Луизиана креол тілі – АҚШ-тағы (Луизиана, Калифорния, Техас, Иллинойс) сирек қолданылатын, құрып бара жатқан француз тілінің креол түрі. 10 мыңнан кем сөйлеушісі бар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Луизианадағы француз тіліне негізделген креол тілі
French based creole in Louisiana
Калькасьеу, Пуанте Купи округтері, Луизиана және Нью-Орлеанс; сондай-ақ Калифорнияда (негізінен Оңтүстік Калифорнияда), Иллинойс штатында және Техаста (негізінен Шығыс Техаста). | Сөйлейтіндер саны = 10 000-нан кем
| Дата = 2023
| Сілтеме = Кури Вини деп те аталады, бүгінде өзін ақ, қара, аралас нәсілді, американдық және каджун, креол деп жатқан адамдар сөйлейді. Оны француз тілінің диалектісі – Луизиана француз тілімен шатастыруға болмайды. Көптеген Луизиана креолдары Луизиана креол тілінде сөйлемейді, олар күнделікті өмірде француз немесе ағылшын тілдерін қолдануы мүмкін. Сөйлейтіндер санының жылдам азаюына байланысты Луизиана креол тілі жоғалуға жақын тіл деп саналады.
Calcasieu Parish, Pointe Coupee Parish, Louisiana and New Orleans); also in California (chiefly Southern California), Illinois, and in Texas (chiefly East Texas). | speakers = <10,000
| date = 2023
| ref = Also known as Kouri Vini, it is spoken today by people who may racially identify as white, black, mixed, and Native American, as well as Cajun and Creole. It should not be confused with its sister language, Louisiana French, a dialect of the French language. Many Louisiana Creoles do not speak the Louisiana Creole language and may instead use French or English as their everyday languages. Due to the rapidly shrinking number of speakers, Louisiana Creole is considered an endangered language.
Шығуы және тарихи дамуы
Луизиана 1699 жылы француздермен, сондай-ақ 18 ғасырдың ортасында Акадиядан қуылған акадиялықтармен мекенделді. Колонистер ірі егіншілер, шағын шаруалар және мал өсірушілер болды; француздер климаттың өте қиын екенін білгендіктен жұмыс күшіне мұқтаж болды. Олар Кариб теңізіндегі колонияларындағыдай, африкалық құлдарды импорттауды бастады. Луизиана креол тілінің пайда болуына себеп болған әлеуметтік жағдай ерекше болды, себебі лексификатор тілі – байланыс орнында табылған тіл еді. Көбінесе лексификатор – субстрат/адстрат тілдеріне жататын, байланыс орнына келген тіл болады. Француздар, француз канадалықтары және құл африкалықтардың ешқайсысы бұл аймақтың тумасы емес еді; осы факті Луизиана креол тілін шеттен келген этностар арасында пайда болған байланыс тілі ретінде жіктейді. Пиджин тілі келесі буынға лингва франка ретінде берілгеннен кейін (жаңа грамматиканың алғашқы ана тілі саналған), оны креол тілі деп жіктеуге болады. 1978 жылы зерттеушілер Луизиана креол тілінің бар екендігін куәландырған, колониялық кезеңдегі кісі өлтіру ісі бойынша сот материалдарын тапты. Кейбір испандықтар колонияға көшіп келді, бірақ француз тілі мен мәдениеті басым болды. Оңтүстік Каролинадағыдай, Луизианада да африкалықтардың саны еуропалық қоныс аударушылардан, тіпті колонияда туған ақ креолдардан да көп болды. Луизиананы сатып алу нәтижесінде Луизиана креол тілінің әлеуметтік мәртебесі одан әрі төмендеді. Америкалықтар мен олардың үкіметі Луизиана креолдарының өз тілінде сөйлеуін заңсыз деп жариялады. 1921 жылы Луизиана штаты мемлекеттік білім беруді тек ағылшын тілінде жүргізуді міндеттеді. Балалар мен ересектер көбінесе дене жазасымен, айыппұлмен және әлеуметтік қорлаумен жазаланды. 21 ғасырда басқа да әдістер қолданылды. Әлеуметтік-экономикалық жағдайды жақсарту мүмкіндігі және қоғамдық ұят Луизиана креол тілінде сөйлейтін көптеген адамдарды өздерінің қараланған тілінен бас тартып, ағылшын тіліне көшуге итермеледі. Сонымен қатар, Луизианадағы өнеркәсіп, технология және инфрақұрылымның дамуы Луизиана креолофондық қауымдастықтарының оқшаулануын азайтып, ағылшын тілімен байланыстың артуына әкелді, бұл ағылшын тілінің одан әрі әсеріне себеп болды, соның ішінде қарыз сөздер, кодты ауыстыру және синтаксистік калькуляция. Бүгінде Луизиана креол тілінде 6000-ға жуық адам сөйлейді. Луизианада француз тілін жандандыруға бағытталған күш-жігерлер креол тілін ескермей, каджун француз тіліне баса назар аударды. Зидеко музыканты Кит Франк әлеуметтік желілерді пайдалану арқылы өзінің музыкасын ғана емес, сонымен қатар креолдық мұрасын және тілін сақтауға да тырысты, әсіресе Twitter арқылы. Франк 2012 жылы "ZydecoBoss App" деп аталатын мобильді қосымшаны жасады, ол пайдаланушының Facebook және Twitter есептік жазбаларымен байланысқан шағын әлеуметтік желі ретінде жұмыс істейді, пайдаланушыларға бірнеше платформада нақты уақытта пікір білдіруге мүмкіндік береді. Әлеуметтік желідегі белсенділіктен басқа, Франк 2012 жылы креол мәдениетін мерекелеуге арналған "Креолдық қайта жандану фестивалі" атты креол музыка фестивалін де ұйымдастырды. CREOLE, Inc. және Велма Джонсон құрған 'Креолдық үстел' сияқты көптеген қоғамдық ұйымдар Луизиана креол тілін насихаттауға бағытталған. Солтүстік-батыс мемлекеттік университеті Луизиананың креол мұрасын сақтауға және олардың креол тілінің құжаттамалық жобасы арқылы Луизиана креол тілін сақтауға арналған Креол мұрасы орталығын құрды. Сонымен қатар, тіл белсендісі Кристоф Ландри басшылығымен тілді жаңғыртумен айналысатын тіл үйренушілер мен белсенділердің белсенді онлайн қауымдастығы бар. Бұл күш-жігердің нәтижесінде халыққа тараған жазу жүйесі, Валдман және басқалардың "Луизиана креол сөздігінің" цифрлық нұсқасы және "Мемрайз" сайтында сөздіктерді үйренуге арналған тегін қайталау курсы пайда болды. Бірінші тілдік оқулық 2017 жылы жарық көрді және 2020 жылы толық көлемді тілдік нұсқаулыққа және онымен байланысты веб-сайтқа қайта қарастырылды. 2022 жылы Луизиана креол тілінде жазылған қазіргі заманғы поэзия антологиясы жарық көрді, бұл тілде толық жазылған алғашқы кітап. The Economist журналының 2023 жылғы желтоқсан айындағы мақаласында "Луизиана креол тілі шағын жандануды басынан өткеруде" деген тақырыппен жандандыру шараларына назар аударылды, бұл мақалада тіл белсенділері Журдан Тибодо және Таалиб Пьер Огюст есімдері айтылды. Бұрын Нэчитош округіндегі Кейн Риверде және жақын жердегі Оңтүстік-Шығыс Техаста (Бомонт, Хьюстон, Порт-Артур, Галвестон) креолофондар болған. Луизиана креол тілінде сөйлейтін жергілікті тұрғындар Калифорнияда Лос-Анджелес, Сан-Диего және Сан-Бернардино округтерінде, сондай-ақ Солтүстік Калифорнияда (Сан-Франциско шығанағы, Сакраменто округі, Плумас округі, Техама округі, Моно округі және Юба округі) тұрады. Тарихи тұрғысынан алғанда, Миссисипи және Алабама штаттарында (Мон-Луи аралында) креол тілінде сөйлейтін қауымдастықтар болған; алайда, осы аймақтарда сөйлейтін адамдар қалмауы мүмкін.
Louisiana was colonized by the French beginning in 1699, as well as Acadians who were forced out of Acadia around the mid 18th century. Colonists were large scale planters, small scale homesteaders, and cattle ranchers; the French needed laborers, as they found the climate very harsh. They began to import enslaved Africans, as they had done in their Caribbean island colonies. The social situation that gave rise to the Louisiana Creole language was unique, in that the lexifier language was the language found at the contact site. More often the lexifier is the language that arrives at the contact site belonging to the substrate/adstrate languages. Neither the French, the French Canadians, nor the enslaved Africans were native to the area; this fact categorizes Louisiana Creole as a contact language that arose between exogenous ethnicities. Once the pidgin tongue was transmitted to the next generation as a lingua franca (who were considered the first native speakers of the new grammar), it could effectively be classified as a creole language. In 1978, researchers located a document from a murder trial in the colonial period that acknowledges the existence of Louisiana Creole. Some Spaniards immigrated to the colony, but it was dominated by French language and culture. Like South Carolina, Louisiana had a "minority" population of Africans that greatly outnumbered the European settlers, including those white Creoles born in the colony. The social status of Louisiana Creole further declined as a result of the Louisiana Purchase. Americans and their government made it illegal for Louisiana Creoles to speak their language. In 1921, the State of Louisiana mandated that public education take place in English only. Children and adults were often punished by corporal punishment, fines, and social degradation. By the 21st century, other methods were enforced. The promise of upward socioeconomic mobility and public shaming did the rest of the work, prompting many speakers of Louisiana Creole to abandon their stigmatised language in favor of English. Additionally, the development of industry, technology and infrastructure in Louisiana reduced the isolation of Louisiana Creolophone communities and resulted in the arrival of more English speakers, resulting in further exposure to English. Because of this, Louisiana Creole exhibits more recent influence from English, including loanwords, code switching and syntactic calquing. Today, Louisiana Creole is spoken by fewer than 6,000 people. Efforts to revitalize French in Louisiana have placed emphasis on Cajun French, to the exclusion of Creole. Zydeco musician Keith Frank has made efforts through the use of social media not only to promote his music, but preserve his Creole heritage and language as well, most notably through the use of Twitter. Additionally, Frank developed a mobile application in 2012 titled the "ZydecoBoss App", which acts as a miniature social network linked to a user's Facebook and Twitter accounts, allowing users to provide commentary in real time amongst multiple platforms. Aside from social media activism, Frank also created a creole music festival in 2012 called the "Creole Renaissance Festival", which acts a celebration of Creole culture. A small number of community organizations focus on promoting Louisiana Creole, for example CREOLE, Inc. and the 'Creole Table' founded by Velma Johnson. Northwestern State University developed the Creole Heritage Centre, designed to bring people of Louisiana Creole heritage together, as well as preserve Louisiana Creole through their Creole Language Documentation Project. In addition, there is an active online community of language learners and activists engaged in language revitalization, led by language activist Christophe Landry. These efforts have resulted in the creation of a popular orthography, a digitalized version of Valdman et al. 's Louisiana Creole Dictionary, and a free spaced repetition course for learning vocabulary hosted on Memrise created by a team led by Adrien Guillory Chatman. A first language primer was released in 2017 and revised into a full length language guide and accompanying website in 2020. 2022 saw the publication of an anthology of contemporary poetry in Louisiana Creole, the first book written completely in the language. A December 2023 article in The Economist highlighted revitalization efforts with the headline "Louisiana Creole is enjoying a modest revival," focusing in particular on language activists Jourdan Thibodeaux and Taalib Pierre Auguste. There once were Creolophones in Natchitoches Parish on Cane River and sizable communities of Louisiana Creole speakers in adjacent Southeast Texas (Beaumont, Houston, Port Arthur, Galveston) Native inhabitants of the local area Louisiana Creole speakers in California reside in Los Angeles, San Diego and San Bernardino counties and in Northern California (San Francisco Bay Area, Sacramento County, Plumas County, Tehama County, Mono County, and Yuba County). Historically, there were Creole speaking communities in Mississippi and Alabama (on Mon Louis Island); however, it is likely that no speakers remain in these areas.
Фоналогия
Луизиана креол тілінің фонетикасы басқа француз тіліне негіделген креол тілдерімен көп ортақ нәрсеге ие. Дегенмен, осы тілдердің көпшілігімен салыстырғанда, Луизиана креол тілі француз тілінің, және әсіресе Луизиана француз тілінің фонетикасынан аз айырмашылықтарды көрсетеді.
The phonology of Louisiana Creole has much in common with those of other French based creole languages. In comparison to most of these languages, however, Louisiana Creole diverges less from the phonology of French in general and Louisiana French in particular.
Өлеңді төмендетеді
Ашық орта дауысы, мысалы, "brother" сөзіндегідей, келесі дауысқа қарай ашыққа жуық дауысқа төмендеуі мүмкін.
The open mid vowel may lowered to the near open vowel when followed by , e. g. 'brother'.
Грамматика
Луизиана креол тілінде зат-етістік-толықтық (SVO) сөздер тізбегі қолданылады.
Louisiana Creole exhibits subject verb object (SVO) word order.