Кіріспе

Римдік Ай құдайы Сабина және ежелгі Рим діні мен мифологиясында Луна – Айдың (латынша Lūna) құдайлық бейнесі. Ол көбінесе Күннің әйелдік толықтырғышы ретінде ұсынылады, Сол, құдай ретінде есептеледі. Луна кейде Дианамен және Прозерпинамен немесе Гекатамен бірге Римнің үштік құдайының (diva triformis) бір қыры ретінде бейнеленеді. Луна әрқашан жеке құдай болмайды, кейде ол құдайдың белгілі бір қырын көрсететін эпитет ретінде қолданылады, себебі Диана мен Юнона да ай құдайлары ретінде танылады. Римдік өнерде Лунаның атрибуттары – жарты ай және екі жылқы жеккен көлік (бига). 17 жылғы Кармен Секуляреде Хораций оны «жұлдыздардың екі мүйізді патшайымы» (siderum regina bicornis) деп атап, Аполлон жігіттердің әнін тыңдағандай, оған қыздардың әнін тыңдауға шақырады. Варро Луна мен Солді көрінетін құдайлардың қатарына жатқызды, олар Нептун сияқты көрінбейтін құдайлардан және Геркулес сияқты қасиетті деп есептелген адамдардан ерекшеленеді. Ол Макробийдің Римнің құпия қамқоршысы ретінде ұсынған құдайларының бірі болды. Императорлық культ бойынша Сол мен Луна Римнің әлемдегі билігінің шегін көрсетеді, мақсаты – бейбітшілікті қамтамасыз ету. Лунаның грек әріптесі Селена болды. Римдік өнер мен әдебиетте Селена туралы мифтер Луна атымен бейімделді. Мысалы, Эндимион туралы миф римдіктердің қабырғаларында көп суреттелген.

Ғибадатханалар мен ғибадатханалар

Варо Лунаны егіншілік үшін маңызды он екі құдайдың қатарына жатқызады, ал Вергилий басқа тізімінде Луна мен Солді әлемдегі ең жарқын жарық көздері – clarissima mundi lumina деп атайды. Варо Лунаны Римнің жиырма басты құдайының (di selecti) қатарына да қосады. Осы тізімде Луна Диана мен Юнодан ерекшеленеді, олар да тізімде бар. Римдіктер Лунаға құдай ретінде табынуды Римде патшалар дәуірінде бастады деп есептейді. Тит Таций Луна культын сабин халқынан Римге әкелгені айтылады, бірақ Сервий Туллий Авентин төбесінде, Диана ғибадатханасының астында Луна ғибадатханасын салған. Ғибадатхананың құрылған күні (dies natalis) әр жылғы 31 наурызда тойланды. Луна алғаш рет рим әдебиетінде б.з.д. 182 жылы болған күшті дауылда ғибадатхана есіктерінің жыртылып, төмендегі Церера ғибадатханасына құлауы туралы әңгімеде кездеседі. 84 жылы ғибадатханаға шартқы соқты, сол күні халықшыл көшбасшы Цинна өз әскерлерінің қолынан қаза тапты. Авентин ғибадатханасы Нерон тұсында Римде болған үлкен өрт кезінде қираған болуы мүмкін. "Түнгі жарқыраушы" (Noctiluna) ретінде Лунаның Палатин төбесінде ғибадатханасы болды, оны Варо түнде жарқыраған немесе сәулеленген деп сипаттаған. Ғибадатхана туралы басқа ештеңе белгілі емес, Вароның немеседі екені де белгісіз.

Ай құдайы Юнона

Ай күнтізбесі бойынша жаңа ай туған кездегі әрбір айдың Календасы Юнонаға арналған қасиетті күн болды, сияқты барлық Идтер Юпитерге арналған. Нон күндері ол Юнона Ковелла, айдың өсу кезеңінің Юнонасы ретінде құрметтелді. Юнона мен Диана екеуі де босандыру қадағасы ретінде Люцина атымен шақырылды.

Айдың арбасы

Луна көбінесе аттар немесе өгіздер тартқан екі жүзімді арба, яғни биганы айдайтын жүргізуші ретінде бейнеленеді. Римдік өнерде Күн төрт аттан тұратын арбамен (квадрига) бірге, Лунамен тұрақты түрде жұптастырылады. Севильский Исидор квадриганың күннің төрт маусымдағы жолын, ал биганың Айды көрсететінін түсіндіреді, "өйткені ол күнмен екі бағытта жүреді, немесе күндіз де, түнде де көрінеді – олар бір қара және бір ақ атты бірге жегіп қояды". Луна бигасында Митралық иконографияның бір бөлігі болды, әдетте тавроктония контекстінде. Сан-Мария-Капуа-Ветередегі митрайде, Лунаға ғана ерекше назар аударатын қабырға суретінде команданың бір аты ақшыл, екіншісі қара қоңыр болып бейнеленген. Өгіздер тартатын биганы Гекте де айдаған, ол үштік құдайдың жер астына қатысты аспектісі, ал "мүйізді" немесе жарты ай тәжін тағылған Диана мен Луна оны толықтырады. Сервий үш түрлі бейнені (триморфосты) Луна, Диана және Прозерпинамен теңестірді. Архаикалық грек ақыны Гесиодтың сөзіне қарағанда, Геккате бастапқыда аспан, жер және теңізге билік еткен, кейінгі дәстүрдегідей Көк, Жер және жер асты әлеміне емес.