Кіріспе

Француз философы Вольтердің энциклопедиялық сөздігі, алғаш рет 1764 жылы жарық көрді. «Философиялық сөздік» – 1764 жылы ағартушылық ойшыл Вольтер жариялаған энциклопедиялық сөздік. Әліпби бойынша реттелген мақалалар көбінесе Рим-католик шіркеуін, иудаизмді, исламды және басқа да институттарды сынап бағалайды. 1764 жылғы маусымда жарық көрген алғашқы басылымы «Философиялық портативтік сөздік» деп аталды. Ол 344 беттен және 73 мақаладан тұрды. Кейінгі нұсқалар 120 мақаладан тұратын екі томдыққа дейін кеңейтілді. Алғашқы басылымдар Женевада Габриэль Грассе арқылы анонимді түрде жарияланды. Сөздіктің құрамдас бөліктерінің өзгеру мүмкіндігіне байланысты Вольтер өзінің атын жасыру үшін әдеттегі баспаханасынан гөрі Грассетті таңдады. Вольтердің өмір кезеңінде «Сөздіктің» көптеген басылымдары мен қайта басылымдары жарық көрді, бірақ олардың тек төртеуі ғана толықтырулар мен өзгертулерді қамтыды. Сонымен қатар, 1770 жылы жарық көрген «Энциклопедия туралы сұрақтар» атты тағы бір еңбек, онда «Энциклопедиядан» әрқашан әліпбилік тәртіппен қайта құрылған және өңделген мақалалар жинақталған, көптеген келесі редакторларды осы және «Сөздікті» (сондай-ақ басқа да шағын еңбектерді) бірегей туынды ретінде біріктіруге итермеледі. «Сөздік» Вольтер үшін өмір бойына созылған жоба болды. Бұл кітап оның христиан діні, Құдай, мораль және басқа да мәселелер бойынша көзқарастарының жиынтығын көрсетеді.

Тарих және шығу тегі

Ағартушылық дәуірінде кітаптардағы ақпаратты құрылымдаудың жаңа тәсілі пайда болды. Бұл әдісті алғаш қолданған Пьер Бэйльдің "Тарихи және сын сөздігі" (1697 ж.) болды, онда ақпарат әліпби бойынша реттелген. Осыған ұқсас құрылымды пайдаланатын басқа да маңызды еңбектер, мысалы Дидро мен Жан д’Алембердің "Энциклопедиясы" жарық көрді. Бұл форманың танымалдылығы мен көптеген артықшылықтарына куә болған Вольтер 1752 жылы философиялық сөздікті дайындағанда осы ақпаратты пайдаланды, бірақ ол 1764 жылға дейін аяқталмады. Кейіннен сөздік жазуға мүмкіндік алған Вольтер бұрынғы сөздіктердегі кейбір мәселелерді байқады, ең бастысы – олардың барлығы тым ұзын болғандықтан, өте қымбатқа түсіп, көптеген адамдарға қолжетімді емес еді. Вольтер әркімнің қалтасына сыятын, қолжетімді мәтін жасауға тырысты, себебі «революциялық идеялар адамдармен бірге жүруге жететіндей кішкентай болуы керек». Ол бір уақытта білім беретін де, көңіл көтеретін де мәтін жазды. Вольтердің «Философиялық сөздікті» жазуға деген ниетін кездейсоқ деп қарастыруға болады. Бұл идея 1752 жылы Пруссияның принці Фридрих II сарайында өткен кешкі ас кезінде туды, онда ол және басқа қонақтар әрқайсысы келесі күні мақала жазып, бөлісуге келісті. Вольтер осы ойынды қабылдаған жалғыз қонақ болды және осы идея философиялық сөздікті құруға әкелді. Осы мәселелер үшін. Калас ісі – Философиялық сөздіктің жазылуына әсер еткен оқиға. Жан Калас – баласын өлтіргені үшін негізсіз айыпталған кальвинист. Бұл оқиға Калас ұлының католик дініне өтуіне байланысты тараған қауесеттің салдарынан болды. Бұл туралы естіген Дэвид де Бодридж Калас отбасын қандай да бір тергеу жүргізбестен тұтқындады. Вольтер бұл тақырыпты философиялық сөздікте католик шіркеуіне қарсы күресу үшін пайдаланды.

Қабылдау

Философиялық сөздікті сол кезде қабылдау әртүрлі болды. Бір жағынан, кітапты көпшілік жақсы қарсы алды. Алғашқы басылымы тез сатылып кетті, сұранысқа қанағаттандыру үшін одан да көп басылымдар қажет болды. Пруссияның Фридрих II және Ресейдің Екатерина II сияқты ағартушы билеушілер кітапты қолдағандары жазылған. Екінші жағынан, философиялық сөздікті діни шенеуніктер жек көріп, олар цензураға қандай еңбектерді салу керектігіне үлкен ықпал етті. Философиялық сөздік Швейцария (Женева) және Франция сияқты көптеген елдерде цензураланды. Осы елдерде кітаптың барлық даналары жиналып, қала алаңында өртеліп жанылды. Аноним автор болып қалған Вольтерден "Портативті" өртегеніне реніш білдірмейтінін бірнеше рет сұрады, бірақ ол ашуланбауға себеп жоқ екенін тыныш айтты.