Кіріспе

Сүтқоректілер түрі. Көзілдірік аю (Tremarctos ornatus), сондай-ақ Оңтүстік Америка аюы, Анд аюы, Андтың қысқа бетті аюы немесе тау аюы деп те аталады, ал жергілікті тұрғындар арасында юкумари (аймара және кечуа тілдерінде), кумари (кечуа тілінде) немесе куку деп біледі. Бұл Оңтүстік Американың Анд тауларында табиғи ортада өсетін жалғыз аю түрі және қысқа бетті аюлардың (Tremarctinae тұқымдасы) соңғы қалған өкілі. Оның ең жақын туыстары – жойылып кеткен Tremarctos floridanus және шамамен 12 000 жыл бұрын Плейстоценнің соңында жойылып кеткен алып қысқа бетті аюлар (Arctodus және Arctotherium). Басқа барлық қоректісі жан-жануарлармен қоректенетін аюлардан өзгеше, көзілдірік аюдың рационы көбінесе өсімдіктерден тұрады. IUCN түрді мекендеу ортасының жойылуына байланысты әлсіз түр ретінде жіктейді.

Сипаттама

Көзілдір аю – Оңтүстік Америкада табиғи түрде өсетін жалғыз аю түрі және осы аймақтағы ең ірі құрлықтағы етқоректі жануар, бірақ оның рационының тек 5% ғана еттен тұрады. Оңтүстік Америкада қазіргі кезде тіршілік ететін жергілікті жануарлардың ішінде Бейрд тапирі, Оңтүстік Америка тапирі және тау тапирі ғана көзілдір аюдан ауыр. Еркектердің дене мөлшері аналықтардан үштен бір бөлікке үлкен, ал кейде салмағы екі есеге жетеді. Еркектердің салмағы шамамен , ал аналықтардың салмағы шамамен . Басы мен денесінің ұзындығы шамамен , бірақ ересек еркектердің салмағы кем емес. Орташа есепте еркектердің салмағы шамамен , ал аналықтардың салмағы шамамен , сондықтан бұл түр жыныстық айырмашылығы жағынан полярлық аюмен шайқасады. Тұтқында ұсталған және семіз деп саналған бір еркек аюдың салмағы . Құйрығының ұзындығы шамамен 1 метр, ал иық биіктігі - 2 метрге жетеді. Басқа аю түрлерімен салыстырғанда, бұл түрдің беті дөңгелек, мұрны салыстырмалы түрде қысқа және кең болып келеді. Tremarctinae тұқымдасының жойылған кейбір түрлерінде осындай бет құрылымы қазіргі көзілдір аюлардың өсімдіктермен қоректенуіне қарамастан, негізінен ет жеуге бейімделудің нәтижесі деп есептеледі. Көзілдір аюдың иіс сезу қабілеті өте жоғары. Олар жерден ағаштың піскен жемістерге толы екенін анықтай алады. Алайда, олардың есту қабілеті орташа, ал көру қабілеті нашар.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Кейбір сирек кездесетін Панаманың шығысына дейін ағып кеткеніне қарамастан, көзілдірік аюлар көбінесе Оңтүстік Американың солтүстік және батыс бөлігіндегі белгілі бір аймақтарда ғана кездеседі. Олар батыс Венесуэла, Колумбия, Эквадор, Перу, батыс Боливия және солтүстік-батыс Аргентинада таралады. Оның географиялық таралуы кең, бірақ ұзындығы зор. Бұл түрдің барлығы Анд тауларында кездеседі. Соңғы 500 жыл ішінде көздік аю популяциясы бөлініп кеткенге дейін, бұл түрдің бейімделу қабілеті бар деген атағы болды, өйткені ол әр түрлі мекендерде және биіктіктерде, оның ішінде бұлтты ормандарда, биік биіктіктегі шөптесін жерлерде, құрғақ ормандарда және шөп шөлдерінде кездеседі. Перу мен Эквадор шекарасындағы көздік аюдың бір ғана популяциясы қазіргі әлемдегі қоңыр аюлар (Ursus arctos) сияқты кең ауқымды мекендейтін. Кейде олар төменгі биіктікке дейін жетуі мүмкін, бірақ әдетте төбе басында төмен кездеспейді. Олар тіпті таудың қарлы шегіне дейін жетеді. Сондықтан, аюлардың аймақтық қозғалыста осы мекендердің барлық түрлерін пайдаланғаны белгілі, алайда бұл қозғалыстың маусымдық үлгілері әлі белгісіз.

Филогения

2007 жылғы аюлардың митохондриялық ДНК-сын зерттеу, Tremarctinae кіші тұқымдасының, қазіргі көздік аюды қамтитын, Ursinae кіші тұқымдасынан шамамен 5,7 миллион жыл бұрын бөлінгенін көрсетті. Tremarctinae кіші тұқымдасына жойылған американдық алып, қысқа бетті және Флоридалық қысқа бетті аюлар кіреді.

Әдеп-тәрбие және тамақтану

Көзілдір аюлар – американдық қара аю (Ursus americanus), Азиялық қара аю (U. thibetanus) және күндізгі аю (Helarctos malayanus) сияқты, әдетте ағаштарда тіршілік ететін төрт аю түрінің бірі. Анд тауларындағы бұлтты ормандарда көзілдір аюлар күндіз де, түнде де белсенді болуы мүмкін, бірақ Перу шөліндегі өкілдері күндіз өсімдік жамылғысының астында демалатыны хабарланған. Адамдармен қатар өмір сүрулеріне олардың тіпті Анд тауларының ең биік ағаштарына көтерілу қабілеті көмектеседі. Олар көбінесе адамдардың жанынан қашып, ағашқа шығып құтылады. Ағашқа көтерілгеннен кейін, олар көбінесе жасырыну, сондай-ақ тамақ сақтау және демалу үшін платформа салады. Егер адамдар немесе басқа көзілдір аюлар қауіп тудырмаса немесе анасының балаларына қауіп төндірмесе, олар мойынсұнғыш, бірақ сақ болып әрекет етеді. Басқа аюлар сияқты, аналары да балаларын қорғайды және браконьерлерге шабуылдайды. Көзілдір аюдың шабуылынан бір адамның ғана қаза тапқаны белгілі, ол аң аулау кезінде оқталғаннан кейін болған. Балаларды тек пума (Puma concolor) және, мүмкін, ата көзілдір аюлар ғана жейді. Аюлар "жағуардан аулақ жүреді", бірақ яғуардың мекендеу ортасы едәуір өзгеше, ол кез келген тау беткейінде көзілдір аюмен биіктік бойынша қабаттаспайды және жалпы Кордильера Орьенталь ескерілгенде, биіктікте аздап ғана (900 м) қабаттасады. АҚШ-тың Вашингтон қаласындағы Ұлттық зоопаркта тұтқындағы ең ұзақ өмір сүрген аю 36 жыл 8 ай өмір сүрген. Табиғаттағы өмір сүру ұзақтығы зерттелмеген, бірақ аюлардың адамдармен қарым-қатынаста 20 жылдан астам өмір сүретіні айтылады. Олар сондай-ақ ағаш қабығын сыпырып, астыңғы қоректі қабатын жейді. Бұл өсімдіктердің көпшілігі басқа жануарлар үшін ашу немесе қорыту қиын, ал аю осы азық көздерін пайдаланатын аймағындағы сирек түрлердің бірі. Көзілдір аюдың дене мөлшеріне шаққандағы ең үлкен жоғарғы жақ сүйек бұлшық еттері және кез келген тірі аюдың ең қысқа тұмсығы бар, бұл көрсеткіш бойынша алып панданың (Ailuropoda melanoleuca) морфологиясынан сәл асып түседі. Бұл екі түр де қатты талшықты өсімдіктерді жейтініне байланысты. Төртінші премолярлары етті қырқуға бейімделген, жақсы дамыған протоконидке ие шыршалы аюлардан айырмашылығы, көзілдір аюлардың төртінші премолярлары екі емес, үш жүйке қуысы бар, сондай-ақ екі емес, үш тамыры болуы мүмкін. Бұлшықеттері мен тістерінің ерекшеліктері өсімдіктерді ұсақтау және езу кезінде туындайтын күштерге төтеп беруге арналған. Алып пандадан басқа, көзілдір аю қазіргі уақытта тіршілік ететін аюлардың ең көп өсімдік жейтін түрі болып саналады. Бұл аюлар сондай-ақ қант қамысы (Saccharum ssp.), бал (Apis ssp.) және жүгері (Zea mays) сияқты ауыл шаруашылығы өнімдерін жейді және жидектер мен жер бетінде өсетін бромелиялар үшін ағаш сызығынан жоғары көтеріледі. Астың мол болған кезде, мысалы, жүгері егілген кең далаларда, тоғыз аюға дейін бір-біріне жақын тамақтанады. Жануарлардың олжасы көбінесе өте кішкентай, бірақ бұл аюлар ересектерде еленді, лама (Lama glama), үй малын (Bos taurus) және жылқыны (Equus caballus) аулап жей алады. Көзілдір аюдың алыс видеомониторға түсірілген бейнесінде, ол өз денесінен екі есе ауыр тау тапиріне шабуыл жасады, ал көзілдір аюдың қолынан қаза тапқан ересектер мен жылқылар одан да ауыр болды. Жануарлардың олжасына қояндар, тышқандар, басқа кеміргіштер, ұядағы құстар (әсіресе, тинамус немесе лапвинг сияқты жерде ұя салатын құстар (Vanellus ssp.), буынтұқымдылар және өлекселер кіреді. Олар кейде мал, әсіресе ірі қараны өлтіріп, жүгері далаларын тоналайды деп айыпталады.

Көбею

Бұл түрдің көбеюі туралы қол жетімді ақпараттың көп бөлігі, негізінен, тұтқында ұсталатын жануарларды бақылау арқылы алынған. Тұтқында жұптасу ақпан мен қыркүйек аралығында, географиялық ендігіне байланысты, жиі байқалады. Бірден үшқа дейін бала тууы мүмкін, төрт бала туу сирек кездеседі, ал екеуі – орташа көрсеткіш. Балалар көздері жабық күйінде туады және олардың салмағы шамамен бір килограммдай болады. Бұл түр қысқы ұйқы кезінде тумайды, бірақ туған кезде әдетте кішкентай қана жатаққа жатады және аналық балалар көруге және жүруге қабілетті болғанша күтеді, содан кейін оларды алып кетеді, бұл туғаннан кейін үш-төрт айдың ішінде болады.

Қауіптер

Анд аюы браконьерлік пен тіршілік ортасының жойылуы салдарынан қорғауға алынған. Браконьерлікке бірнеше себеп болуы мүмкін: трофейлік аң ауру, үй жануарлары саудасы, діни немесе мистикалық сенімдер, табиғи өнімдер саудасы және адамдармен болатын қақтығыстар. XIX ғасырда Латын Америкасының кейбір ауылдық аймақтарында Анд аюын аңға салу кең таралған. Колумбиялық жазушы Хорхе Исаакстың «Мария» атты тұрмыстық романында бұл Колумбиядағы еңбекке қабілетті жастардың әрекеті ретінде бейнеленген. Сол кездегі Эквадор аристократиясы туралы құжаттарда үй жануарлары ретінде сақталған аюлар туралы да әңгімелер кездеседі. Бұл қауіптер соңғы жылдары азайған болуы мүмкін, бірақ ауылдық жерлерде тұтқындалған аюлардың жекелеген жағдайлары тіркеледі, олар көбінесе табиғи ортаға қайта бейімделе алмайды және зообақтарда ұсталуы керек. Діни немесе мистикалық сенімдер Анд аюларын өлтіруге себеп болуы мүмкін, әсіресе аюлардың жоғалған әйелдер мен балалар туралы мифтермен байланысты жерлерде, немесе аюдың дене мүшелері дәстүрлі медицинамен немесе сенімдермен байланысты болса. Осыған байланысты аюдың дене мүшелерін сату коммерциялық құндылыққа ие болуы мүмкін. Олардың өт қаптары дәстүрлі қытай медицинасында бағалы саналады және халықаралық нарықта жоғары бағаға сатылуы мүмкін. Дегенмен, адамдармен болатын қақтығыстар оның таралған ареалының көп бөлігінде браконьерлік аулаудың ең көп таралған себебі болып көрінеді. Бұл түр үшін ең үлкен проблема – кең ауқымды орман шаруашылығы және егіс алқаптарының кеңеюі, бұл көбінесе ағаштарға тәуелді аюлардың тіршілік ортасын жоюға әкелді. Табиғи азық-түлік көздерінің жетіспеушілігі аюларды егін мен малға шабуылдауға итермелейді, бұл әдетте браконьерлікке әкелетін қақтығысты күшейтеді. Климаттың өзгеруінің аюдың тіршілік ортасына және азық-түлік көздеріне тигізетін әсері толыққанды түсініксіз, бірақ жақын арада жағымсыз салдарға алып келуі мүмкін. Бұған дейін айтылғандай, аю популяциясының тірі қалуына кедерес келтіретін ең маңызды факторлардың бірі – адамнан болатын өлім, негізінен браконьерлік пен тіршілік ортасының жойылуы; бірақ тағы бір маңызды фактор – популяцияның аздығы. Сондықтан олардың тірі қалуын қамтамасыз ету үшін ең тиімді шаралар – популяцияның санын арттыру және браконьерлік аулауды азайту. Бұл шаралардың тиімді болуы үшін олар қайда жүзеге асырылатынын түсіну қажет, сондай-ақ тіршілік ортасын қорғау және ландшафтты басқару арқылы үлкен аю популяциясын сақтап қалуға болатын аумақтарды анықтау қажет.

Қорғау іс-шаралары мен жоспарлары

IUCN көздік аюды сақтау үшін келесі шараларды ұсынды: одан әрі құрылыс салуды болдырмау үшін қорғауға алынған жерлерді кеңейту және оларды пайдалануға енгізу, түрлер деңгейіндегі зерттеулерді күшейту және тенденциялар мен қауіптерді қадағалау, қолданыстағы қорғалатын аумақтарды үйлесімді басқару, жергілікті тұрғындарды қатыстыратын аюларға қатысты басқару бағдарламаларын дамыту және көздік аюлар туралы халықты біліммен қамту, әсіресе олардың табиғи ресурстарға тигізетін пайдасы мен түрді сақтаудың маңыздылығын түсіндіру. Бұл бағдарламалардың объективті тиімділігін растайтын деректер (мысалы, браконьерлік қаупін азайту, популяцияның тұрақтылығын сақтау және жойылу қаупін төмендету) пікірталас тудырып, одан әрі зерттеуді қажет етеді. Аю аулауға қатысты заңнама бар, бірақ оның орындалуы нашар. Осының салдарынан браконьерлік мәселесі, тіпті қорғалатын аумақтарда да, жалғасуда.

Көзілдірсек аю және қорғалған аумақтар

Анд аюларының қорғалу мәртебесін бағалау үшін зерттеушілер 1998 жылы олардың мекендеу аймақтарының ұлттық және қорғалатын аймақтарға енген үлесін бағалады. Бұл бағалау 58 қорғалатын аймақта аюлардың ареалының тек 18,5% ғана орналасқанын көрсетті, олардың көпшілігі, әсіресе Солтүстік Андта, шағын екенін атап өтті. Ең ірі парктің ауданы құрады, ал Венесуэла, Колумбия және Эквадордағы 43 парктің медианасы құрады, бұл аю популяциясын тұрақты деңгейде ұстау үшін жеткіліксіз болуы мүмкін. Сондықтан зерттеушілер қорғалатын аумақтардан тыс жерде мекендеу блоктарын құрудың маңыздылығын көрсетті, себебі бұл жануарларды қорғауға қосымша мүмкіндіктер береді. Жоғары сапалы мекендеу орындарын қорғап, олардың әртүрлі биіктіктегі аймақтары арасындағы байланысты сақтау қажет. Шындығында, аюларға қажетті барлық бұзылмаған ортаны ұзақ мерзімде басқару мүмкін емес. Сондықтан, биологиялық әртүрліліктің артуын қамтамасыз ететін жоғары сапалы мекендеу орындарын анықтау маңызды. Адам мен аю арасындағы қақтығыстарды қақтығысты басқару арқылы азайту, осы жануарлардың мекендеу аймақтарының кеңістіктік конфигурациясын ескере отырып. Қорғалатын аумақтарға адамның тигізетін зиянын кешенді басқару стратегияларын жасау арқылы азайту. Аюларға тамақ пен ресурстарға маусымдық қолжетімділікті қамтамасыз ету үшін олардың мекендейтін барлық орталарында ландшафттық әртүрлілікті сақтау, аюларды зерттеу аймақтарында. Аю популяциясының байланысын сақтау, бұлтты ормандар мен парамо сияқты әртүрлі экожүйелерді байланыстыратын қорғалатын аумақтарға ерекше назар бөлу. Жолдарды қайта қарастыру: олардың салыну орны, салу әдісі және мақсаты, олардың аюлардың мекендеу ортасының макроконфигурациясын анықтайтынын және аюлардың қозғалысына және популяциялық байланысына кедергі келтіретінін түсіну. Гидрологиялық критерийлерді ландшафттық деңгейде интеграциялау аюларға және су ортасымен байланысты басқа да биотикалық қауымдастықтарға, соның ішінде адамдарға да пайдалы болады. Аюлардың мекендеу ортасын қорғау мен су шаруашылығын байланыстыру барлық тараптарға пайдалы болатын қорғау стратегияларын әзірлеу үшін тиімді болуы мүмкін. Жаңа қорғалатын аумақтарды құруға мүмкіндік болмайтын жерлерде, көбінесе көптеген адамдар сол аймақта тұрғандықтан, табиғи дәліздерді құру миграциялық үлгілері бар түрлерді, мысалы, жойылу қаупі төніп тұрған Анд аюын сақтаудың ең тиімді құралы болуы мүмкін.

Эквадордағы көзілдірік аю

Эквадордағы көзілдірік аюлары шамамен парамо және бұлтты орман жағдайларында тіршілік етеді. Осы аумақтың шамамен үштен бірі Ұлттық қорғалатын аумақтар жүйесіне кіреді, ал қалған 67 пайызы қорғалмаған, игерілмеген жерлерде орналасқан, олардың бастапқы ареалы шамамен 40 пайызға қысқарған.