Ригас Ферай: Грек жазушысы, ойшылы және революционері
Rigas Feraios
Ригас Ферайос (1757-1798): грек жазушысы, саяси ойшыл және революционер. Грек тәуелсіздік күресінің қаһарманы, Осман империясына қарсы көтерілістің жетекшісі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Грекия жазушысы, саяси ойшыл және революционер (1757–1798)
Грекия жазушысы және революционер
Greek writer, political thinker and revolutionary (1757–1798)
Greek writer and revolutionary
Ригас Фераиос (Ρήγας Φεραίος, кейде Rhegas Pheraeos; ) немесе Велестинлис (Βελεστινλής, сондай-ақ Velestinles деп транслитерацияланады); 1757 – 24 маусым 1798, Антониос Ригас Велестинлис (Αντώνιος Ρήγας Βελεστινλής) ретінде туған, қазіргі грек Ағартушылығында белсенді болған грек жазушысы, саяси ойшыл және революционер. Осман империясына қарсы Балқан көтерілісінің құрбаны және Грек тәуелсіздік соғысының алға басушысы Ригас Фераиос бүгін Грекияда ұлттық батыр ретінде еске алынады.
Rigas Feraios (Ρήγας Φεραίος , sometimes Rhegas Pheraeos; ) or Velestinlis (Βελεστινλής , also transliterated Velestinles); 1757 – 24 June 1798), born as Antonios Rigas Velestinlis (Αντώνιος Ρήγας Βελεστινλής), was a Greek writer, political thinker and revolutionary, active in the Modern Greek Enlightenment. A victim of the Balkan uprising against the Ottoman Empire and a pioneer of the Greek War of Independence, Rigas Feraios is today remembered as a national hero in Greece.
Ерте өмір
Ригас Ферайос 1757 жылы Антониос Ригас Велестинлис ретінде дүниеге келді. Кейіннен ғалымдар оны жақын орналасқан ежелгі грек қаласы Ферейден кейін Ферайос немесе Ферайос деп атады, бірақ ол өзі бұл есімді пайдаланбаған сияқты; ол кейде Константинос немесе Константин Ригас (Κωνσταντίνος Ρήγας) деп те танылады. Ригас аромандар тегінен шыққан деген пікірлер жиі айтылады, оның туған Велестино ауылы аромандармен мекенделген, ал Ригастың әулеті тағы бір аромандар тұратын Периволи ауылынан бастау алады, бірақ олар көбінесе Велестинода қыстайтын. Дегенмен, қарама-қайшы пікірлер де бар, кейбір тарихшылар мұндай тектің дәлелі жоқ екенін және Ригас жай ғана грек болғанын мәлімдейді. Ригас туралы ең толық өмірбаяндық еңбектің авторы Леандр Враноуссис оның Велестинода ұзақ жылдар тұрған грек отбасынан шыққан деп санайды. Оның отандасы Христофор Перавосқа сәйкес, Ригас Ампелакия мектебінде білім алған. Ол онда негізгі білім алған болуы мүмкін, себебі Ригас Пелион тауындағы Загора ауылындағы "Эллиномузей" жоғарғы мектебінде оқығаны тарихи деректерде белгілі, бұл мектептің ескі ғимараты бүгінге дейін сақталған және аймақта "Рига мектебі" деп кеңінен танымал. Кейіннен ол Загораға жақын Киссос ауылында мұғалім болып жұмыс істеді және жергілікті Османдық билікке қарсы күресті. Жиырма жасында ол Осман империясының маңызды тұлғасын өлтіріп, Олимп тауының жотасына қашып кетті, онда ол Спирос Зерас басқаратын сарбаздар тобына қосылды. Содан кейін ол Афон тауындағы монастырь қауымына барып, Ватопеди монастырының игумені Космадан қабылдау алды; ол Константинопольге (Истанбул) аттанды, онда Фанариот Александр Ипсилантис (1725-1805) хатшысы болды. Валахияның астанасы Бухарестке келген Ригас қайтадан оқуға кірісіп, бірнеше тіл үйреніп, ақырында Валахия князі Николай Маврогеннің кеңсесінде қызметкер болады. Орыс-түрік соғысы (1787-1792) басталғанда, оған Крайова қаласындағы әскерді тексеру міндеті жүктелді. Осы жерде ол Осман офицері Осман Пазвантоғлумен достық қарым-қатынас орнатады, кейіннен Видин пашасы болып көтеріліс жасаған, оның өмірін Маврогеннің кек алуынан сақтап қалды. Ол француз революциясы туралы біліп, Балқанда осыған ұқсас оқиғаның болуы мүмкін деген ойға келді, нәтижесінде Осман империясының христиан халқы өзін-өзі анықтау құқығына ие болады; ол грек православ епископтарымен және партизандық көшбасшыларымен кездесу арқылы көтеріліске қолдау көрсетті. Өзінің қамқоршысы қайтыс болғаннан кейін Ригас Бухарестке оралып, француз консулдығында драгоман болып біраз уақыт қызмет етеді. Осы кезеңде ол француз революционерлерінің әнұраны – Марсельезаның грек тіліндегі нұсқасын жазады, ол Лорд Байронның "Гректердің ұлдары, ояныңдар!" деген paraphrase арқылы танымал.
Rigas Feraios was born in 1757 as Antonios Rigas Velestinlis He later was at some point nicknamed Pheraeos or Feraios, by scholars, after the nearby ancient Greek city of Pherae, but he does not seem ever to have used this name himself; he is also sometimes known as Konstantinos or Constantine Rhigas (Κωνσταντίνος Ρήγας). He is often described as being of Aromanian ancestry, with his native village of Velestino being Aromanian, Rigas' family had its roots in Perivoli, another Aromanian inhabited village, but it usually overwintered in Velestino. Conflicting views exist however, with some historians stating that there is no evidence of such ancestry, and that Rigas was simply Greek. The author of the best documented biographical work on Rigas, Leandros Vranoussis, assumes that he originated from a Greek family which were long time residents of Velestino. According to his compatriot Christoforos Perraivos, Rigas was educated at the school of Ampelakia, Larissa. Perhaps Rigas took lower education there, because it is historically documented that Rigas was educated at the upper school "Ellinomouseion" in the village of Zagora on the mountain Pelion, where it still exists the old building of this school and it is widely known in the region as the "School of Riga". Later he became a teacher in the near to Zagora village of Kissos, and he fought the local Ottoman presence. At the age of twenty he killed an important Ottoman figure, and fled to the uplands of Mount Olympus, where he enlisted in a band of soldiers led by Spiros Zeras. He later went to the monastic community of Mount Athos, where he was received by Cosmas, hegumen of the Vatopedi monastery; from there to Constantinople (Istanbul), where he became a secretary to the Phanariote Alexander Ypsilantis (1725 1805). Arriving in Bucharest, the capital of Wallachia, Rigas returned to school, learned several languages and eventually became a clerk for the Wallachian Prince Nicholas Mavrogenes. When the Russo Turkish War (1787 1792) broke out, he was charged with the inspection of the troops in the city of Craiova. Here he entered into friendly relations with an Ottoman officer named Osman Pazvantoğlu, afterwards the rebellious Pasha of Vidin, whose life he saved from the vengeance of Mavrogenes. He learned about the French Revolution, and came to believe something similar could occur in the Balkans, resulting in self determination for the Christian subjects of the Ottomans; he developed support for an uprising by meeting Greek Orthodox bishops and guerrilla leaders. After the death of his patron Rigas returned to Bucharest to serve for some time as dragoman at the French consulate. At this time he wrote his famous Greek version of La Marseillaise, the anthem of French revolutionaries, a version familiar through Lord Byron's paraphrase as "sons of the Greeks, arise".
Венада
1793 жылы Ригас француз генералы Наполеон Бонапарттан көмек және қолдау сұрау мақсатында, Киелі Рим империясының астанасы Венаға сапарлады. Қалада болғанда ол грек тіліндегі "Efimeris" (күнделікті) газетін редакциялап, Константинополь және гректер азшылық құраған көптеген аймақтарды қамтитын Ұлы Грекияның саяси картасын жариялады. Ол француз революциясының принциптеріне негізделген, Адам және азамат құқықтарының декларациясы және Румели, Кіші Азия, Эгей теңізі аралдары, Молдавия және Валахия княздықтарының тұрғындарының жаңа саяси конституциясы сияқты памфлеттерді басып шығарды. Бұл материалдарды Осман империясына қарсы жалпы Балқан көтерілісін қозғау үшін таратуды жоспарлаған. Ол сонымен қатар Ретиф де ла Бретонның үш повесінің грек тіліне аудармаларын және көптеген шетелдік еңбектерді жариялады, ал өлеңдерін қолжазба түрінде жинады (кейіннен 1814 жылы Яссыда басылды).
Around 1793, Rigas went to Vienna, the capital of the Holy Roman Empire and home to a large Greek community, as part of an effort to ask the French general Napoleon Bonaparte for assistance and support. While in the city, he edited a Greek language newspaper, Efimeris (i. e. Daily), and published a proposed political map of Great Greece which included Constantinople and many other places, including a large number of places where Greeks were minority. He printed pamphlets based on the principles of the French Revolution, including Declaration of the Rights of Man and of the Citizen and New Political Constitution of the Inhabitants of Rumeli, Asia Minor, the Islands of the Aegean, and the principalities of Moldavia and Wallachia — these he intended to distribute in an effort to stimulate a Pan Balkan uprising against the Ottomans. He also published Greek translations of three stories by Retif de la Bretonne, and many other foreign works, and he collected his poems in a manuscript (posthumously printed in Iaşi, 1814).
Өлім
Ол генерал Наполеон Бонапартпен байланысқа түсіп, оған Аполлонның қираған ғибадатханасынан алынған лавр түбірінен жасалған табақша жіберді, соңында Италия армиясының генералымен Венецияда кездесуді жоспарлады. Жолда келе жатқанда, грек кәсіпкері Деметриос Оикономос Козанитспен опасыздыққа ұшырады, құжаттары тәркіленді және Триесте австриялық билік тарапынан тұтқындалды (Осман империясының одақтасы, Австрия француз төңкерісі өз иелігінде ұқсас көтерілістерге әкелуі мүмкін деп қорқып, кейіннен Киелі Одақты құрды). Ол серіктерімен бірге Осман империясының Белград әкіміне тапсырылды, онда ол түрмеге қамалып, азапталды. Белградтан оны Сұлтан Селім III-тің сот талқысына жіберуі тиіс еді. Сапар барысында ол және оның бес серігі Ригас досы Осман Пазвантоғлудың құтқаруына мүмкіндік бермеу үшін дарға асылды. Олардың денелері Дунай өзеніне тасталды. Оның соңғы сөздері: "Мен бай тұқым септім, елімнің даңқты жемісін жинау уақыты келеді".
He entered into communication with general Napoleon Bonaparte, to whom he sent a snuff box made of the root of a Bay Laurel taken from a ruined temple of Apollo, and eventually he set out with a view to meeting the general of the Army of Italy in Venice. While traveling there, he was betrayed by Demetrios Oikonomos Kozanites, a Greek businessman, had his papers confiscated, and was arrested at Trieste by the Austrian authorities (an ally of the Ottoman Empire, Austria was concerned the French Revolution might provoke similar upheavals in its realm and later formed the Holy Alliance). He was handed over with his accomplices to the Ottoman governor of Belgrade, where he was imprisoned and tortured. From Belgrade, he was to be sent to Constantinople to be sentenced by Sultan Selim III. While in transit, he and his five collaborators were strangled to prevent their being rescued by Rigas's friend Osman Pazvantoğlu. Their bodies were thrown into the Danube River. His last words are reported as being: "I have sown a rich seed; the hour is coming when my country will reap its glorious fruits".
Идеялар мен мұра
Риганың пұрыс (катарэвуса) грек тілінен гөрі демотики (демотикалық грек) тілін қолдануы оның грек замандастарының патриоттық ықыласын оятты. Оның республикашылдығына шейіт болғандығының ерлік аурасы берді және Грекияны саяси реформалар аясында азат етуге бағытталды. Оттоман империясындағы әлеуметтік қайшылықтар Наполеон дәуірінде күрт өршігенде, грек республикашылдығының ең маңызды теориялық ескерткіші – анонимді «Грекиялық номархия» жазылды, оның авторы осы еңбекті Грекияны құтқару үшін құрбан болған Ригас Феррайосқа арнады. Оның Грекияның Османдық оккупациясына қарсы наразылығының себептері қатыгездік, бес пен он бес жас аралығындағы балаларды әскери қызметке алу (Девширме немесе Паедомазома), әкімшілік хаос және жүйелі қысым (грек тарихын немесе тілін оқытуға, тіпті атқа мінуге тыйым салу сияқты), шіркеулерді тәркілеу және оларды мешіттерге айналдыру болды. Рига грек тарихы туралы көптеген өлеңдер мен кітаптар жазды, олардың көпшілігі танымал болды. Оның ең танымал шығармаларының бірі (ол оны жиі көпшілік алдында оқыды) – 1797 жылғы «Туриос» немесе шайқас әнұраны, онда «Құлдық пен тұтқындықta қырық жыл өмір сүруден гөрі бір сағат еркін өмір сүру артық» деп жазды («Καλύτερα μίας ώρας ελεύθερη ζωή παρά σαράντα χρόνια σκλαβιά και φυλακή»). «Туриос» әнұранында ол гректерді (ромиои) және Грекия аймағында тұратын басқа да православиелік христиан халықтарын (арвандар/албандар, болгарлар және т.б.) және жалпы Балқандағы халықты Осман империясы басып алған қалалардан шығып, тауларға көшуге шақырды, онда олар еркіндік тауып, ұйымдасып, Осман империясының зорлық-зомбылығына қарсы күресе алатын еді. Оның шақыруына Сұлтанның билігіне наразылық білдірген империяның мұсылмандары да қосылды. «Туриос» әнұранында «грек» немесе «геллен» сөздері қолданылмаған; оның орнына Грекия аймағында грек тілінде сөйлейтін халықтар сол кезде өздеріне мақтанышпен қолданған «ромиои» (яғни римдіктер, христиандық немесе Шығыс Рим империясының азаматтары) деген атаумен белгіленген. Ригас Ферейдің мүсіндері Афина университетінің кіреберісінде және Белградта оның есімін алған көшенің басында (Улица Риге од Фере) орналасқан. Белградтағы Ригас Ферайос атындағы көше Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Белградта серб емес адамның атымен аталған жалғыз көше болды. Ригас Ферайос сонымен қатар Грекия Коммунистік партиясының (Ішкі) жастар қанатының атауы болды, ал осы жастар қанатының бір бөлігі «Ригас Ферайос Екінші Панхелен» деп аталды. Оның саяси көзқарасына француз конституциясы (яғни демократиялық либерализм) әсер етті. Фераиостың суреті 1996–2001 жылғы грек 200 фунттық банкнотаның алдыңғы жағында басылды. 1998 жылы оның қайтысының 200 жылдығына орай 50 ескерткіш монета шығарылды. Оның суреті грек 10 лепта (цент) еуро монетасында бейнеленген.
Rigas, using demotikì (Demotic Greek) rather than puristic (Katharevousa) Greek, aroused the patriotic fervor of his Greek contemporaries. His republicanism was given an aura of heroism by his martyrdom, and set liberation of Greece in a context of political reform. As social contradictions in Ottoman Empire grew sharper in the tumultuous Napoleonic era the most important theoretical monument of Greek republicanism, the anonymous Hellenic Nomarchy, was written, its author dedicating the work to Rigas Ferraios, who had been sacrificed for the salvation of Hellas. His grievances against the Ottoman occupation of Greece regarded its cruelty, the drafting of children between the ages of five and fifteen into military service (Devshirmeh or Paedomazoma), the administrative chaos and systematic oppression (including prohibitions on teaching Greek history or language, or even riding on horseback), the confiscation of churches and their conversion to mosques. Rigas wrote enthusiastic poems and books about Greek history and many became popular. One of the most famous (which he often sang in public) was the Thourios or battle hymn (1797), in which he wrote, "It's finer to live one hour as a free man than forty years as a slave and prisoner" («Καλύτερα μίας ώρας ελεύθερη ζωή παρά σαράντα χρόνια σκλαβιά και φυλακή»). In "Thourios" he urged the Greeks (Romioi) and other Orthodox Christian peoples living at the time in the area of Greece (Arvanites/Albanians, Bulgarians, etc.) and generally in the Balkans, to leave the Ottoman occupied towns for the mountains, where they could find freedom, organize and fight against the Ottoman tyranny. His call included also the Muslims of the empire, who disagreed and reacted against the Sultan's governance. It is noteworthy that the word "Greek" or "Hellene" is not mentioned in "Thourios"; instead, Greek speaking populations in the area of Greece are still referred to as "Romioi" (i. e. Romans, citizens of the Christian or Eastern Roman Empire), which is the name that they proudly used for themselves at that time. Statues of Rigas Feraios stand at the entrance to the University of Athens and in Belgrade at the beginning of the street that bears his name (Ulica Rige od Fere). The street named after Rigas Feraios in Belgrade was the only street in Belgrade named after a non Serb until World War I.
Rigas Feraios was also the name taken by the youth wing of the Communist Party of Greece (Interior), and a split of this youth wing was Rigas Feraios Second Panhellenic. His political vision was influenced by the French Constitution (i. e. democratic liberalism)
Feraios' portrait was printed on the obverse of the Greek ₯200 banknote of 1996–2001. A ₯50 commemorative coin was issued in 1998 for the 200th anniversary of his death. His portrait appears on the Greek 10 lepta (cent) euro coin.
Танымал мәдениетте
Никос Ксидакис пен Манолис Расулис "Этси пу лес, Рига Ферайо" ("Осылай дедің, Ригас Ферайо") атты ән жазды, оны Расулис өзі орындады. Сонымен қатар, композитор Христос Леонтис "Турио" мәтініне негізделген музыка жазды, ал крит тұрғыны Никос Ксилурис бұл әнді 1970 жылдары орындады.
Nikos Xydakis and Manolis Rasoulis wrote a song called Etsi pou les, Riga Feraio (Έτσι που λες, Ρήγα Φεραίο; "That's how it is, Rigas Feraios"), which was sung by Rasoulis himself. Also, composer Christos Leontis wrote music based upon the lyrics of "Thourio" and Cretan Nikos Xylouris performed the song in the 1970s.