Кіріспе

Diamond v. Chakrabarty, 447 U.S. 303 (1980) – тірі организмдерді патенттеу мүмкіндігін қарастырған АҚШ Жоғарғы Сотының ісі. Бас судья Уоррен Э. Бергер бес судьядан құралған көпшіліктің атынан жазған қаулысында, адам жасаған бактериялар АҚШ патенттік заңдарына сәйкес патентке алынуы мүмкін екенін, себебі мұндай өнертабыс "өнім" немесе "материалдық құрам" санатына жатады деп шешті. Әділет судьясы Уильям Ж. Бреннан және судьялар Байрон Уайт, Тургуд Маршалл, Льюис Ф. Пауэлл сот шешімімен келіспей, Конгресс биологиялық организмдерді патенттеуге тікелей рұқсат бермегендіктен, сот патенттік құқықты оларға таратуға құқылы емес екенін айтты. Сот шешімінен бері өткен ондаған жылдар ішінде бұл іс АҚШ патенттік құқығындағы маңызды іс ретінде танылды, сарапшылар мен заңгерлер оны биотехнология саласы үшін шешуші кезең деп бағалады.

Өмірбаян

Генетикалық инженер Ананда Мохан Чакрабарти General Electric компаниясында жұмыс істеп, шикі мұнайды ыдырата алатын бактерия (Pseudomonas тұқымдасынан алынған, қазір Pseudomonas putida деп аталады) жасады, оны мұнай төгілуін емдеу үшін пайдалануды ұсынды. General Electric компаниясы АҚШ-та бактерияға патент алу үшін өтініш берді, онда Чакрабарти ойлап тапқан автор ретінде тіркелді. General Electric компаниясы мен Чакрабарти сарапшының шешіміне Патент апелляциялық кеңесіне шағым жасады. Бірақ кеңес сарапшымен келісіп, бактерияны қазіргі заң бойынша патенттеуге болмайды деп шешті. General Electric және Чакрабарти содан кейін Америка Құрама Штаттарының Кедендік және патенттік апелляциялық сотына кеңестің шешіміне шағым жасады. Бұл жолы General Electric және Чакрабарти сотта жеңіске жетті, сот сарапшының шешімін жоққа шығарды және «микроорганизмдердің тірі екендігі патенттік заң мақсатында заңдық мәнге ие емес» деп шешті. Патенттік кеңсе комиссары Сидни А. Даймонд атынан бұл шешімге Жоғарғы Сотқа шағым жасады. Көпшілік бұл нәтижені шамамен 50 жыл бұрын Funk Bros. Seed Co. v. Kalo Inoculant Co. ісінде қабылданған шешіммен салыстырды, онда Сот өсімдіктерді жақсартуға пайдаланылатын табиғи бактерияны табуға берілген патенттік өтінішті қабылдамады. Funk Bros. ісіндегі патент иесінен ерекшелене, Жоғарғы Сот Чакрабарти бактерияның бар екенін ғана емес, оны өзі жасап, белгілі бір мақсатқа бейімдегенін мәлімдеді. IP Watchdog сайтында шешімнің 30 жылдығына арналған мақаласында Джин Куинн бұл шешімді «биотехнология индустриясы үшін шешуші момент» деп атады және соттың шешімін «патентке жататын мәселенің кең көлемде қаралуының қажеттілігін көрсетеді» деп бағалады. Биотехнологиялық инновациялар ұйымы да бұл шешімді «динамикалық және дамыған биотехнология индустриясын құруға ықпал еткен» деп мақтады. Алайда Жоғарғы Соттың шешімі кейбір ғалымдардың сынына ұшырады, олар сот патенттік заңды Конгресс рұқсат бермеген тәрілде кеңейтті деп санайды. Огайо штатының заң журналында Франк Дарр соттың шешімін «серт түсіндіруге қатысты мәселелерге» және көпшіліктің «саяси таңдауына» толы, бейтарап құқықтық талдау емес деп сынға алды.

Қосымша сын-пікірлер

Джордж Мейсон университетінің Зияткерлік меншік және инновациялық саясат орталығы, «Даймондқа қарсы Чакрабарти» ісінен кейін соттардың биотехнология индустриясының әзірлеушілерінің өзгертілген тірі организмге меншік құқығын жалғастыру құқығын растап келгенін, сонымен қатар «Майоға қарсы Прометей» және «AMP-ге қарсы Мириад» істеріндегі кейбір шектеулерді нақтылағанын атап көрсетті. Орталық, Конгресс тиісті заңнаманы мұқият қарастыру мүмкіндігіне ие болуынан бұрын осы амбициялық заңдық күштің сот белсенділігі ретінде қабылдануы мүмкін деген алаңдаушылық білдірді. Чакрабартиден кейінгі істер «шектелген ДНҚ тізбектерін» патенттеуге тыйым салу сияқты кейбір сақтық шараларын ұсынғанмен, бұл шаралар жеткілікті емес екені және әсіресе жаһандық денсаулық сақтау дағдарысы кезінде, жылдам фармацевтикалық жауап қажет болғанда, адам геномының «биопираттығы» орын алуы мүмкін деген қауіптер туындады. Питтсбург университетінің құқықтанушылары мұндай шамадан тыс геномдық редакциялауды тікелей құлдық деп атау «әсте болмайды» дейді. Алайда, мұндай редакциялаудың ең қазіргі түрі индустрия «толыққанды операциялық платформа» деп атаған нәрсені қамтуы мүмкін болғандықтан, алаңдаушылықтар сақталуы мүмкін.