Кіріспе

Өкпенің ішінара құлдырауы газ алмасудың төмендеуіне себеп болады, бұл өкпенің ателектазы деп аталады. Бұл кеуде рентгені мен басқа радиологиялық зерттеулерде жиі кездесетін жағдай, және оны қалыпты дем шығару немесе түрлі медициналық жағдайлар тудыруы мүмкін. Көпте өкпе тінінің құлдырауы деп сипатталғанымен, ателектаз пневмоторакспен тең емес, себебі пневмоторакс – ателектазға әкелуі мүмкін нақтырақ жағдай. Жедел ателектаз операциядан кейінгі асқыну ретінде немесе серфіктанттың жетіспеушілігі салдарынан пайда болуы мүмкін. Ерте туған нәрестелерде бұл нәрестелердің тыныс алу қиындығы синдромына алып келеді. Бұл термин atel + ectasis сөздерінің біріктірілуінен құралған, ол [[wikt:ἀτελής, "толық емес" + ἔκτασις, "созу, кеңейту" деген мағынаны білдіреді.

Себептер

Ең көп кездесетін себебі – хирургиялық ателектаз, ол шина қолданумен сипатталады, яғни ішек қуысы операциясынан кейін тыныс алудың шектелуі. Ателектаз хирургиялық процедураға байланысты жалпы анестезия алған адамдардың 75–90%-ында дамиды. Тағы бір жиі кездесетін себеп – туберкулез. Темекі шегушілер мен егде саяхаттар да тәуекел аймағында. Бұл контекстен тыс, ателектаз бронхиоланың немесе бронхтың бітелгенін білдіреді, бұл тыныс жолының ішінде (жат дене, шырыш бітелуі), қабырғасынан (ісік, көбінесе жалпақ жасушалы карцинома) немесе сыртынан қысылу (ісік, лимфа түйіні, туберкул) нәтижесінде болуы мүмкін. Тағы бір себеп – инспирация кезінде сурфактанттың нашар таралуы, бұл беттік кернеудің ең жоғары деңгейіне жетуіне және кішкентай альвеолалардың құлауына әкеледі. Ателектаз сору кезінде де дамиды, себебі сілекеймен бірге өкпеден ауа да шығарылады. Ателектаздың негізгі механизмдарына немесе альвеолалық құлаудың таралуына қарай бірнеше түрі бар: резорбциялық, компрессиялық, микроателектаз және қысылу ателектазы. Пассивті ателектаз (сонымен қатар серпілісті ателектаз) – плевралық эффузия немесе пневмоторакс кезінде плевраның қабырғалық және висцеральді жапырақтары арасындағы байланыстың бұзылуы. Ателектаз даму мүмкіндігін арттыратын тәуекел факторлары: операция түрі (торакальді, кардиопульмонологиялық хирургия), бұлшықеттерді босаңсыту қолданылуы, семіздік, жоғары концентрацияда оттегі, өкпенің төменгі сегменттері. Ателектаз дамуымен байланысты факторлар: жас, созылмалы обструктивті өкпе ауруы немесе астма, қолданылған анестезия түрі. 1950 жылдардың басында Ұлыбритания авиациялық медицинасында үдемелі ателектаз "Hunter өкпесі" деп аталды, себебі ол 100% оттегімен жабдықталған Hawker Hunter трансоникалық истребителінің ұшқыштарында кең таралған.

Диагностика

Клиникалық маңызы бар ателектаз әдетте кеуде рентгенінде көрінеді; оның белгілері өкпелердің көмескіленуі және/немесе өкпе көлемінің азаюын қамтуы мүмкін. Операциядан кейінгі ателектаз екі жақты негіздемелі болады. Ателектаздың себебі клиникалық тұрғыдан анықталмаса, кеуде компьютерлік томографиясы немесе бронхоскопия қажет болуы мүмкін. Ателектаздың тікелей белгілеріне өкпе аралық жарықтардың және көкірек қуысының ішіндегі жылдам қозғалатын құрылымдардың орын ауысуы, зардап көрмеген бір жақты жасушаның немесе қарсы жақты өкпенің гиперінфляциясы, сондай-ақ құлаған жасушаның көмескіленуі жатады. Кеуде рентгеніндегі клиникалық маңызы бар белгілермен қатар, пациенттерде диафрагманың көтерілуі, трахеяның, жүректің және медиастинумның орын ауысуы, гилустың орын ауысуы және жылмысқан грануломалар сияқты жанама белгілер мен симптомдар да болуы мүмкін.

Жіктеу

Ателектаз жедел немесе созылмалы болуы мүмкін. Жедел ателектаз жағдайында өкпе жақында құлдыраған болып келеді және негізінен ауасыздықпен ғана сипатталады. Созылмалы ателектаз кезінде зардап шеккен аймақта көбінесе ауасыздық, инфекция, бронхтардың кеңеюі (бронхоэктаз), зақымдану және қатысу (фиброз) сияқты күрделі араласқан белгілер кездеседі.

Абсорбция (резорбция) ателектазы

Жер атмосферасы негізінен 78 об. % азоттан және 21 об. % оттегіден (+ 1 об. % аргон және басқа газдардың іздерінен) тұрады. Оттегі альвеола капиллярлық мембранасында алмасып тұратындықтан, азот альвеоланың кеңеюін сақтауда маңызды рөл атқарады. Егер өкпедегі азоттың көп бөлігі оттегімен алмастырылса, оттегі кейіннен қанға сіңіріліп, альвеолалардың көлемін азайтуы мүмкін, бұл альвеолалардың құлауына, сіңіру ателектазиясына әкеледі.

Қысылу (релаксация) ателектазы

Бұл көбінесе плевра қуысында қан, сұйықтық немесе ауа жиналуымен байланысты, бұл өкпені механикалық түрде қысып, құлдырайтады. Бұл жүректің жеткіліксіздігінен (ЖЖЖ) туындаған плевралық эффузиямен жиі кездеседі. Пневмоторакс, яғни ауаның плевра қуысына енуі де компрессиялық ателектазға алып келеді.

Сикатризация (жаю) ателектазы

Бұл өкпе немесе плеврадағы жергілікті немесе жалпыланған фиброздық өзгерістер тыныс шығару кезінде кеңеюге кедергі келтіріп, эластикалық қайтару күшін күшейткенде пайда болады.

Созылмалы ателектаз

Созылмалы ателектаз екі түрде кездесуі мүмкін: орта жапырақ синдромы немесе дөңгелек ателектаз.

Оң ортаңғы жапырақтың синдромы

Оң жақ орта жапырақтың синдромында оң жақ өкпенің орта жапырағы жиырылады, көбінесе кеңейген лимфа түйіндерінің бронхқа қысымы салдарынан, ал кейде ісіктерден. Блокадаланған, жиырылған өкпеде толыққан толық дерлік сағаламайтын пневмония дамуы мүмкін, бұл созылмалы қабынуға, тыртықтануға және бронхиэктазияға алып келеді.

Бөлшекті ателектаз

Беткі белсенді заттың жетіспеуінен туындайды, мысалы, жаңа туған нәрестелердің гиалиндік мембрана ауруында немесе жедел (ересектер) тыныс жеткіліксіздігі синдромында (ТЖС) кездеседі.

Дөңгеленген ательектаз

Дөңгеленген ателектазисте (жазылған өкпе немесе Блесовский синдромы) өкпенің сыртқы бөлігі өкпені жабатын мембраналық қабаттардың (плевраның) тыртысуы және қысқаруы салдарынан баяу құлдырайды, бұл висцеральды плевраның қалыңдауы және өкпе тінінің қысылуы ретінде көрінеді. Бұл рентгенде дөңгелек пішінде көрінеді және дәрігерлер оны ісік деп жаңылыстыруы мүмкін. Дөңгеленген ателектаз көбінесе асбесттің плевраға тигізген әсерінен туындаған аурудың асқынуы болып табылады, бірақ ол плевраның басқа да созылмалы тыртысуы мен қалыңдауынан да пайда болуы мүмкін.

Емдеу

Емдеу негізгі себепті жоюға бағытталған. Кистоздық фиброз және пневмониямен ауыратын науқастарда байқалатын, тыныс жолдарының шырышпен бітілуінен туындаған ателектаз көріністерінде ацетилцистеин (NAC) сияқты муколитиктер қолданылады. Бұл ингаляциялық емдеу, шырыш кешеніндегі мукопротеиндердегі дисульфидтік байланыстарды бұзу арқылы шырыштың тұтқырлығы мен серпімділігін азайтады, соның салдарынан шырыштың шығарылуына көмектеседі. Операциядан кейінгі ателектазды физиотерапиямен емдеуге болады, онда терең дем алуға және жөтелді ынталандыруға баса назар аударылады. Дем алу жаттығуларының бір бөлігі ретінде көбінесе ынталандыру спирометрі қолданылады. Өкпенің кеңеюін жақсарту үшін жаяу жүруге де кеңес беріледі. Кеуде деформациясы немесе неврологиялық жағдайлары бар, ұзақ уақыт бойы беткей дем алатын адамдарға тыныс алуға көмектесетін механикалық құрылғылар пайдалы болуы мүмкін. Жіті, кең ауқымды ателектазды емдеудің басты шарты – негізгі себепті түзету. Жөтелмен немесе тыныс жолдарын сору арқылы алынбаған бітелуді көбінесе бронхоскопия арқылы жоюға болады. Инфекция болған жағдайда антибиотиктер тағайындалады. Созылмалы ателектаз көбінесе антибиотиктермен емделеді, себебі инфекцияның пайда болуы әлдеқайда мүмкін. Кейбір жағдайларда, қайталамалы немесе созылмалы инфекциялардың салдарынан мүгедектік туғанда немесе қан кету қаупі болғанда, өкпенің зардап шеккен бөлігі хирургиялық жолмен алынуы мүмкін. Егер ісік тыныс жолын бітеп тастаса, хирургиялық араласу, сәулелік терапия, химиотерапия немесе лазерлік терапия арқылы бітелуді жою ателектаздың прогрестік дамуына және қайталамалы обструктивті пневмонияның пайда болуына жол бермейді.