Кіріспе
Дмитрий Иванович (Дмитрий Иванович; 29 қазан 1582 [е.с. 19 қазан 1582] – 15 мамыр 1591) – Ресей патшасы Иван Қорқыныштының кіші ұлы. Ол өзінің жартылай ағасы Федор I билік құрған жеті жылға жуық уақыт бойы tsarevich (тақ мұрагері) болды (бірақ оның мұрагер ретіндегі заңдылығы Ресей Православ шіркеуі тарапынан күмәндануы мүмкін). Ол қайтыс болғаннан кейін, Ұлы Жылыста тронда бірнеше жалған мұрагерлер пайда болды.
Dmitry Ivanovich (Дмитрий Иванович; 29 October 1582 [O. S. 19 October 1582] – 15 May 1591) was the youngest son of Russian tsar Ivan the Terrible. He was the tsarevich (heir apparent) for close to seven years of his half brother Feodor I's reign (though his legitimacy as an heir could have been contested by the Russian Orthodox Church). After his death, he was impersonated by a number of imposters to the throne, during the Time of Troubles.
Өмір
Дмитрий – Иван Қатыгездің соңғы әйелі Мария Нагаядан туған кенже ұлы және олардың жалғыз баласы еді. 1584 жылы Иван қайтыс болды, оның орнына Дмитрийдің ағасы Федор I таққа отырды. Федор ауырып, дені нашар болғандықтан елді регенттік кеңес басқарды. 1586 жылдан бастап бұл кеңеске Федордың жекжаттысы және Малюта Скуратовтың күйеу баласы Борис Годунов жетекшілік етті. 1584 жылы Годунов Дмитрийді, анасын және оның бауырларын қазаревичтің Углич иелігіне жер аударды. 15 мамыр күні 1591 жылы Дмитрий түсініксіз жағдайда қайтыс болды. Осының салдарынан, Федор I 1598 жылы баласыз қайтыс болғанда, Руриктер әулетінің жалғыз мұрагері Дмитрий де көз жұмған еді, ал Годунов таққа талапкерлік етті. Сол кезде Годунов Дмитрийден құтылып, өзінің болашақ билікке жол ашқан деген сенім кеңінен тарады.
Өлім теориясы
Ресейлік жылнамашылар мен кейінгі тарихшылар Дмитрийдің қалай болғанына қатысты екі мүмкін жағдай ұсынды. Бірінші теория бойынша, Дмитрий Борис Годуновтың бұйрығымен өлтірілді, ал кісі өлтірушілер оны бақытсыз оқиға ретінде көрсетуге тырысты (бұл нұсқаны 19 ғасырдың көрнекті тарихшылары Николай Карамзин, Сергей Соловьев, Василий Ключевский және басқалар қолдады). Бұл нұсқаны сынағандар Дмитрийдің Иванның соңғы некесінен туған ұлы екенін, демек Ресей православиелік каноны бойынша заңсыз туған бала екенін айтады, ал канон үш некеден аспауға рұқсат береді. Бұл Дмитрийдің таққа талап етуіне күмән тудырады. Қазіргі заманғы зерттеулер Бористі ханзаданың өліміне қатысқан деп санамайды. Екінші теория бойынша, Дмитрий пышақпен ойнап жатқанда эпилепсия ұстамасы кезінде өзін-өзі пышақтап алған (бұл нұсқаны тарихшылар Михаил Погодин, Сергей Платонов, В. К. Клейн, Руслан Скринников және басқалар қолдады). Бұл жағдайды жоққа шығарушылар эпилепсия ұстамасы кезінде ладоньдар кең жайылатынын, сондықтан өлімге әкелетін жарақатты өзіне келтірудің өте қиын екенін мәлімдейді. Дегенмен, сол кездегі ресми тергеу көрсеткендей, шаһзада svika ойыны ойнағанда немесе пышақпен (v tychku) ойнағанда, пышақты жүзіне қарай ұстап, ұстама басталған. Пышақ осылай ұсталғанда, ұстама кезінде алға құлап, мойнына жарақат алған деген нұсқа ықтимал көрінеді. Дмитрийдің тағдырына қатысты үшінші нұсқа да бар, оны Константин Бестужев Рюмин, Иван Беляев және басқа ертедегі тарихшылар қолдады. Олар Годуновтың адамдары Дмитрийді өлтіруге тырысқан, бірақ басқа біреуді өлтіріп, оның қашуына мүмкіндік бергенін айтты. Бұл жағдай поляк ақсүйектерінің қолдауымен пайда болған жалған Дмитрийлердің пайда болуын түсіндіреді. Алайда, қазіргі заманғы ресейлік тарихшылардың көпшілігі Дмитрийдің аман қалғаны туралы нұсқаны сенімсіз деп санайды, өйткені оның өлтірушілеріне баланың сыртқы түрі белгісіз болмауы керек. Сонымен қатар, Жалған Дмитрий I-ді қолдаған көптеген поляк ақсүйектері оның айтқандарына өздері де сенбегені мәлім.
Салдары
Царевичтің өлімі Дмитрийдің анасы Мария Нагая мен оның інісі Михаилдың Дмитрийді өлтірді деген қатты айыптауларынан кейін Угличте күшті көтеріліс болды. Бұл жайтты естіген ашулы тұрғындар Дмитрийдің 15 күдікті "өлтірушісін" – Мәскеу үкіметінің жергілікті өкілі (диак) және Дмитрийдің достасының бірін қоса, дарға асты. Василий Шуйский басқарған келелі тергеу куәгерлерді жан-жақты тексергеннен кейін, царевичтің өзіне-өзі мойынға пышақ ұрғаннан көз жұмғанын анықтады. Ресми тергеуден соң Мария Нагая күштеп кесіліп, шалға айналдырылып, қашық монастырға жер аударылды. Бірақ, саяси жағдай өзгерген кезде Шуйский бұрынғы шешімінен бас тартып, Дмитрийдің Борис Годуновтың бұйрығымен өлтірілгенін мәлімдеді. 1606 жылдың 3 маусымында Дмитрийдің денесі Угличтен Мәскеуге көшірілді және оның қадірлігі тез дами бастады. Ресей православие шіркеуінің күнтізбесінде ол "Қасиетті ғибадатты царевич" ретінде құрметтеледі, оның мереке күндері 19 қазан, 15 мамыр және 3 маусым. 20 ғасырда кейбір орыс және совет тарихшылары Шуйский басқарған алғашқы ресми тергеу есебінің қорытындысына көбірек мән берді, ол Дмитрийдің өлімін жазатайым оқиға деп таныды.
Мәдени сілтемелер
Александр Пушкиннің "Борис Годунов" пьесасындағы кісі өлтіру оқиғасы, Модест Муссоргскийдің операсы болып жазылған.