Кіріспе

1713-1719 жылдар аралығында Моғол императоры болған Фаррухсияр (20 тамыз 1683 – 9 сәуір 1719), сонымен қатар Фаррух Сияр деп те аталады. Ол өзінің еңісі Жахандар Шаһты тақтан түсіргеннен кейін билікке келді. Ол тек атақты ғана император болды, ал нақты билік сарайдағы Сейид әулетінің қолында болды. Көрікті, кеңесшілеріне оңай ықпал ететін адам ретінде танылған ол, тәуелсіз түрде билік етуге қабілеті, білімі және мінез-құлқы жетіспегендігі айтылады. Фаррухсияр – Әзим уш-Шанның (Император Бахадур Шах I-нің екінші ұлы) және Сахиба Нисванның ұлы.

Ерте өмір

Мұхаммед Фаррухсияр 1683 жылғы 20 тамызда (хижраның 1094 жылы, 9 Рамазан) Декан жазығындағы Аурангабад қаласында, кашмирлік Сахиба Нисванның үйінде дүниеге келді. Ол Әзим уш-Шанның екінші ұлы, император Бахадур Шах I-нің екінші ұлы және император Аурангзебтің немересі болған. 1696 жылы Фаррухсияр әкесімен бірге Бенгалияға жорыққа қатысты. Аурангзеб 1707 жылы Әзим уш-Шанды Бенгалиядан шақырып алып, Фаррухсиярға провинцияны басқаруды тапсырды. Фаррухсияр өмірінің алғашқы жылдарын Бенгалияның астанасы Даканы (қазіргі Бангладеш) басқарумен өткізді. 1712 жылы Әзим уш-Шан Бахадур Шах I-нің өлімін және билік үшін болатын күресті болжап, Фаррухсиярды шақырып алды. Ол Азимабад (қазіргі Патна, Бихар, Үндістан) қасынан өтіп бара жатқанда моғол императорының қайтыс болғанын естіді. 21 наурызда Фаррухсияр әкесінің таққа отырғанын жариялады, оның атынан монеталар шығарып, хутба (қоғамдық дұға) оқуға бұйрық берді. 6 сәуірде ол әкесінің Зульфикар хан Нусрат Жунг ұйымдастырған одақ арқылы Жахандар шах пен оның інілері Рафиус-Шан мен Жахан шахтан жеңілгенін білді. Принц өзін-өзі өлтіруді ойлады, бірақ Бенгалиядағы достары одан бас тарғызды.

Жахандар Шаһты биліктен шығару

1712 жылы Джахандар Шах (Фаррухсиярдың әйелінің інісі) Фаррухсиярдың әкесі Азим уш-Шанды жеңіп, Моғол империясының тағына отырды. Фаррухсияр әкесінің өлімі үшін кек алмақшы болды, оған Хусейн Али Хан (Бенгал субасы) және оның бауыры, Аллахабад субасы Абдулла Хан қосылды. Олар Әзімабадтан Аллахабадқа келгенде, Джахандар Шахтың әскери генералы Сәйед Абдул Ғаффар Хан Гардези және 12 000 әскер Абдулла Ханмен шайқасты, нәтижесінде Абдулла Аллахабад бекінісіне шегінді. Бірақ Гардезидің әскері оның қаза болғанын естіген соң қашқан. Жеңіліске ұшырағаннан кейін Джахандар Шах генерал Хуажа Ахсан Хан мен оның ұлы Аяздинді жіберді. Олар Хаджвахқа (қазіргі Уттар-Прадеш штатының Фатехпур ауданы) жеткенде, Фаррухсиярдың Хусейн Али Хан мен Абдулла Ханмен бірге екенін білді. Абдулла Хан алғы шепке басшылық етіп, Фаррухсияр шабуылды бастады. Түн бойы артиллериялық шайқастан кейін Аяздин мен Хуажа Ахсан Хан қашып кетті, ал лагерь Фаррухсиярдың қолына түсті. 1713 жылдың 10 қаңтарында Фаррухсияр мен Джахандар Шахтың әскерлері қазіргі Уттар-Прадеш штатының Аградан шығысқа қарай 9 миль (14 км) жердегі Самугархта кездесті. Джахандар Шах жеңіліп, тұтқындалды, ал ертесі күні Фаррухсияр өзін Моғол императоры деп жариялады. 12 ақпанда Фаррухсияр Моғол астанасы Делиге бет алды, Қызыл бекініс пен цитадельді басып алды. Джахандар Шахтың басы, бамбук таяққа ілініп, бір атқыш филмен әкелінді, ал оның денесі басқа бір филмен тасымалданды.

Саид бауырларына қарсы күштеу

Фаррухсияр Сейід ағайындарының көмегімен Джахандар шаһты жеңді, ал ағайындардың бірі Абдулла хан уәзір (премьер-министр) лауазымын қалады. Оның талабы қабылданбады, өйткені бұл лауазым Ғазиуддин ханға уәде етілген еді, бірақ Фаррухсияр оған уәкіл-и мутлақ деген атпен регент лауазымын ұсынды. Абдулла хан бұған қарсылық білдіріп, Фаррухсиярдың армиясын Джахандар шаһқа қарсы басқарғаны үшін уәзір болуға лайық екенін мәлімдеді. Ақыры Фаррухсияр оның талабына көнді, және Абдулла хан уәзір болды. Оның ағасы Хусейн Әли хан Мир Бәкши, яғни Бас қолбасшы болды. Тарихшы Уильям Ирвиннің айтуынша, Фаррухсиярдың жақын көмекшілері Мир Джумала III және Хан Дауран оның санасына оларды тақтан ығыстыруы мүмкін деген күдік себуге тырысты. Бұл оқиғаларды білген екінші Сейід ағасы (Хұсайн Әли хан) Абдулла ханға былай деп жазды: «Принстің сөзі мен іс-әрекеттерінен оның атқарылған қызметтеріне құрмет көрсетпейтін, адалсыз, уәдесінен қайтатын және мүлдем ұят сезімі жоқ адам екені анық көрінді». Хусейн Әли хан «жаңа биліктің жоспарларына қарамастан» өз мүдделерін қорғау үшін әрекет ету қажет деп санады. Фаррухсияр оларға қарсы тұра алмады, өйткені Сейід ағайындары әскердің ең күшті бөлігін бақылауда ұстады, сондықтан олар империяның іс жүзіндегі билеушілеріне айналды.

Аджмерге қарсы науқан

Марвардың махараджасы Ажит Сингх марвари ақсүйектердің қолдауымен Әджмерді басып алды және моғол дипломаттарын өз мемлекетінен қуды. Фаррухсияр оны бағындыру үшін Хусейн Әли ханға жіберді. Бірақ, моғол императоры сарайындағы Сейид әулетіне қарсы фракция оны Хусейн Әли ханны жеңсе сыйлықтар беретіні туралы Ажит Сингхке құпия хаттар жіберуге мәжбүр етті. 1714 жылдың 6 қаңтарында Хусейн Әли хан Сарбуланд хан мен Афрасяб ханмен бірге Делиден Әджмерге аттанды. Оның әскері Сарай Сахалға жеткенде, Ажит Сингх елшілер жіберді, бірақ олар бейбіт келісімге келе алмады. Хусейн Әли хан Жодхпур, Джайсалмер және Мерта арқылы Әджмерге қарай жылжығанда, Ажит Сингх моғол генералын шайқастан бас тартуға үміттене отырып, шөлге шегінді. Ажит Сингх Мертада басылды. Осының нәтижесінде, Раджпутанада моғол билігі қайта орнатылды. Ажит Сингх өзінің екінші қызы, Кунвари Индира Канварды Фаррухсиярға әйел ретінде берді. Оның ұлы, Кунуар Абай Сингх, моғол императорына, яғни өз қайнағасына бара алмады, сондықтан онымен бірге баруға мәжбүр болды.

Жаттарға қарсы науқан

Аурангзебтің Деккан үстіртінде 25 жылдық жорығының нәтижесінде Солтүстік Үндістанда Моғол билігі әлсіреп, жергілікті билеушілер күшейді. Осы мүмкіндікті пайдаланып, жаттар белсенділік таныта бастады. 1713 жылдың басында Фаррухсияр жаттардың басшысы Чураманды жеңу үшін Аграның субадары Чабела Рамды жіберді. Бірақ оның ізбасары Самсамуд Даула хан Чураманды Моғол императорымен келіссөздер жүргізуге көндірді. Раджа Бахадур Раторе онымен бірге Моғол сарайына барды, алайда Фаррухсиярмен келіссөздер нәтижесіз аяқталды. 1716 жылдың қыркүйегінде Раджа Джай Сингх II Чураманға қарсы жорық ұйымдастырды, ол Тун қаласында (қазіргі Раджастан, Үндістан) тұрған. 19 қарашада Джай Сингх II Тун бекінісін қоршауға алды. Желтоқсан айында Чураманның ұлы Мұхкам Сингх бекіністен шығып, Джай Сингх II-ге қарсы шайқасты, онда раджа жеңіске жеткенін мәлімдеді. Моғолдардың оқ-дәрісі таусылып бара жатқанда, Сайед Музаффар ханға Аградағы қару-жарақ қоймасынан оқ-дәрі, ракеталар және мырыш әкелуге бұйрық берілді. 1718 жылдың қаңтарына қарай қоршау бір жылдан астам уақытқа созылды. 1717 жылы жаңбырдың кешіккеніне байланысты тауар бағасы өсті, Раджа Джай Сингх II үшін қоршауды жалғастыру қиынға соқты. Ол Фаррухсиярға хат жазып, жаттармен көптеген шайқастар өткізгенін хабарлады. Бірақ бұл Фаррухсиярға әсер етпеді, сондықтан Джай Сингх II (Делидегі өкілі арқылы) Хұсайн Әли Ханға императордың алдында ісіне қолдау көрсеткен жағдайда үкіметке үш миллион рупия, ал министрге екі миллион рупия сыйлық беруге дайын екенін жеткізді. Хұсайн Әли Хан мен Фаррухсияр арасындағы келіссөздер сәтті аяқталғаннан кейін, ол оның талаптарын қабылдады және Сайед Хан Жаханды Чураманды Моғол сарайына әкелуге жіберді. Фаррухсияр Раджа Джай Сингх II-ге қоршау үшін алғыс айтып, фарман (патшалық жарлық) шығарды. 1718 жылдың 19 сәуірінде Чураман Фаррухсиярға ұсынылды, олар бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізіп, Чураман Моғол билігін мойындады. Хан Жаханға Бахадур ("батыл") атағы берілді. Сонымен, Чураман Саид Абдулла арқылы Фаррухсиярға қолма-қол ақша және тауар түрінде 5 миллион рупия төлеуге келісті.

Сикх конфедерациясына қарсы науқан

Банда Сингх Бахадур – 1710-шы жылдардың басында Пәнджаб аймағының бір бөлігін басып алған сикх көшбасшысы. Бахадур Шах I және Джахандар Шах Банданың көтерілісін басуға күш жеткізбеді. 1714 жылы Сирхинд фуджар (гарнизон қолбасшысы) Зайнуддин Ахмад Хан Ропар маңындағы сикхтерге шабуыл жасады. 1715 жылы Фаррухисяр Бахадурды жеңу үшін Қамаруддин хан, Абдус Самад хан және Закария хан Бахадурдың басқаруымен 20 000 әскер жіберді. Олардың дінінен бас тартып, мұсылман болуларына қысым көрсетілді. Уильям Ирвиннің сөзіне сәйкес, император ислам дініне өткендерді кешіруге уәде бергенімен, "бірде-бір тұтқын өз сенімінен айнымады". Олардың берілмеуіне байланысты барлығына өлім жазасы берілді. Сикхтер 780 тұтқынмен, 2000 сикхтің басы найзаға ілініп, 700 арбаға тиелген қырғынға ұшыраған сикхтердің басымен Делиге шерумен жеткізілді. Фаррухисярдың әскері Қызыл қамалға жеткенде, моғол императоры Банда Сингх Бахадур, Бадж Сингх, Бхай Фатех Сингх және олардың серіктерін Триполияға қамауға бұйрық берді. Үш айлық қамаудан кейін, 19 маусым күні 1716 жылы Фаррухисяр Банда Сингх Бахадур мен оның ізбасарларын, Делидің бай Хатрилері оның босатылуы үшін ақша ұсынғанына қарамастан, өлімге жіберді. Банда Сингх Бахадурдың көздері ойылып алынды, мүшелері кесілді, терісі сыпырылып, содан кейін ол өлтірілді.

Инд өзенінде бүлікшілерге қарсы жорық

Шах Инаят – Синдтің кедей шаруаларының басшысы, Синдтің жер иелеріне қарсы шешімді күресті жетектеген және кедей шаруалар мен егіншілерге жерді қайта бөліп берген. Ол XVIII ғасырдың басында император Фаррухсиярдың бұйрығымен өлім жазасына кесілді.

Джизьяны қайта енгізу

Фаррухсияр Инаятулла Кашмир және Мұхаммед Мурад Кашмир сияқты бірнеше кашмирлік ақсүйектерге билік берді, олардың екеуі де бұрынғы Әлемгирдің ақсүйектері еді, ал Мұхаммед Мурад Кашмирмен ол туысқандық байланыста болды. Бұл оның Саид ағайындарымен мәміле жасауда тікелей байланысы бар жақын қолдаушылар тобына мұқтаж болғандықтан болды. Инаятулла хан Аурангзебтің қайтысынан кейін Моғол империясында Жизьяны қайта енгізуге жауапты болды. Фаррухсияр индустарға былай деді:

"Инаятулла маған Мекке шерифінен Жизья жинау біздің қасиетті кітабымызға сәйкес міндетті екенін талап ететін хат ұсынды. Діни мәселеде мен араласуға бейім емеспін."

Бенгалиядағы сауда концессиясы

1717 жылы Фаррухсияр Британдық Шығыс Үндістан компаниясына Моғол империясында тұруға және сауда жасауға құқық беретін жарлық шығарды. Олар компаниямен байланысы бар хирург Уильям Гамильтон Фаррухсиярдың ауруын емдегеніне алғыс айту ретінде, жыл сайын 3000 рупия төлеуден басқа, еркін сауда жасауға рұқсат алды. Компанияға тауар тасымалы үшін дастақ (рұқсаттама) беру құқығы берілді, бірақ компания лауазымды адамдары оны жеке пайдалары үшін теріс пайдаланды. Жарлық Британдық Шығыс Үндістан компаниясына Бенгал провинциясында бажсыз сауда жасауға мүмкіндік берді. Оларға дастақтар (рұқсаттамалар) берілді, оларды компания қызметкерлері өздерінің жеке саудасы үшін пайдаланды, бұл Бенгал навабы Аливарди ханның наразылығын тудырды.

Саид ағайындылармен соңғы күрес

1715 жылы Фаррухсияр Мир Джумала III-ге өз атынан құжаттарға қол қою құқығын берді: «Мир Джумаланың сөзі мен мөрі – менің сөзім және мөрім». Мир Джумала III премьер-министр Сайид Абдулламен ақылдаспай-ақ жагирлер мен мансаптарға қатысты ұсыныстарды бекітуге кірісті. Сайид Абдулланың орынбасары Ратан Чанд оның ісі үшін пара алды және Моғол әміршісі тыйым салған кіріс жинаумен айналысты. Осы мүмкіндікті пайдаланып, Мир Джумала III Фаррухсиярға Сайидтердің лауазымды орындауға лайық емес екенін айтты және оларды бағынбаушылықпен айыптады. Ағаларды биліктен ығыстыруды көздеген Фаррухсияр әскери дайындықтарды бастады және Мир Джумала III мен Хан Дауранның басқаруындағы әскер санын арттырды. Сайид Хусейн Фаррухсиярдың жоспарларын білген соң, олардың «маңызды провинцияларды» бақылау арқылы өзінің беделін нығайта алатынын түсінді. Ол Асаф Жах I орнына Деканның наместнигі лауазымына тағайындалуын сұрады, бірақ Фаррухсияр бас тартты және оны Деканға жіберді. Фаррухсиярдың қолдаушыларынан шабуыл қаупін сезіне отырып, бауырластар әскери дайындықтарды күшейтті. Фаррухсияр бастапқыда бауырластарды басып тастау міндетін Мохаммад Әмин Ханға (премьер-министрліктің орнына) тапсыруды ойлады, бірақ оны қызметтен алу қиын болады деп ойлап, бұл жоспардан бас тартты. Деканға келген соң Сайид Хусейн 1718 жылдың ақпанында Маратха әміршісі Шаху I-мен келісім жасады. Шахуға Деканда сардешмухи жинауға рұқсат берілді және Берар мен Гондвана жерлерін басқару құқығы берілді. Қарсылығында Шаху Сайидтер үшін жыл сайын бір миллион рупия төлеуге және 15 000 атты әскерді күтіп ұстауға келісті. Бұл келісім Фаррухсиярдың келісімінсіз жасалды, ол осы туралы білгенде ашуға булықты: «Жаудың кіріс және басқару мәселелерінде үстемдік танытуы дұрыс емес».

Отбасы

Фаррухсиярдың алғашқы әйелі Фахр Ун Нисса Бегум, сондай-ақ Гаухар Ун Нисса, Мир Мұхаммед Такидің қызы (Хасан Хан, содан кейін Садат Хан деп аталатын) болды. Персияның Мазандаран провинциясынан шыққан Таки, Масум хан Сафауидің қызымен үйленді. Егер ол Фахр ун-Ниссаның анасы болса, бұл оның қызының ханзаданың әйелі ретінде таңдалуына себеп болар еді. Оның екінші әйелі – Бай Индира Канвар, Махараджа Ажит Сингхтің қызы. Ол Фаррухсиярдың билігінің төртінші жылы, 1715 жылдың 27 қыркүйегінде оған үйленді, және олардың балалары болған жоқ. Фаррухсиярдың тақтан түсірілуі мен қайтысынан кейін, ол 1719 жылдың 16 шілдесінде императорлық гаремнен шығып, мүліктерімен бірге әкесіне қайтып келді және қалған өмірін Джодхпурда өткізді. Фаррухсиярдың үшінші әйелі – Бай Бхуп Деви, Джая Сингхтің қызы (Киштвар раджасы, Ислам дініне кіріп, Бахтияр хан деген ат алған). Джая Сингх қайтыс болғаннан кейін, оның орнына ұлы Кират Сингх келді. 1717 жылы Дели муфтиясының хабарына жауап ретінде, оның ағасы Кират Сингх оны ағасы Миан Мұхаммед Ханмен бірге Делиге жіберді. Фаррухсияр оған үйленді, ол 1717 жылдың 3 шілдесінде императорлық гаремге кірді.

Атаулары

Оның толық аты – Әбул Мүзәффер Мүніддин Мұхаммед Фаррухсияр Бадшах. Кейіннен ол «Шахид и мархум» (мәртыр, құрметпен қабылданған) деп аталды.

Ақша шығару

Фаррухсиярдың тұсында шығарылған монеталарда "Sikka zad az fazl i Haq bar sim o zar/ Padshah i bahr o bar Farrukhsiyar" (Шын Құдайдың кеңшілігімен, күміс пен алтынға соғылған, құрлық пен теңіздің императоры Фаррухсияр) деген сөздер жазылған. Лахор мұражайында және Калькуттадағы Үнді мұражайында оның билік кезеңінен 116 монета қойылған. Монеталар Кабул, Кашмир, Аджмер, Аллахабад, Бидар және Берар қалаларында дарбасыздалған.

Депозит және өлім

Ажит Сингх және Маратхалардың көмегімен Фаррухсияр 1719 жылы Сейид ағайындары тарапынан соқыр етіліп, түрмеге қамалып, кейін өлім жазасына кесілді. Оның қайтысымен Ажит Сингх әйелі қайтыс болған қызын және құдайымен бірге алып, Жодхпурға қайтып келді.

Мұра

Делидің оңтүстігіндегі Гургаон ауданындағы Фаррухнагар қаласы оның құрметіне аталды. Ол билік еткен кезеңде онда Шиш-Махал (сарай) және Джама-Мәшіт (мешіт) салдырды. Сондай-ақ, Уттар-Прадеш штатындағы Фаррухабад қаласы да оның есімімен аталады.