдында оны ішіп, өзінің нық қадамдылығын көрсетті. Көп ұзамай, б.з.д. 381 жылы Жоңшан тәуелсіздігін қайта жеңіп алды. Б.з.д. 315 жылы Жоңшан Янға шабуыл жасады, себебі Ян патшасы Цзи Куай тағын канцлері Цзи Чжиге өткізді. Ци және Жоңшан екеуі де жеке-жеке Янға шабуыл жасады. Бұл соғыста Жоңшан бұрын Дунхуға тиесілі болған, бірақ соғыста Ян басып алған мыс кендерін иеленді. Жоңшан әскерін Сима Чжоу басқарды. Б.з.д. 306 жылы Чжао мемлекеті, Чжао патшасы Вулиннің басшылығымен әскери реформаны аяқтағаннан кейін, Ху көшпенділерінің киімдері мен тактикасын қабылдап, Жоңшанға шабуыл жасады. Он жылдық соғыстан кейін, б.з.д. 296 жылы Чжао оларды өз құрамына қосты.

Сыртқы қатынастар

Жоңшанның ерекшелігі – мұндай кішкентай мемлекеттің соғысқан мемлекеттер дәуіріндегі көптеген үлкен және кіші елдердің өмір сүру мерзіміне қарағанда, ұзақ уақыт бойы сақталып қалуында. Гуо Сунтао бұл тұрғыда шебер дипломатияны атап көрсетеді: «Соғысқан мемлекеттердің өркендеуі мен құлдырауында Жоңшан көзге түспейтін, бірақ маңызды орталық және тірек болғандай көрінеді». Шағын болса да, олар тамаша төзімділік пен күш көрсетті; «Соғысқан мемлекеттер стратегияларында» жеке тарауға ие болған жалғыз кішкентай мемлекет олар болды. 323 жылға келген кезде Жоңшан Вэй, Хань, Чжао және Янмен вертикальді одақ құрып, Цинь, Ци және Чу сияқты ірі мемлекеттерден қорғануға тырысты. Бұл одақ құрамына кірген мемлекеттерге ван (шамамен патшаға тең атақ) атағын алуға мүмкіндік берді. 11 жыл бұрын өзі ван атағын алған Ци патшасы Вэй бұған қарсы шығып: «Егер Жоңшан билеушісі де патша бола алатын болса, онда мен патша болудан ұяламын», – деді. Одан кейін ол былай деді: «Мен он мың атты күшті мемлекетпін, ал Жоңшан – мың атты күштің бірі, ол [Жоңшан] менің теңім деп қалай жүре алады?». Оның оларды патшалыққа таластануын сынауының маңызды бір бөлігі – олардың қытай еместігінде (Хуаси) емес. Егер олар шын мәнінде қытай емес болғанда, бұл әлбетте қорлауда айтылар еді. Жоңшанның бес мемлекеттік одаққа шақырылуы олардың қытай екендігінің тағы бір дәлелі саналады, өйткені жабайы (И) ел мұндай одаққа ешқашан шақырылмас еді. Осыдан кейін Ци патшасы Вэй және Чжаодан Жоңшанға шабуыл жасап, оларды ван атағынан бас тартуға мәжбүрлеу үшін одақтас болуын сұрады. Алайда, Кюо патшасы осы мемлекеттерге кеңесшісі Чжан Денгті жіберіп, олардың арасында араздық пен сенімсіздік себіп, одақ құрылмай қалды.

Жао

Чжао мемлекеті Цзюньшанды дерлік толығымен қоршап алды, тек Цзюньшанның солтүстік-шығыс шекарасы ғана Чжаодан тыс қалды. Осы себепті Чжао патшалары оларды "жүрек пен іштің дертi" деп есептеді. 307 жылдан бастап Чжао жыл сайын Цзюньшаньға шабуыл жасады, және 301 жылы Цзюньшан патшасы Цзи мемлекетіне қашуға мәжбүр болды. Осы кезде Цзи Чжуға соғыс жариялап, оған басып кірді; Цзи өздерінің соғысымен айналысып жатқанын көрген Чжао Цзюньшанға тереңдеп кіріп, толығымен жаулап алды.

Экономика

Жоңшанның оңтүстік бөлігінде темірден жасалған егіс құралдарының көптеп табылуы, солтүстік бөлігінде жануар сүйектерінің көптеп табылуымен салыстырылғанда, оңтүстік аймақтың экономикасы көбінесе егіншілікке, ал солтүстік аймақтың экономикасы көбінесе мал шаруашылығына негіделген деп саналады.

Ақшалай валюта

Чжуншань мемлекетінде 15 граммдық қоладан жасалған, пышақ пішіндес монета түріндегі "чэнбо" ақшасы қолданылған. Осы монеталардың кем дегенде Лингшоуда соғылғаны белгілі. Чжуншаньның басқа мемлекеттермен сауда деңгейі мен қарым-қатынасын Лингшоу қираған орындарында табылған ақшаның мөлшері арқылы шамамен анықтауға болады: Ян мемлекетінен келген ян пышақ монеталары көптеп кездеседі, олардың саны 374-ке жетеді, ал Чжао мемлекетінен келген гандан, байхуа және линь монеталары сирек, олардың барлығы 100-ге жуық табылды. Бұл Чжаоның Чжуншаньмен жауып тұрған қарым-қатынасын, ал Янның Чжуншаньмен жақсы қарым-қатынасын көрсетеді. Шындығында, ян және чэнбо пышақ монеталарының ұқсастығы олардың достық қарым-қатынасын көрсетеді, себебі олардың мөлшері мен салмағы бірдей – екеуінің де салмағы он бес грамм, яғни оларды бір-бірімен алмастыруға болады.

Археология және мәдениет

Жоңшан сәулеті туралы көптеген мәліметтер олардың астанасы Линьшоу қаласының қалдықтарынан, сондай-ақ Чэн патшасы мен оның ұлы Куо патшасының қабірлерінен алынған. 1970 жылдардың аяғында екі патшаның қабірлері де Хэбэй провинциясының Пингшань ауданында табылды, ал астанасы 1976 жылы, Куо патшасының қабірінен бір шақырымдай шығысқа қарай анықталды.

Қабірлер

Ченг пен Куо патшаларының қабірлері Жоңшан сәулетінің табылып, зерттелген алғашқы нысаны болды және б.з.д. 4 ғасырындағы қытай мемлекеттерінің арасындағы ең бай табыс саналады. Қазіргі таңға дейін бұл Жоңшан қабірлерінің ең ірілері. Олардың екі негізгі бөлмесі тоналған, алайда қойма бөлмелері зақымдалмаған күйде сақталған және көптеген артефакттарды қамтиды. Осы қабірлерде табылған көптеген рәсімдік ыдыстар айналасындағы соғысқан мемлекеттерден алынған, ал кейбіреулері солтүстік көшпелі халықтарға тиесілі болса, тұтыну тауарларының көп бөлігі Жоңшан стилінде жасалған. Археологиялық деректер оларды Хуасия деп санайтын болса, мәтіндік дереккөздер оларды қытай емес халық деп көрсетеді. Бұл жағдай екі түрлі пікірге әкелді: бірі Жоңшан халқын қытай мәдениетіне сіңген азшылық, сырттан келген, қытай мәдениетіне күшті әсер еткен топ деп қарастырады, ал екіншісі оларды көшпелі халықтардың ықпалына түскен қытай халқы деп есептейді.

Қалалар

Елордасы Лингшоуда көптеген қираған орындар, оның ішінде сарайлардың негіздері, қола және керамика шеберханалары, базарлар мен зираттар бар. Лингшоу маңындағы зираттарда шамамен 125 қабір бар, ал ондаған басқалары ел ішінде шашырап жатыр. Қала 380 жылы салынған деп есептеледі және 296 жылға дейін, Жоңшан жаулап алынғанға дейін астана болып қалды. Қала стратегиялық тұрғыдан орналасқан, батыс, солтүстік және оңтүстік жақтары Тайхан тауларымен қоршалған, ал шығыс жағы жазыққа қараған. Көптеген сол кездегі астаналар сияқты, бұл қала да екі өзеннің қосылған жерінде салынған. Қаланың шығыстан батысқа және солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ені шамамен бірдей болды. Қала қабырғаларының тек топырақтан жасалған негізі ғана сақталған, бірақ олардың ені мен биіктігі арасында болғаны белгілі. Батыс және солтүстік жақтарында екі қақпа көрінеді. Қабырғаларға төрт қабаттан тұратын, кейбіреулері қақпаларға жақын орналасқан, жермен қапталған террасалар қосылған. Қаланың солтүстік бөлігінде Хуаншань деп аталатын кішкентай төбе орналасқан. Шуй Цзин Чжу мәліметінше, осы төбе Жоңшанға, яғни "орталық тау" деген атты берген. Төбе күзет мұнарасы ретінде пайдаланылған деп саналады. Қосымша нығайту үшін шығыс жағына шағын қала салынды. Бұл шағын қала-бекіністің батыс бөлігіндегі үйінділер әлі де тұр. Бұл қала Лингшоуға шабуыл жасаудың жалғыз мүмкін бағытын қорғау үшін пайдаланылды, бұл қаланың орналасуы экономикалық немесе саяси емес, әскери есептерге негізделгенін көрсетеді.

Әлеуметтік сыныптар

Керамика шеберханаларында плитка жасаушы жұмысшыларды басқаруға жауапты лауазымды адам Сику деп аталған. "Жоули" еңбегінде Сику – қылмыстық кодекстер мен сотталғандарды басқаратын шенеунік деп сипатталған, бұл Жоңшанның плитка өндірісінің, кем дегенде, бір бөлігі сотталғандардың еңбегіне негізделгенін көрсетеді.

Дін

Жоңшан идеологиясына конфуцийлік идеалдар зор әсер еткен, бірақ бұл идеалдарды патша өзінің билігін және сыртқы саясатын заңдыландыру үшін пайдаланғаны, ал билеуші топтың оған шын сенбегені айтылады. Мұны олардың билеушіге көктен берілген мандатқа сәйкес, Янь мемлекетіне шабуыл жасап, қалалар мен материалдық ресурстарды басып алу үшін конфуцийлік идеологияны қолдануынан көруге болады. Гуокун діни аймағы Лингшоу қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 4 шақырым жерде орналасқан және 142 құрбандық шұңқырын қамтиды. Бұл шұңқырлардың ауданы шамамен, ал тереңдігі аралығында болған. Әрбір шұңқырда аяқтары байланған қой, ешкі немесе сиыр сияқты жануар табылған, және олармен бірге нефриттен жасалған әшекей – әдетте, бейнелі медальон немесе би-диск жерленген. Бұл шұңқырлар мен олардың ішіндегі заттар Цзинь мемлекетінің құрбандық шұңқырларына өте ұқсас, онда олар "одақтастық антына" (менгши) негіз салу үшін салтанатты түрде қолданылған деп саналады. Бұл екеуінің байланысы Чжуншан элитасына Цзинь мәдениетінің күшті ықпалы тигенін көрсетеді.

Тіл

Чжуншань қытайларының әріптері мен стилі Цы әдеби тіліне ең жақын, бірақ оңтүстіктегі қытай мемлекеттерінің де ықпалы болған. Олардың каллиграфиясы өте жұқа әрі әдемі, сонымен қатар керілген сипатта болды. Осы стильді Куо патшасының өзі таңдап, билігін күшейту мақсатымен қолданғаны айтылады.

Әскери

Люши Чунцюге сәйкес, Чжуншань әскерлері темір қару-жарақ киіп, темір таяқтармен соғысқан. Олардың мыңға дейін соғыс күймелерін далаға шығара алатыны айтылады.