Мэри Дуглас: британдық антропологтың өмірі мен еңбектері

Мэри Дуглас (1921-2007) – британдық антрополог, мәдениет, символизм, тәуекел туралы еңбектерімен танымал. Әлеуметтік антропология, дінтану сарапшысы.

9 мин оқу

100%

Дереккөз: Mary Douglas — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Британдық антрополог (1921–2007)

Мэри Дуглас (25 наурыз 1921 – 16 мамыр 2007) – британдық антрополог, адам мәдениеті, символизм және тәуекел туралы жазған еңбектерімен белгілі, оның маманы – әлеуметтік антропология. Дуглас Эмиль Дюркгеймнің ізбасары және структуралистік талдауды қолдайтын, сонымен қатар салыстырмалы дінтануға қызығушылық танытқан ғалым ретінде танылды.

Өмірбаян

Ол Италияның Сан-Ремо қаласында Гилберт және Филис (тумей) Тью отбасында Маргарет Мэри Тью болып дүниеге келді. Оның әкесі Гилберт Тью, анасының әкесі, Төменгі Бирманың бас сотының бас судьясы болып зейнеткерлікке шыққан сэр Дэниел Тьюми сияқты, Бирмада қызмет еткен Үндістан мемлекеттік қызметінің мүшесі болды. Анасы Рим-католик дініне берілген адам болды, және Мэри мен оның кіші қарындасы Патриция да сол дінде тәрбиеленді. Анасы қайтыс болғаннан кейін, қыздарды анасының әжесі мен атасы тәрбиеледі және Роемптондағы Рим-католик қасиетті Жүрек монастырына барып оқыды. Мэри 1939 жылдан 1943 жылға дейін Оксфордтағы Сент-Анн колледжінде оқыды; онда оған Э. Эванс Притчардтың ықпалы тиді. Ол екінші сынып дипломмен бітірді. Британдық отарлық кеңсесінде жұмыс істеді, онда көптеген әлеуметтік антропологтармен танысты. 1946 жылы Дуглас антропология бойынша «түзету» курсын оқу үшін Оксфордқа оралды және 1949 жылы антропология ғылымдарының докторына үміткер ретінде тіркелді. Ол М.Н. Шринивас пен Э. Эванс Притчардтан сабақ алды. 1949 жылы ол сол кездегі Бельгия Конгосында Леле тайпасымен далалық зерттеулер жүргізді; бұл оны Касаи және Лоанж өзендері арасындағы аймақтағы ауылдық өмірге жеткізді, онда Леле тайпасы бұрынғы Куба патшалығының шетінде өмір сүрді. Ақырында, азаматтық соғыс оның далалық жұмысын жалғастыруына кедергі келтірді, бірақ бәрібір, бұл Дугластың алғашқы еңбегі «Касаи Лелелеріне» (1963) әкелді. 1950 жылдардың басында ол докторлық диссертациясын қорғады және Джеймс Дугласқа үйленді. Ол да оның сияқты католик болды және отарлық отбасында дүниеге келген (оның әкесі Үндістан армиясында қызмет еткен кезде Симлада). Олардың үш баласы болды. Ол Лондон университетінің колледжінде шамамен 25 жыл оқытты, соңында әлеуметтік антропология профессоры болды. Оның ең танымал кітабы «Тазалық және қауіп» (1966) оның беделін қалыптастырды. Ол экономист Барон Ишервудпен бірлесіп «Тауарлар әлемі» (1978) еңбегін жазды, ол экономикалық антропологиядағы новаторлық жұмыс саналды. Ол Аарон Уилдавскиймен бірге тәуекел мен қауіп туралы кітап жазды. Олар тәуекелдің мәдени теориясын қолданып, әлеуметтік топтардың кейбір қауіптерді қалай және неге елемейтінін, ал басқаларын жеңілдетуді қажет ететін тәуекелдер ретінде қалай анықтайтынын зерттеді. Ол тәуекелтерді талдау және қоршаған орта, тұтыну және игілік-қалыңдық экономикасы, тамақ және рәсімдер сияқты тақырыптарда жарияланымдар жасады, олардың барлығы антропологиядан тыс аймақтарда жиі сілтеме жасалды. 1977-1981 жылдар аралығында Нью-Йорктегі Рассел Сейдж қорының Мәдениеттану бойынша ғылыми-зерттеу профессоры болғаннан кейін ол теология мен антропологияны байланыстыру міндетімен Норт-Уэстерн университетіне гуманитарлық ғылымдардың Авалон профессоры ретінде ауысты. Ол үш жылды Принстон университетінде өткізді. 1986 жылы Швецияның Уппсала университетінің гуманитарлық факультетінен құрметті докторлық диплом алды. 1988 жылы ол Ұлыбританияға оралды, онда 1989 жылы Гиффорд лекцияларын оқыды. 1989 жылы ол Британ академиясының мүшесі болып сайланды. 1992 жылы Британ империясы орденінің командирі (CBE) болды, ал 2006 жылғы 30 желтоқсанда жарияланған Королеваның Жаңа жылдық құрмет тізімінде Британ империясы орденінің Дам командирі (DBE) болып тағайындалды. Ол 2007 жылғы 16 мамырда Лондон қаласында 86 жасында қатерлі ісіктен қайтыс болды. Оның күйеуі 2004 жылы қайтыс болды. 2002 жылы Routledge баспасында оның «Жинақталған еңбектерінің» он екі томдық басылымы жарық көрді.

She was born as Margaret Mary Tew in Sanremo, Italy, to Gilbert and Phyllis (née Twomey) Tew. Her father, Gilbert Tew, was a member of the Indian Civil Service serving in Burma, as was her maternal grandfather, Sir Daniel Twomey, who retired as the Chief Judge of the Chief Court of Lower Burma. Her mother was a devout Roman Catholic, and Mary and her younger sister, Patricia, were raised in that faith. After their mother's death, the sisters were raised by their maternal grandparents and attended the Roman Catholic Sacred Heart Convent in Roehampton. Mary went on to study at St. Anne's College, Oxford, from 1939 to 1943; there she was influenced by E. E. Evans Pritchard. She graduated with a second class degree. She worked in the British Colonial Office, where she encountered many social anthropologists. In 1946, Douglas returned to Oxford to take a "conversion" course in anthropology and registered for the doctorate in anthropology in 1949. She studied with M. N. Srinivas as well as E. E. Evans Pritchard. In 1949 she did field work with the Lele people in what was then the Belgian Congo; this took her to village life in the region between the Kasai River and the Loange River, where the Lele lived on the edge of what had previously been the Kuba Kingdom. Ultimately, a civil war prevented her from continuing her fieldwork, but nevertheless, this led to Douglas' first publication, The Lele of the Kasai, published in 1963. In the early 1950s, she completed her doctorate and married James Douglas. Like her, he was a Catholic and had been born into a colonial family (in Simla, while his father served in the Indian army). They had three children. She taught at University College London, where she remained for around 25 years, becoming Professor of Social Anthropology. Her reputation was established by her most celebrated book, Purity and Danger (1966). She wrote The World of Goods (1978) with an econometrist, Baron Isherwood, which was considered a pioneering work on economic anthropology. She co authored with Aaron Wildavsky a book on risk and danger. They used the cultural theory of risk to explore how and why social groups disregard some dangers but identify others as risks that require mitigating action

She taught and wrote in the United States for 11 years. She published on such subjects as risk analysis and the environment, consumption and welfare economics, and food and ritual, all increasingly cited outside anthropology circles. After four years (1977–81) as Foundation Research Professor of Cultural Studies at the Russell Sage Foundation in New York, she moved to Northwestern University as Avalon Professor of the Humanities with a remit to link the studies of theology and anthropology, and spent three years at Princeton University. She received an honorary doctorate from the Faculty of Humanities at Uppsala University, Sweden in 1986. In 1988 she returned to Britain, where she gave the Gifford Lectures in 1989. In 1989 she was elected a Fellow of the British Academy. She became a Commander of the Order of the British Empire (CBE) in 1992, and was appointed Dame Commander of the Order of the British Empire (DBE) in the Queen's New Year's Honours List published on 30 December 2006. She died on 16 May 2007 in London, aged 86, from complications of cancer, survived by her three children. Her husband died in 2004. In 2002 a twelve volume edition of her "Collected work" was published by Routledge.

Тазалық және қауіп (1966)

Дугластың "Тазалық және қауіп" кітабы (алғаш рет 1966 жылы жарық көрген) – түрлі қоғамдар мен дәуірлердегі діни тазалық және ластану ұғымдарын талдау арқылы діни тазалықтың қалай қалыптасатыны туралы жалпы көзқарас құруға арналған еңбек. Бұл кітап әлеуметтік антропологиядағы маңызды туынды саналады. Мәтін, дәуірдің ластану туралы түсініктерді жек көру кезеңінде ырым-жырым мен тазалықты құлшыныспен қорғауымен әйгілі. "Тазалық және қауіп" еңбегі автор ойларының салыстырмалы екенін көрсетеді. Клод Леви-Стросс структуралистік тәсілді қолданғаннан өзгеше, Дуглас адамдардың жіктеу жүйесінің қалыптан тыс деп саналатын нәрсені анықтауда және оған қатысты қарым-қатынаста қандай рөл атқаратынын көрсетуге тырысады. Дуглас ластану және діни тазалық ұғымын түсіну үшін біздің түсінігіміз бен рәсімдерімізді "ежелгі" рәсімдермен салыстырудың маңыздылығын айтады.

Еуропалық және "алғашқы" қоғамдағы тазалық

Дуглас "алғашқы" қоғамдарды тазалық пен ластықты ажырата білмейтін қоғамдар деп сипаттайды. Батыс қоғамдарында, керісінше, лас пен қасиетті арасында нақты айырмашылық бар. Сондықтан қасиетті ережелер – құдайлықты қоршау үшін жасалған шектеулер, ал ластық – құдайлыққа тиюдің екі жақты қаупі. Алғашқы қоғамдарда табу мен қасиеттілік ұғымдары, жақсы немесе жаман құдайлармен байланыстырылып, жеке тұлғаланады; бөлініс туындайды, себебі заттар, адамдар немесе орындар жақсы немесе жаман құдайлармен байланысты болады. Бұл ластықты тарату үшін материалдық байланыс болуы керек; лас деп есептелетін нәрсеге физикалық жақын болу, ластықтың денеге жұғуына мүмкіндік береді. Мысалы, христиандықтан айырмашылығы, ластық денеге емес, жанға жетеді. Дуглас, басқа қоғамдардың табу мен қасиеттілік туралы түсінігін толыққанды түсіну үшін, ең алдымен өзіңіздің қоғамыңызды түсіну қажет екенін айтады.

"Қыпырақ" ұғымы

Дуглас жалпы еуропалық ортақ қате түсінікті жояды, тазалық үшін рәсімдер мен рәсімдер гигиена немесе санитария мақсаттары ретінде ойлап табылды. Исламда шошқа етінен аулақ болу гигиеналық негізде немесе түтетіктің құрбандық түтінін бейнелеудің орнына дене иісін жасыру үшін қолданылғаны жиі қарастырылады. Дуглас үшін діни іс-әрекеттердің жанама пайдасын тану мен оларды тұтастай және діни іс-әрекеттердің жеткілікті түсіндірмесі ретінде қарастырудың арасында айқын айырмашылық бар. Бұдан басқа, Дуглас еуропалық рәсімдер мен примитивті рәсімдер арасында қатаң ұқсастық бар екенін мойындады. Еуропалық рәсімдер гигиенаға негізделген және примитивті рәсімдер символикаға негізделген, еуропалық тазалық рәсімдері микробтарды өлтіруге тырысады, ал примитивті тазалық рәсімдері рухтарды жоюға тырысады. Алайда Дуглас еуропалық рәсімдер мен примитивті рәсімдер арасындағы айырмашылықты тек гигиеналық пайдамен шектеуге болмайды деп мәлімдейді. Оның айтуынша, лас туралы қазіргі заманғы түсінік микробтар мен бактериялар туралы біліммен бірдей. Адамдар неғұрлым қартайып барады, соғұрлым сенімділік пен тәжірибеге ие болады. Идеалдық жағдайда, тәжірибе құрылымы ішінде неғұрлым тұрақты болса, жеке тұлға сол тәжірибеге неғұрлым сенімді болады. Нәтижесінде, егер адам құрылысты бұзатын фактілер немесе тенденцияларға тап болса, олар оны елемейтін болады. Лас деп саналатын нәрселер - бұл бұрыннан бар әлеуметтік немесе символикалық құрылымға сәйкес келмейтін заттар немесе құбылыстар. Дуглас лас нәрсені тәртіпті бұзу түрі деп есептейді, сондықтан жүйенің тұтастығын сақтау үшін оны алып тастау керек.

Леуіліктер кітабындағы жексұрындық

Мэри Дуглас "Тазалық және қауіп-қатердегі Левит кітабының жексұрындығы" тарауында Левит кітабының диеталық заңдарын құрылымдық және символистік көзқараспен талдағанымен, сондай-ақ тәуекелдің мәдени теориясын жасаудағы рөлімен де танымал. Ол "Левит кітабының жексұрындығы" еңбегінде тамақтану заңдары медициналық материализмге емес, керісінше, қоғамның адам тәжірибесін құрылымдау жолы екенін санайтын әлеуметтік шекараларға негізделгенін айтады. Адамдар үшін ең маңыздысы – тазалық, бөліну және ластану тақырыптарын пайдаланып, ұйымдаспаған тәжірибелерге тәртіп пен құрылым келтіру. Левит кітабының 2-тарауында жануарларды тұтынуға рұқсат етілгендерге жіктегенде шошқаға тыйым салынады, себебі ол сиыр немесе ешкі сияқты екі тілік аяғы болғанымен, сүт өндірмейді, бұл оны әлем құрылымындағы аномалияға айналдырады, сондықтан оны құрылымнан шығарып, лас жануар ретінде жіктейді.

Табиғи символдар (1970)

Табиғи символдар (алғаш рет 1970 жылы жарияланған) еңбегінде Дуглас "топ" (жеке тұлғаның әлеуметтік жағдайының шектелген әлеуметтік топтың ішінде немесе сыртында қаншалықты анық белгіленгендігі) және "тор" (жеке тұлғаның әлеуметтік рөлінің әлеуметтік артықшылықтар, талаптар және міндеттер желісінде қаншалықты анық белгіленгендігі) деген өзара байланысты ұғымдарды ұсынды. Топтық-торлық үлгі Мәдени теорияның негізін қалау үшін одан әрі жетілдіріліп, қолданылуға тиіс еді.

Табиғи емес күшті пайдаланып, бақытсыздыққа себепкер болған адамдарды кінәлау: сиқыршылық пен сиқыршылық айыбы

Дуглас өзінің Оксфордтағы жетекшісі Эванс Притчардтың ойларын дамытты. Оның классикалық зерттеуінде азанделер ауру, өлім сияқты бақытсыздық тудырған оқиғаларға қалай ден қоятынын көрсетті. Эванс Притчардтың байқауынша, азанделер мұндай оқиғалардың техникалық себептерін білгенімен, олардың әлеуметтік салдарына (зиянын) адамның іс-әрекеті, яғни сиқыршылық деп баға берді. Мэри Дуглас өзінің экспедициялық жұмысында лелелердің бақытсыздықтары үшін сиқыршыларды кінәлағанын көрді. Ресурстарға қолжетімділігі шектеулі жас лелелер әлеуметтік, экономикалық және саяси ресурстарды бақылайтын ақсақалдарға тәуелділігін сиқыршылыққа айыптау арқылы жолдан тастауға тырысты. Осылайша, жас жігіттер өздеріне келген түрлі бақытсыздықтарды діни секталардың мүшелері болып, олардың біліміне және мүшелік артықшылықтарына қол жеткізген үлкен туыстарына байланыстырды. 1968 жылы Эванс Притчард Оксфордтағы әлеуметтік антропология кафедрасынан зейнеткерлікке шыққанда, ол 1946 жылы құрған білімді қоғам – Әлеуметтік антропологтар қауымдастығы оның құрметіне конференция өткізуге бекітті. Гюнтер Вагнердің «Азанделер арасындағы сиқыршылық» кітабы жарық көргеніне 30 жылдан астам уақыт өткендіктен, АСА Мэри Дугласты сиқыршылық тақырыбында конференция ұйымдастыруға шақырды. Дуглас антропологтар мен тарихшыларды біріктіріп, адамдардың табиғаттан тыс күштерді пайдалану туралы айыптаулардың түрлі кезеңдерде бақытсыздықтарды түсіндіру және кінәлау үшін қалай қолданылғанын зерттеуге мүмкіндік берді.

Дін, күнә және кінәлау

1987 жылы Дуглас Леле тайпасына қайта келгенде, ол кінә тағу жүйесінде маңызды өзгерістерді байқады. Мэри Дуглас тарихи антропологияны пайдаланып, күнә түсінігінің бақытсыздықтарды түсіндіру және кінәні тарату үшін қалай қолданылғанын зерттеді. Ол 12 ғасыр Еуропасындағы мәйектің күнәмен байланысты екенін және әлеуметтік тәртіпке қауіп келтіретін жағдайлардан қорғану үшін қалай пайдаланғандарын қарастырды. Бұл ауру күнәмен байланысты болды, ол – Құдайдың жазасы еді.

Заманауилық пен тәуекел: кінәлілерді бөлудің жаңа тәсілі

Дуглас қазіргі заманғы қоғамдарда, әлемнің солтүстік бөлігінде тәуекел көбінесе бақытсыздықтарды түсіндіру ретінде сиқыршылық/сиқыр және күнәның орнын бастырды. Тәуекел сиқыршылық пен күнәден өзгеше ұғым, ол секулярлы және рационалдылыққа негізделген, ал сиқыршылық пен күнә – табиғаттан тыс күштерге сенімге байланысты. Дегенмен, Дуглас олардың бірдей қызмет атқаратынын, яғни бақытсыздықтарды түсіндіріп, жауапкершілікті адамдарға жүктейтінін айтады. Күнә жасаған адам күнәлі әрекеттері туралы ескертулерді елемегендіктен құдайдың жазасына ұшырайды. Ал тәуекел жағдайында, жауапты адам тәуекелді дұрыс бағалап, азайта алмағандықтан, оның аты-жөні жарияланып, ұятқа қалуы керек. Қазіргі қоғамда жай ғана оқиға, кездейсоқ жағдай деген ұғым бар болғанымен, барлық бақытсыздықтарды адам қатесіне жатқызуға күшті қысым бар, әсіресе оның тікелей зардаптарын шеккендердің тарапынан. Әлеуметтанушы Джудит Грин атап көрсеткендей, апаттар мен қайғылы оқиғалар – «біздің уақытымызда басымыздан кешетін жай ғана бақытсыздықтардың емес, дұрыс басқарылмаған тәуекелдердің нәтижесі». Бұл, әсіресе мемлекеттік тергеулерде, мемлекеттік санкцияланған зәрулік тудыратын бақытсыздықтарды зерттеуде анық көрінеді. Мұндай тергеулерде кінәлі деп табылған адамдар өздерін болжау мүмкін болмаған оқиғаның алдын алуға тырысқандары үшін құрбандыққа шалынған деп есептеуі мүмкін. Шарон Шусмит, Ислингтонның бұрынғы білім және балаларға әлеуметтік көмек көрсету директоры, «Бейби Пи» өліміне кінәлі деп танылып, жұмыстан босатылды. Оқиғаны баяндаған Шусмит, қазіргі қоғамның кейбір тәуекелдерді қабылдауға дайын болмауы және оқиғадан кейін саяси және медиалық қызығушылықтың біреуді «атауға, айыптауға және ұятқа салуға» дейін басылмауы, мемлекеттік сектордың ерекше маңызды, сезімтал және күрделі бөлімдерінде жұмыс істейтіндер үшін үлкен қиындықтар тудыратынын айтты.

Douglas observed that in contemporary societies in the global North, risk has, for the most part, replaced witchcraft/sorcery and sin as the explanation for misfortune. Risk appears to be a very different sort of concept to witchcraft and sin, it is secular and based on rationality while both witchcraft and sin are grounded in the belief in supernatural powers. However, Douglas argues that they perform the same function, they explain and allocate responsibility for misfortune to human agents. In the case of sin, the sinful individual has failed to heed warnings about their sinful behaviour and there is divine retribution. In the case of risk, the accountable individual has failed to properly assess and mitigate the risk and should be publicly named and shamed for this failure. While the concept of an accident, a random chance event, exists in contemporary society, there is strong pressure to ascribe all misfortune to human error, especially by those who have suffered its direct consequences. As the sociologist, Judith Green notes disasters and tragedies ‘are [by definition] the outcome of poorly managed risks, rather than the inevitable misfortunes that we all suffer from time to time’. This is perhaps most evident in public inquiries, state sanctioned investigations into existential misfortunes. Those individuals blamed in such Inquiries may see themselves as scapegoats sacrificed because they failed to prevent an event that they could not have predict. Sharon Shoesmith, the former Islington Director of Education and Children’s Social Care, was sacked and blamed for the death of ‘Baby P’. In her account of events, Shoesmith argued, that modern society’s inability to accept that some risks are unavoidable and that in the wake of a scandal a political and media feeding frenzy will not abate until someone is ‘named, blamed and shamed’ creates huge challenges for those who work within particularly salient, sensitive and arguably invidious parts of the public sector.

Редакциялық жұмыс

"Сойықпен айналысудың мойындаулары мен айыптаулары", М. Дуглас редакциясымен (Тависток, 1970). Ережелер мен мағыналар. Күнделікті білімнің антропологиясы: таңдалған оқулар, М. Дуглас редакциясымен (Penguin Books, 1973). Антропологиялық тұрғыдан ішу: перспективалар, М. Дуглас редакциясымен (1987).