Кіріспе

Польша саясаткері, тарихшы (1874–1938)

Владислав Доминик Грабский (7 шілде 1874 – 1 наурыз 1938) – Польшаның ұлттық демократиялық саясаткері, экономисі және тарихшысы. Ол Екінші Польша Республикасындағы валюта реформасының негізгі авторы және 1920 жылы, сондай-ақ 1923 жылдан 1925 жылға дейін Польшаның премьер-министрі қызметін атқарды. Ол Станислав Грабский мен Зофия Киркор-Кидрониованың бауыры болды. Грабский Польша банкін құруға және злотыны енгізуге жауапты болды. Оның кабинеті соғыс аралық Польшадағы ең ұзақ сақталған үкімет болды. Алайда, Грабскийдің кабинеті осы кезеңде көп сынға ұшырады. Мысалы, Станислав Глябинский Грабскийдің халықаралық қатынастардағы тиімсіздігін сынады, ал Винцент Витос Грабскийдің кемшіндік ауыл шаруашылығы реформасына, сондай-ақ мемлекеттің нақты қаржылық жағдайы туралы халыққа толыққанды хабарлай алмауына наразылық білдірді.

Өмір

Владислав Габский 1874 жылы Боровта (Билявы коммунасының бір бөлігі), Ловичке жақын, Польша, Ресей империясы ауданында дүниеге келді. Ол саясатты École Libre des Sciences Politiques (қазіргі Sciences Po) және тарихты Сорбонна университетінде оқыды. Парижде Грабскийдің саяси көзқарастары өзгерді. Ол социалистік идеялардан бас тартып, оңшыл бағытқа бет бұрды. Владыслав Габскийдің Парижде өткізген жылдары Польша үкіметінде қатысуға деген ниетін күшейтті. 1905 жылы Парижден оралғаннан кейін, Грабский Польшаның орталық бөлігіндегі Лович қаласында Ауыл шаруашылық қоғамын құрды. Көптеген шаруалар бұл қоғамды қолдады, нәтижесінде Ұлттық Еңбек одағы құрылды. Грабскийдің Ауыл шаруашылық қоғамы мен Одағының күші артуына байланысты, 1905 жылы орыс билігі Грабскийді тұтқындап, Варшавада түрмеге қамады. Бірақ Грабский бір жылға дейін түрмеде отырды. 1905 жылы Грабский Ұлттық Демократиядан Ресей империясының заң шығарушы жиналысы – Думаның үш шақырылымына депутат болып сайланды. 1912 жылға дейін Думада қызмет етті. Сол кезде ол Ресей Ауыл шаруашылығы министрлігінің бюджеттік комиссиясының жұмысына қатысты. Грабскийдің бюджеттік комиссияға қатысуы, кейін Польша парламентінде қаржы министрі болуына себеп болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол Орталық Азаматтар Комитетін ұйымдастырды, ол Польшаның бөлінісінен зардап шеккен қоғамның өмірін қалпына келтіруге және поляк халқының мүдделерін ресейлік билік алдында қорғауға жауапты болды. Ол сондай-ақ Польша Ұлттық Комитетінің мүшесі болды. 1919 жылы ол жаңадан құрылған Польшаның Ауыл шаруашылығы министрі болып үкіметке кірді. 1920 жылы ол Қаржы министрі және Премьер-министр болғанда, Польша істеріне Грабскийдің ықпалы артты. Бірақ оның алғашқы кабинеті бір ай ғана қызмет етті. 1923 жылдың желтоқсанында ол қайтадан Премьер-министр болып тағайындалды және арнайы кабинетте (сайланған парламенттік өкілдерден құралған, бірақ міндетті түрде сайланбаған) Қаржы министрі болып қызмет етті. Грабский Польшаның экономикалық жағдайын жақсартатын реформаларды жүзеге асырды және кабинетін жиырма үш ай бойы сақтап тұрды, бұл соғыстар аралық Польшадағы поляк кабинеті үшін салыстырмалы түрде ұзақ мерзім еді. 1924 жылдың соңына дейін Грабскийдің үкіметі үлкен танымалдылыққа ие болды. Дегенмен, Грабский 23 ай бойы билікте болған кезде де даулы тұлға болып қала берді. Мысалы, Станислав Глябинский Грабскийдің сыртқы саясатта тиісті белсенділік танытпағанын айтты. Ұлттар Лигасының конференциясында Грабский 1919-1921 жылдардағы Польша-Совет соғысына Лиганың жауап бермегенін атаған жоқ. Версаль шартының оныншы бабына сәйкес, "Лига мүшелері Лиганың барлық мүшелерінің аумақтық тұтастығын және қазіргі саяси тәуелсіздігін сыртқы агрессиядан қорғауға міндеттенеді". Алайда Ұлттар Лигасы 1920 жылы бейтарап және бейжай күйде болды. Грабскийдің Лиганың әрекетсіздігі мәселесін көтермеуі Польша парламентінен қатты сынға ұшырады. Глябинский Грабский кабинетінің жалғыз қарсыласы болған жоқ. Винценти Витос Грабскийді қаржылық реформаларға қатысты тым оптимистік көзқарасы үшін сынады, басқалар да солай жасады; алайда реформа гиперинфляцияны тоқтатты. 1925 жылдың 13 қарашасында Грабский Польша Банкінің Президентімен келіспеушіліктерге байланысты отставкаға кетуге мәжбүр болды, ол "Левиатан" индустриялық ұйымының қолдауымен оған көмектесуден бас тартты.

Валюталық реформа

Грабскийдің (және министрлер кабинетінің) сол жылдардағы ең үлкен жетістігі – Польша Банкіне негіз салу және жаңа поляк валютасын – алтынмен қамтамасыз етілген злотыны құру болды, ол поляк маркасын алмастырды. 1924 жылғы 11 қаңтардағы мемлекеттік қазынашылықты жақсарту және валюта реформасы туралы заң жаңа ақша жүйесін енгізіп, эмиссиялық банк құрды. Польша Банкі акционерлік қоғам ретінде құрылды, бұл оның үкіметтен және мемлекеттік қазынадан «тәуелсіздігін» қамтамасыз етуі керек еді. Заң сонымен қатар эмиссиялық банк ретінде әрекет еткен Польша Ұлттық жинақ банкін жойды. Оның функцияларын Польша Банкі өз мойнына алды. Станислав Карпинский Польша Банкінің бірінші президенті болды. 14 қаңтарда Польша Банкінің ұйымдастыру комитеті құрылды, ал 26 қаңтарда банк акцияларын сату басталды. Төлемдер тек шетел валютасымен және алтынмен ғана жүргізілуі мүмкін еді. 15 сәуірде өткен бірінші акционерлер жиналысында Польша Банкі акционерлік қоғамы ресми түрде құрылды. Грабский Польша Банкін және валютаны құрумен шектелмей, мемлекеттік банктер желісін құрып, Ұлттық экономика банкін құрды. Ол сондай-ақ Польшаның экспорттық және өндірістік құрылымында маңызды өзгерістерді бастады. Сонымен қатар, Шекара қорғаныс корпусын құрды. Дегенмен, Грабскийдің реформаларының кейбір аспектілеріне сын-пікірлер айтылып тұрды. 1925 жылы Грабский өзінің экономикалық реформаларына тым оптимистік көзқарас танытқанын және депрессия мен Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қалпына келу кезеңінде Польша экономикасының толыққанды жаңаруының мүмкін емес екенін түсінуі керек болғанын мойындады. Ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік тауарлардың бағалары арасында зор айырмашылықтар болды. Польша Банкі коммерциялық дефицит пен ұлғайып келе жатқан мемлекеттік қарызға тап болды. Үкімет көптеген тиімсіз инвестициялар жасады және 1925 жылы Сейм Грабский кабинетінің үнемі ескертулеріне қарамастан, тым жоғары бюджетті мақұлдады. 1925 жылғы 29 шілдеде поляк злотының құны күрт төмендеді. Польша мен Германия арасында тарифтік соғыс басталды. Сол жылдың қараша айында Грабский белсенді саяси қызметтен қанағаттанды. Кейіннен ол Варшава ауыл шаруашылығы университетінде (SGGW) педагогикалық және академиялық жұмыстармен айналысты. 1926 жылы ол университеттің ректоры болды. 1936 жылы оның ұсынысымен Ауылдық социология институты құрылды, ол 1938 жылы қайтыс болғанға дейін оның директоры болып қызмет етті. Владыслав Грабский 1938 жылғы 1 наурызда Варшавада рактан қайтыс болды. Қасиетті миссаны кардинал Александр Каковский Святого Иоанна соборында өткізді. Оның денесі Повонзки зиратындағы отбасылық қабірге жерленді.

Польшалық яһудилер арасындағы түсінік

1924 және 1926 жылдар аралығында Польшадағы еврейлерге экономикалық шектеулер салынғаннан кейін, поляк еврейлерінің Палестинаға жаппай көшіп кетуі болды. Бұл еврей көші-қоны толқыны Владыслав Грабскийдің сол кезде жүргізген қаржылық реформаларына байланысты "Грабскийдің Алиясы" (Алия – Израиль жеріне көші-қон деген дәстүрлі еврей сөзі) деп аталды. Американдық еврей ақпарат құралдары Грабскийдің реформаларын "Палестинаға үлкен көші-қон қозғалысына әкелген, 'Грасскийдің Алиясы' деп белгілі еврейлерге қарсы өте қатал салық саясаты" деп сипаттады. Грабскийдің қаржылық реформаларын зерттеген ғалымдар жаңа қаржы саясатының саяси институттарды қалай күшейткенін атап көрсетеді. 1924-25 жылғы реформа бағдарламасында салық саясатына түбірлі өзгерістер енгізілді, бұл тікелей салық салудың артуына және мемлекеттік органдармен азаматтардың байланысын күшейтуге әкелді. Бұл реформалардың салдарынан мемлекет бизнес қызметі туралы кең мәліметтер жинап, салық төлеуді талап етті. Бұл саясаттың қабылдануы салдарынан көптеген азаматтар, әсіресе еврей саудагерлері реформаны әділетсіз деп санайды, себебі ол тым жоғары салық талап етті.

Мұра

2004 жылы Польша Владислав Габскийдің 130 жылдығын және ол жүзеге асырған мемлекеттік қаржы реформаларының 80 жылдығын тойлады. 2003 жылдың қыркүйегінде Польша Республикасының Сеймі 2004 жылды Владислав Габский жылы деп жариялайтын қаулы қабылдады. 2004 жылы оның туған ауылы Боровта ескерткіш ашылды. Варшава ауыл шаруашылығы университеті оны "ұлы поляк, көрнекті мемлекет қайраткері, қоғамдық белсенді, және үлкен жүрегі мен ақыл-ойы бар адам, соғыстар аралық кезеңдегі ең даңқты поляктердің бірі" деп сипаттады. 2006 жылдың шілдесінде Варшава ауыл шаруашылығы университетінің жаңа ашылған Бас кітапханасына Габскийдің есімі берілді, ал кітапхана алдына Габскийдің ескерткіші қойылды. Оның немересі Анджей Феликс Габский (1934–2000) тарихшы болды.