Ақыл мен тәжірибе негізіндегі діни көзқарас

Кіріспе

Доктриналық билік алдындағы ақыл мен тәжірибенің маңыздылығын баса назар аударатын діни-саяси қозғалыс. Либералды христиандық, сондай-ақ либералды теология және тарихи тұрғыдан христиандық модернизм (католик модернизмі мен фундаменталистер-модернистер арасындағы дауды қараңыз) деп белгіленеді.

Либералды теология 18 және 19 ғасырлардағы Ағартушылықтың рационализмі мен романтизмінен өркендеді. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында ол Дарвиннің эволюциялық теориясын қабылдаумен, қазіргі заманғы Библияны сын тұрғысынан қарастырумен және Әлеуметтік Жақсы Хабар қозғалысына қатысумен сипатталды. Бұл протестант шіркеулерінде либералды теологияның ең басым болған кезеңі болды. 1930 жылдары неоортодоксияның және 1960 жылдары азаттық теологиясының пайда болуымен либералды теологияның ықпалы азайды. Католик либералды теологиясының түрлері 19 ғасырдың соңында пайда болды. 21 ғасырда либералды христиандық экуменикалық дәстүрге айналды, оған протестанттар мен католиктер де кірді. Теологиялық контексте либералдық термині саяси либерализмді білдірмейді және оны прогрессивті христиандықтан ажырату қажет.

Либералды протестантизм

Либералды протестантизм 19 ғасырда христиан дінін қазіргі заманғы интеллектуалды контекстке бейімдеу қажеттілігінен туындады. Чарльз Дарвиннің табиғи іріктеу теориясын қабылдауымен, Жаратылыс кітабындағы жаратылыс туралы кейбір дәстүрлі христиандық сенімдерді қорғау қиынға соқты. Теолог және интеллектуал тарихшысы Алистер МакГраттың айтуынша, либералдар «сенімді жалпы адам тәжірибесінде негіздеуге және оны қазіргі заманғы көзқарасқа сәйкес түсіндіруге тырысты», өйткені олар сенімді тек Киелі кітапқа немесе Иса Мәсіхке сүйену арқылы нығайта алмады. Германияда басталган либералды теологияға Ағартушылықтың адам ақылына жоғары бағасы және пиетизмнің діни тәжірибеге, сондай-ақ конфессияаралық төзімділікке баса назар аударуы сияқты бірнеше ойлар әсер етті. Либералды протестанттардың діни биліктің көздері консервативті протестанттардан өзгеше болды. Дәстүрлі протестанттар Киелі кітапты бірегей авторитет (sola scriptura) деп түсінді, барлық ілім, үйретім және шіркеудің өзі одан билік алады. Сондықтан дәстүрлі протестант «Киелі жазбаларда айтылғандарды Құдай айтады» деп мәлімдей алады. Либералды христиандар Киелі кітаптың қатесіздігі немесе адал екендігі туралы доктринаны қабылдамады. Керісінше, олар Киелі кітапты 1700 жылдардың соңында қолданыла бастаған тарихи сын сияқты қазіргі заманғы Киелі кітапты сынау арқылы түсінуге тырысты, бұл Киелі кітаптағы оқиғалар ескірек мәтіндерге негіделген-ді, немесе Евангелиялар Исаның нақты сөздерін жазды ма деген сұрақтарды қойды. Мұндай түсіндіру әдістерін қолдану либералдарды «Жаңа өсиеттің ешбір жазбасы дәстүрлі түрде осылай деп саналғандай апостолдық емес» деген қорытындыға әкелді. Бұл қорытынды sola scriptura-ны қолдауға келмейтін жағдайға жеткізді. Оның орнына либералдар тарихи Исаны «христиан шіркеуінің нағыз каноны» деп атады. Немец теологы Вильгельм Вреде былай деп жазды: «Кез келген нағыз ғылым сияқты, Жаңа өсиет теологиясының мақсаты тек өзінде және барлық догмалар мен жүйелі теологияға мүлдем бейжай». Теолог Герман Гункел «тарихи зерттеу рухы қазір дәстүрлі шабыттандыру доктринасының орнын басып алды» деп мәлімдеді. Епископ Джон Шелби Спонг Киелі кітапты сөзбе-сөз түсіндіруді ерестік деп жариялады. Екі топтың да шындықты растаудағы тәжірибенің рөлі туралы пікірлері келіспеді. Дәстүрлі протестанттар Киелі кітап пен аянның әрқашан адам тәжірибесі мен ақыл-ойының расталатынын сенді. Либералды протестанттар үшін діни биліктің екі түпкі көзі болды: Иса Мәсіхте ашылған Құдайдың христиандық тәжірибесі және жалпы адам тәжірибесі. Басқаша айтқанда, христиан дінінің шындығын растау үшін тек жалпы адам ақылы мен тәжірибесі ғана жеткілікті. Жалпы алғанда, либералды христиандар Киелі кітаптағы қателіктер мен қайшылықтардың болуына алаңдамайды. Либералдар жаңа білімге сүйене отырып, дәстүрлі ілімдерді тастады немесе қайта түсіндірді. Мысалы, түпкі күнә туралы дәстүрлі ілім, оның көзқарасы Манихейлік ағыммен байланысты Августин Гиппондықтан алынған деп саналды, сондықтан оны қабылдамады. Христология да қайта түсіндірілді. Либералдар Мәсіхтің адамгершілігіне баса назар аударды, ал оның құдайлығы «адамзаттың барлығы үлгі алуға үміттене алатын қасиеттерді бейнелейтін Исаның дәлеліне» айналды. Либералды христиандар Исаның адамгершілік ілімдерін құлшылық дәстүрлерінен және дәстүрлі түрде жалған діннің табиғаттан тыс нәрселерге сенуінен азат әлемдік өркениеттің стандарты ретінде көтеруге тырысты. Нәтижесінде либералды христиандар Исаның өмірімен байланысты керемет оқиғаларға емес, оның ілімдеріне көбірек мән берді. Кереметтерге сену қарапайым сенімсіздік пе, әлде Мәсіхтің құдайлығын қабылдау үшін маңызды ма деген пікірталас 19 ғасыр шіркеуі үшін дағдарыс тудырды, оған теологиялық келісімдер іздеу қажет болды. Кейбір либералдар Исаның кереметтерін Құдайдың күшін түсіну үшін метафоралық әңгімелер ретінде оқуды жөн көреді. Барлық теологтар да кереметтердің мүмкіндігін жоққа шығармайды, бірақ олардың көпшілігі оны жоққа шығару немесе растаумен байланысты дау-дамайларды жоққа шығарады. 19 ғасырдың либерализмі адамзаттың болашақта одан да үлкен жетістіктерге жететініне сенімді болды. Тарихқа қатысты осындай оптимистік көзқарас кейде әлемде Құдайдың патшалығын құру деп түсіндірілді.

Liberal Protestantism developed in the 19th century out of a perceived need to adapt Christianity to a modern intellectual context. With the acceptance of Charles Darwin's theory of natural selection, some traditional Christian beliefs, such as parts of the Genesis creation narrative, became difficult to defend. Unable to ground faith exclusively in an appeal to scripture or the person of Jesus Christ, liberals, according to theologian and intellectual historian Alister McGrath, "sought to anchor that faith in common human experience, and interpret it in ways that made sense within the modern worldview." Beginning in Germany, liberal theology was influenced by several strands of thought, including the Enlightenment's high view of human reason and Pietism's emphasis on religious experience and interdenominational tolerance. The sources of religious authority recognized by liberal Protestants differed from conservative Protestants. Traditional Protestants understood the Bible to be uniquely authoritative (sola scriptura); all doctrine, teaching and the church itself derive authority from it. A traditional Protestant could therefore affirm that "what Scripture says, God says." Liberal Christians rejected the doctrine of biblical inerrancy or infallibility, Instead, liberals sought to understand the Bible through modern biblical criticism, such as historical criticism, that began to be used in the late 1700s to ask if biblical accounts were based on older texts or whether the Gospels recorded the actual words of Jesus. The use of these methods of biblical interpretation led liberals to conclude that "none of the New Testament writings can be said to be apostolic in the sense in which it has been traditionally held to be so". This conclusion made sola scriptura an untenable position. In its place, liberals identified the historical Jesus as the "real canon of the Christian church". German theologian William Wrede wrote that "Like every other real science, New Testament Theology has its goal simply in itself, and is totally indifferent to all dogma and Systematic Theology". Theologian Hermann Gunkel affirmed that "the spirit of historical investigation has now taken the place of a traditional doctrine of inspiration". Episcopal bishop John Shelby Spong declared that the literal interpretation of the Bible is heresy. The two groups also disagreed on the role of experience in confirming truth claims. Traditional Protestants believed scripture and revelation always confirmed human experience and reason. For liberal Protestants, there were two ultimate sources of religious authority: the Christian experience of God as revealed in Jesus Christ and universal human experience. In other words, only an appeal to common human reason and experience could confirm the truth claims of Christianity. In general, liberal Christians are not concerned with the presence of biblical errors or contradictions. Liberals abandoned or reinterpreted traditional doctrines in light of recent knowledge. For example, the traditional doctrine of original sin was rejected for being derived from Augustine of Hippo, whose views on the New Testament were believed to have been distorted by his involvement with Manichaeism. Christology was also reinterpreted. Liberals stressed Christ's humanity, and his divinity became "an affirmation of Jesus exemplifying qualities which humanity as a whole could hope to emulate". Liberal Christians sought to elevate Jesus' humane teachings as a standard for a world civilization freed from cultic traditions and traces of traditionally pagan types of belief in the supernatural. As a result, liberal Christians placed less emphasis on miraculous events associated with the life of Jesus than on his teachings. The debate over whether a belief in miracles was mere superstition or essential to accepting the divinity of Christ constituted a crisis within the 19th century church, for which theological compromises were sought. Some liberals prefer to read Jesus' miracles as metaphorical narratives for understanding the power of God. Not all theologians with liberal inclinations reject the possibility of miracles, but many reject the polemicism that denial or affirmation entails. Nineteenth century liberalism had an optimism about the future in which humanity would continue to achieve greater progress. This optimistic view of history was sometimes interpreted as building the kingdom of God in the world.

Даму

Либералды христиандықтың тамыры 16 ғасырда Эразм және деистер сияқты христиандардың христиандықтан, олардың ойынша, сенімсіздік тудыратын элементтерді алып тастауға тырысқанда және «тек оның маңызды ілімдерін (Құдай мен адамзатқа ұтымды махаббат) қалдыруға» ұмтылғанда басталады. Реформациялық теолог Фридрих Шлейермахер (1768–1834) көбінесе либералды протестантизмнің әкесі саналады. Романтизмнің Ағартушылық рационализмге деген көңілі тоюына жауап ретінде Шлейермахер Құдайды тек ақылмен емес, сезім арқылы сезінуге болатынын айтты. Шлейермахердің теологиясында дін – Құдайға деген толық тәуелділік сезімі. Адамзат өзінің күнәлі екенін және Иса Мәсіх арқылы ғана құтылуға болатынын түсінеді. Шлейермахер үшін сенім жеке-дара емес, әрқашан сенушілер қауымы ішінде пайда болады. Бұл теологияның әрқашан нақты діни жағдайды көрсететінін білдіреді, бұл Шлейермахерге салыстырмалылық айыптауларына мүмкіндік берді. Альбрехт Ритшль (1822–1889) Шлейермахердің сезімге салған баса назарымен келіспеді. Ол діни сенім тарихқа, әсіресе Жаңа өсиеттегі тарихи оқиғаларға негізделуі керек деп ойлады. Ритшль, тарих ретінде зерттегенде, ғажайып оқиғаларды ескермей, Жаңа өсиеттің Исаның құдайлық миссиясын растайтынына сенді. Ол Исаның бойда тууы және Үштік туралы ілімдерді қабылдамады. Ритшль үшін христиандық өмір этикалық қызмет пен дамуға арналған, сондықтан ол ілімдерді фактілерді растау емес, құндылықтарға қатысты бағалаулар деп түсінді. Иммануил Канттың философиясының ықпалымен Ритшль «дінді адамның табиғи бастаулары мен ортасына қарсы рухтың (немесе моральдық тұлғаның) жеңісі» деп қарады. Ритшльдің идеяларын басқалар да қабылдады, ал рицхлиандық Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін неміс протестантизмінің маңызды теологиялық мектебі болып қала берді. Ритшльдің белгілі ізбасарлары – Вильгельм Херман, Юлиус Кафтан және Адольф фон Харнак.

Либералды католицизм

Католиктік теологиялық либерализмнің түрлері 19 ғасырдан бері Англияда, Францияда және Италияда болған. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Католик шіркеуі ішінде Католик модернизмі деп аталатын либералды теологиялық қозғалыс пайда болды. Либералды протестантизм сияқты, Католик модернизмі де католицизмді Орта ғасырлар дәуірімен үйлестіруге бағытталған тытыс болды. Модернист теологтар радикалды библиялық сынап қарауды қолдады және дәстүрлі христиан доктриналарын, әсіресе Христологияны сұраққа салуға дайын болды. Олар христианның теологиялық емес, этикалық жақтарына көбірек мән берді. Маңызды модернист жазушыларының қатарында Альфред Луази және Джордж Тиррелл бар. Модернизм Католик шіркеуінің жетекшілері тарапынан еретик деп айыпталды. Папаның модернизм мен американизмді айыптауы АҚШ-та либералды католик дәстүрінің дамуын баяулатты. Бірақ Екінші Ватикан соборынан бері либералды теология қайта жанданып келеді. Либералды католик теологтарының арасында Дэвид Трейси және Фрэнсис Шуслер Фиоренца бар.

Құрама Штаттардағы ықпал

Либералды христиандық 20 ғасырдың басында басты протестант шіркеулерінде ең көп әсер етті, себебі оның жақтастары оның әкелер өзгерістері христиан шіркеуінің болашағы болады деп сенді. Оның ең үлкен және ең ықпалды көрінісі – христиандық әлеуметтік жаңалық болды, оның ең ықпалды өкілі американдық баптист Уолтер Раушенбуш болды. Раушенбуш американдық мәдениетте төрт институционалды рухани жамандықтарды анықтады (олар «жеке тұлғалардан жоғары» тұрған, моральдық агенттікке ие ұйымдардың қасиеттері ретінде қарастырылды): бұл – жекешілдік, капитализм, ұлтшылдық және әскеришілдік. АҚШ-тағы протестанттық басты ағынындағы басқа теологиялық қозғалыстарға саяси азаттық теологиясы, постмодернистік христиандықтың философиялық формалары, христиандық экзистенциализмі (Сорен Кьеркегордан басталып, басқа теологтар мен ғалымдарды қамтыған) және тіпті неоевангелизм, неоортодоксия және палеоортодоксия сияқты консервативті қозғалыстар кірді. Либералды социолог Диан М. Келли 1970-ші жылдардың басында осы мәселені зерттеу үшін шақырылды, ол либералды шіркеулердің құлдырауына себеп болатын нәрсені анықтады: кейбір адамдардың пікірінше, жақсы хабардың шамадан тыс саясаттануы, әсіресе оны солшыл демократтар/прогрессивті саяси мақсаттармен байланыстыру. 1990-шы және 2000-шы жылдары Маркус Борг, Джон Доминик Кроссан, Джон Шелби Спонг, Карен Армстронг және Скотти МакЛеннан сияқты тұлғалардың еңбектерінде көрініс тапқан, Киелі кітапты түсіндіру және теология бойынша доктриналық емес теологиялық жұмыстардың жаңадан өркендеуі байқалды.

Басқа

Уильям Эллери Ченнинг (1780–1842), Америка Құрама Штаттарындағы унитариандық либералды теолог, ол Үштікке және жазбалардың билігіне қарсы болды, оның орнына таза рационалистік "табиғи дінді" жақтады. Скотт МакЛеннан (1948 ж. т.), Унитарлық-универсалист пастор, Стэнфорд университетінің профессоры және жазушы.