Кіріспе

Қыпшақ тілдеріне жататын Орталық Азия түркі тілі. Қырғыз тілі – Орталық Азиядағы қыпшақ тілдері тобына жататын тіл. Қырғыз тілі Қырғызстанның мемлекеттік тілі, сондай-ақ Қытайдың Синьцзян-Ұйғыр автономиялық ауданындағы Қизильсу Қырғыз автономиялық облысы мен Тәжікстанның Горно-Бадахшан автономиялық облысында кең таралған азшылық тілі. Қырғыз, қазақ және алтай тілдерінің өзара түсіністік деңгейі өте жоғары. Ауғанстанның солтүстік-шығысы мен Пәкістанның солтүстігінде Памир қырғыз тілі деп аталатын қырғыз тілінің диалектісі қолданылады. Қырғыз тілі бұрынғы Кеңес Одағы елдерінде, Ауғанстанда, Түркияда, Пәкістанның солтүстік аймақтарында және Ресейде көптеген этникалық қырғыздар тарапынан қолданылады. Алғашқыда қырғыз тілі көктүрік жазуымен жазылған, бірақ ол бірте-бірте парсы-араб әліпбиімен алмастырылды (КСРО-да 1928 жылға дейін қолданылды, Қытайда әлі де қолданыста). 1928-1940 жылдары бірыңғай түркі әліпбиі деп аталатын латын әліпбиі қолданылды. 1940 жылы Кеңес үкіметі өз территориясындағы барлық түркі тілдері үшін латын әліпбиін кириллицаға ауыстырды. 1991 жылы Кеңес Одағының тарауынан кейін Қырғызстан тәуелсіздік алғаннан кейін латын әліпбиін қабылдау жоспары қолдау тапты. Бұл жоспар іске асырылмаса да, ол кейде талқылау тақырыбы болып қалады.

Жіктеу

Қырғыз тілі – жалпы түркі тілдерінің қыпшақ тармағына жататын тіл. Ол шығыс қыпшақ тілі саналады және үлкен қыпшақ тармағында оңтүстік алтай тілімен бірге қосалқы топты құрайды. Қырғыз тілінің ішінде үш ерекше түрі бар: солтүстік және оңтүстік түрлері. Бұл тілді түркі тілдерінің оңтүстік сібір тармағына жататын ежелгі қырғыз (Енисей қырғыз) тілімен шатастырмау керек. Енисей қырғыз тілінің қазіргі ұрпақтары – Ресей Федерациясындағы хакастар және Солтүстік-шығыс Қытайдағы фуюй қырғыздары.

Тарих

925 жылы Ляо әулеті Енисей қырғыздарын жеңіп, оларды моңғол далаларынан қуғанда, бірқатар ежелгі қырғыз элитасы Алтай мен Шыңжаңға қоныстанды, онда олар жергілікті қыпшақтармен араласып, тілдің өзгеруіне себеп болды. 1207 жылы моңғолдар басып алғаннан кейін және Юань әулетіне қарсы бірнеше көтерілістерден соң, қырғыз тілінде сөйлейтін тайпалар Тянь-Шаньға көшіп келе бастады, онда түркі-моңғол тайпаларының әртүрлі тобы қоныстанған еді. Шағатай улусының бағыныштылары болған қырғыздар ислам дінін қабылдады. Қырғыз тіліне парсы және араб тілдерінен сөздер енді, бірақ қазақ, өзбек және ұйғыр тілдеріне қарағанда олардың саны айтарлықтай аз болды.

Іс-әрекеттер

Етістіктер түбір етістікті талдау арқылы жіктеледі: 1) соңғы әріптің дауысты немесе қосылғыш екенін анықтау 2) дауыстық үйлесім/өзгеріс ережелерін сақтап, тиісті жұрнақ қосу. +Жай қазіргі заман жіктемелері (Peace Corps) Пер. Есімдік Дауысты Қосылғыш1-ші жеке Мен м м 2-ші көп Сен йс<ң йс<ң Сіз йс<з йс<з 3-ші жеке Ол йт йт 1-ші көп Біз йб>з <б>з 2-ші көп Сілер Сіздер 3-ші көп Олар

Бағынышты шарттар

Қырғыз тілінде толықтырғыш сөйлемдерді жасау үшін етістік фразалары номинализацияланады. Мысалы, "Мен не көргенімді білмеймін" мынадай болады:

Жоғарыдағы сөйлем қырғыз дауыстылар гармониясының тамаша мысалы; барлық дауысты дыбыстардың алдыңғы қатарға жататынын назар аударыңыз. Салыстырмалы етістік фразасының уақыттық сипаттамаларына қарай бірнеше номинализация стратегиясы қолданылады: GAn(dIK) – жалпы өткен шақ үшін, AAr – болашақ/әлеуеттік оқиғалар үшін, ал А turgan(dɯq) – аяқталмаған оқиғалар үшін ең көп қолданылады. Копуланың ерекше салыстырмалы түрі экен(дик) бар, ол бол (болгон(дук), болор) етістігінің формаларымен тең қолданылуы мүмкін. Салыстырмалы етістік формалары номинативтік меншік жалғауларымен қатар, септік жалғауларын да қабылдауы мүмкін, және көбінесе қабылдайды.