Кіріспе
Психоделикалық тәжірибеден шабыт алған бейнелеу өнері. Психоделикалық өнер (психоделия деп те аталады) – ЛСД, псилоцибин және ДМТ сияқты психоделикалық препараттарды қолдану нәтижесінде туындайтын психоделикалық тәжірибелер мен галлюцинациялармен байланысты немесе олардан шабыттанған өнер, графика немесе визуалды бейнелер. "Психоделикалық" сөзі (британдық психолог Хамфри Осмонд жасаған) "ақылдың көрінісі" дегенді білдіреді. Осы анықтама бойынша, психиканың ішкі әлемін бейнелеуге тырысатын кез келген көркемдік әрекет "психоделикалық" деп есептелуі мүмкін. Күнделікті тілде "психоделикалық өнер" ең алдымен 1960 жылдардың соңындағы контркультураның өнер қозғалысын білдіреді, ол психоделикалық тәжірибені тудыру, жеткізу немесе күшейту үшін жоғары деформацияланған немесе сюрреалистік визуалдарды, жарқын түстерді, толық спектрді және анимацияны (мультфильмдерді қоса алғанда) қамтиды. Психоделикалық визуалды өнер психоделикалық рок музыкасына сай келді. Концерт плакаттары, альбом мұқабалары, сұйық жарық шоулары, сұйық жарық өнері, фрескалар, комикстер, подполье газеттері және тағы басқалары психоделикалық галлюцинациялардың калейдоскоптық айналмалы түс үлгілерін ғана емес, сонымен қатар осы психоделикалық сана күйлерінен алынған түсініктерге негізделген революциялық саяси, әлеуметтік және рухани сезімдерді бейнеледі.
Psychedelic art (also known as psychedelia) is art, graphics or visual displays related to or inspired by psychedelic experiences and hallucinations known to follow the ingestion of psychedelic drugs such as LSD, psilocybin, and DMT. The word "psychedelic" (coined by British psychologist Humphry Osmond) means "mind manifesting". By that definition, all artistic efforts to depict the inner world of the psyche may be considered "psychedelic". In common parlance "psychedelic art" refers above all to the art movement of the late 1960s counterculture, featuring highly distorted or surreal visuals, bright colors and full spectrums and animation (including cartoons) to evoke, convey, or enhance psychedelic experiences. Psychedelic visual arts were a counterpart to psychedelic rock music. Concert posters, album covers, liquid light shows, liquid light art, murals, comic books, underground newspapers and more reflected not only the kaleidoscopically swirling colour patterns of psychedelic hallucinations, but also revolutionary political, social and spiritual sentiments inspired by insights derived from these psychedelic states of consciousness.
Шығу тегі
Психоделикалық өнер психоделикалық препараттардың әсерінен туындайтын сананың өзгерген күйлерінің көркемдік шабыттың көзі екенін білдіреді. Психоделикалық өнер қозғалысы сюрреалистік қозғалысқа ұқсас, себебі ол шабыт алу механизмін анықтайды. Сюрреализм үшін бұл механизм – арманды бақылау болса, психоделикалық суретшілер есірткі тудырған көрілерге жүгінеді. Екі қозғалыстың да ғылымдағы маңызды жаңалықтармен тығыз байланысы бар. Сюрреалистер Фрейдтің санасыздық теориясымен қызығса, психоделикалық суретші Альберт Хофманның ЛСД ашқандығынан тікелей әсер алды. Психоделикалық өнердің алғашқы туындыларының арасында келесі авторлар мен суретшілерді атауға болады: Лаутремон, Луи Фердинанд Селин, Станислав Виткевич, Антонен Арто, Жорж Батай, Уильям Берроуз, Де Квинси, Теренс МакКенна, Карлос Кастанеда. Михаил Булгаков есірткілік галлюцинацияларды сипаттаған алғашқы жазушы. Атап айтқанда, өнер зерттеушілері Тим Лапетино мен Джеймс Орок психоделикалық өнердің дадаизм, сюрреализм, летризм және ситуационизммен байланысын көрсетеді. «Психоделикалық өнердің» алғашқы мысалдары көбінесе көрнекі емес, әдеби сипатта болады, бірақ сюрреалистік өнер қозғалысында, мысалы Ремедиос Варо мен Андре Массон сияқты кейбір мысалдар бар. Басқа ерте мысалдарға Антонен Артоның 1937 жылғы «Тарахумара еліне саяхат» еңбегінде пейот тәжірибесі туралы жазғаны және Анри Мишоның 1956 жылы мескалин мен гашишпен жасаған тәжірибелерін сипаттау үшін «Жағымсыз ғажайып» атты туындысы жатады. Олдос Хакслидің «Қабылдау есіктері» (1954) және «Жаннат пен тозақ» (1956) психоделикалық тәжірибе туралы шешуші мәлімдемелер болып қала береді. Альберт Хофман мен Сандоз зертханасындағы әріптестері 1943 жылы оның ашылуынан кейін ЛСД-нің күші мен перспективасына бірден сенімді болды. Ашылуынан кейінгі екі онжылдық бойы Sandoz компаниясы ЛСД-ні психологиялық және неврологиялық зерттеулер үшін маңызды препарат ретінде сатты. Хофман бұл препараттың ақындар мен суретшілер үшін де әлеуеті бар екенін көріп, неміс жазушысы Эрнст Юнгердің психоделикалық тәжірибелеріне қызығушылық танытты. ЛСД-мен алғашқы көркемдік тәжірибелерді Лос-Анджелестегі психиатр Оскар Жанигер клиникалық жағдайда жүргізді. Жанигер 50 суретшіден тұратын топқа әрқайсысы өздері таңдаған нысаннан өмірден сурет салуды тапсырды. Олардан кейін ЛСД әсерімен дәл осындай сурет салуды сұрады. Екі суретті Жанигер де, суретшілер де салыстырды. Суретшілердің көпшілігі ЛСД-нің олардың шығармашылық қабілеттерін арттыратынын айтты. Соңында психоделикалық заттар америкалық контрмәдениеттің ыстық ықыласына ие болды. Битник ақындары Аллен Гинзберг пен Уильям С. Берроуз 1950 жылдары психоделикалық препараттарға қызығушылық танытты, бұл туралы «Yage Letters» (1963) еңбегінде жазылған. Битниктер психоделикалық заттардың американдықтардың діни ғұрыптарындағы киелі маскүнемдіктер рөлін мойындады, сондай-ақ «сезімнің толық бұзылуын» талап еткен сюрреалистік және символистік ақындардың философиясын түсінді (Артур Рембоның сөзін қайталай отырып). Олар сананың өзгерген күйлерінің шығыс мистикасындағы рөлін білген. Олар психоделикалық заттарды психиатриялық препарат ретінде қолданды. ЛСД биттер жинаған идеялардың эклектикалық қоспасын келесі ұрпақтың жаны үшін емдік панацеяға айналдырды.
1960 жылдардағы қарсы мәдениет
1960-шы жылдардағы психоделикалық өнер қозғалысының жетекші өкілдері Сан-Франциско плакат суретшілері болды: Рик Гриффин, Виктор Москозо, Бонни Маклин, Стэнли Маус және Алтон Келли, Боб Масс және Уэс Уилсон. Олардың психоделикалық рок-концерт плакаттары модерн, викториандық стиль, дада және поп-арттан шабыт алды. "Филлмор плакаттары" сол кездегі ең танымал туындылардың бірі болды. Қаныққан, зор күшпен үйлеспейтін түстер, күрделі әріптер, қатаң симметриялық композиция, коллаж элементтері, резеңкедей бұрмалаулар және ерекше иконография – Сан-Франциско психоделикалық плакат өнерінің айрықша белгілері. Бұл стиль шамамен 1966 жылдан 1972 жылға дейін өркендеді. Олардың жұмысы винилдік пластинкалардың мұқабаларына тез әсер етті, және аталған суретшілердің барлығы альбом мұқабаларын жасады. Сан-Франциско 1970-ші жылдардың басына дейін психоделикалық өнердің орталығы болып қала берді, бірақ стиль халықаралық деңгейде де дамыды: британдық суретші Бриджит Райли оптикалық иллюзиялар тудыратын психоделикалық үлгілермен Op-арт суреттерімен танымал болды. Мати Кларвейн Майлс Дэвистің джаз-рок фьюжн альбомдары мен Карлос Сантананың латын рок-ы үшін психоделикалық шедеврлер жасады. Pink Floyd Лондондық Hipgnosis дизайнерлерімен бірлесіп, альбомдарының идеяларын қолдау үшін графикалық дизайнды жасады. Виллем де Риддер Ван Моррисонның мұқабасын жасады. Джон Ван Хамерсвельд, Уоррен Дейтон және Арт Беваква сияқты Лос-Анджелес аймағының суретшілері, сондай-ақ Нью-Йорк суретшілері Питер Макс және Милтон Глейзер концерттерге немесе әлеуметтік мәселелерге (мысалы, соғысқа қарсы қозғалыс) арналған плакаттар жасады, олар сол кезде кеңінен жиналды. 1967 жылғы 1 қыркүйекте жарық көрген "Life Magazine" журналының мұқабасы мен басты мақаласы "Сүйіспеншілік жазының" қайнаған кезінде плакаттардағы психоделикалық өнердің өрбуіне және хиппи қарсы мәдениетінің көшбасшылары ретінде суретшілерге назар аударды. Психоделикалық жарық шоулары – рок-концерттерге арналған жаңа өнер түрі. Жарық шоулары кезінде суретшілер эмульсиядағы май мен бояуды үлкен дөңгелек линзалар мен проекторлардың арасына орналастырып, көпіршіктейтін сұйық көріністер жасады, олар музыканың ырғағымен пульсті. Бұл слайд-шоулар мен кинороликтермен үйлестіріліп, рок-топтардың импровизациялық джемдерін визуализациялайтын және көрерменге "триптік" атмосфера сыйлайтын импровизациялық кино өнерін құрады. "Нұр бауырластығы" Сан-Францискодағы психоделикалық рок-концерттеріндегі көптеген жарық шоуларына жауапты болды. Психоделикалық қарсы мәдениеттен комикстердің жаңа жанры пайда болды: андерграунд комикстері. "Zap Comix" – андерграунд комикстерінің алғашқыларының бірі, онда Роберт Крамб, С. Клей Уилсон, Виктор Москозо, Рик Гриффин және Роберт Уильямстың туындылары жарияланды. Андерграунд комикстері әжуалық, өткір сатиралық және ерекшелікке құмар болды. Гилберт Шелтон, мүмкін, андерграунд мультфильмдерінің ең танымал кейіпкерін – "Құтты шашы бар ертегі бауырларын" жасады, олардың есірткілік өмірі 1960-шы жылдардағы хиппи өмір салтына айна болды. Психоделикалық өнер ЛСД-ның өзіне де қолданылды. 1970-ші жылдардың басында ЛСД блоттер қағазына салына бастады, бұл блоттер өнерін, блоттер қағазын безендірудің арнайы өнер түрін тудырды. Көбінесе блоттер қағазы әрбір перфорацияланған шаршыға кішкентай белгілермен безендірілетін, бірақ 1990-шы жылдарға қарай бұл толық төрт түсті дизайнға айналды, көбінесе 900 немесе одан да көп шаршыдан тұратын бүкіл бетті қамтыды. Марк МакКлауд ЛСД блоттер өнерінің тарихы бойынша танымал сарапшы.
Корпоративтік жарнамада
1960 жылдардың аяғына қарай психоделикалық өнердің коммерциялық потенциалын назардан тыс қалдыру мүмкін емес болды. Мысалы, General Electric компаниясы Нью-Йорк суретшісі Питер Макстың дизайны бар сағаттарды жарнамалады. Макстың әр сағаты "уақытты көптеген фантазиялық түстерге айналдырады" деп түсіндірілді. Бұл және 1960 жылдардың соңындағы психоделикалық тақырыптарды қамтыған көптеген корпоративтік жарнамаларда психоделикалық өнім көбінесе корпоративтік имиджден алшақ ұсталды: жарнамалар ЛСД-нің әсерінен туған суырлындар мен түстерді көрсетсе де, компанияның қара-ақ логотипі көрініс қашықтығын сақтап тұрды. Дегенмен, бірнеше компания психоделикамен тікелей байланыс жасады: CBS, Neiman Marcus және NBC 1968 және 1969 жылдар аралығында толығымен психоделикалық жарнамаларды көрсетті. 1968 жылы Campbell's шұбаты "қабырғаңызды керемет дәмді етеміз!" деген уәде берген плакатты жарнамалады. 1970 жылдардың басында жарнама берушілер психоделикалық өнерді тұтыну тауарларының шексіз ассортиментін сату үшін пайдаланды. Шаш өнімдері, көліктер, темекі және тіпті колготки – бәрі де псевдо-қарсылықтың түрлі түсіне боялды. Chelsea National Bank Питер Максқа психоделикалық пейзаж жасауға тапсырыс берді, ал неон жасыл, қызғылт және көк маймылдар зообақтың жарнамасында пайда болды. Clearasil жарнамасы үшін түсті, айналмалы, психоделикалық көпіршіктердің фантастикалық әлемі тамаша фон болды. Брайан Уэллс түсіндіргендей, "психоделикалық қозғалыс суретшілердің, дизайнерлердің және жазушылардың еңбегі арқылы мәдени таралудың таңғажайып деңгейіне жетті, бірақ таралудың көп болғанымен, сонымен бірге сұйылту мен бұрмалау да болды". Тіпті "психоделикалық" терминінің өзі семантикалық өзгеріске ұшырады және жастар мәдениетіндегі "кез келген түрлі-түсті, немесе ерекше, немесе сәнді" нәрсені білдіретін болды. "Трип" концепциясын қолданатын қысқа сөздер көп болды: London Britches жарнамасында олардың өнімі "саяхатта керемет!" екені жарияланды. 1970 жылдардың ортасына қарай психоделикалық өнер қозғалысы негізінен коммерциялық күштер тарапынан қабылданып, хиппилер өзгертуге тырысқан капитализм жүйесіне енгізілді.
Басқа материал
Психоделикалық өнердің басқа материалдарына мысал ретінде - гобелендер, қара қылқаламмен флуоресцентті бояумен басылған, ультракүлгін шамда түстері жарқырауы тиіс қара күңгірт фонды плакаттар, пайзли өрнегі бар маталар, түйінделген немесе батик техникасымен жасалған перделер, икемді, модерн стиліндегі әріптермен жазылған суреттер мен ұрандар бар стикерлер, киім, кенеп және басқа да басылған заттар мен жиһаз жатады.
Цифрлық дәуір
Компьютерлік өнер психоделикалық көріністерді одан да кеңірек және мол көрсетуге мүмкіндік берді. Фракталдарды құратын бағдарламалық қамтамасыз ету психоделикалық галлюцинациялық үлгілерді дәл бейнелейді, бірақ одан да маңыздысы, 2D және 3D графикалық бағдарламалық қамтамасыз ету теңдесіз кескіндемелерді өңдеу еркіндігін ұсынады. Көптеген графикалық бағдарламалар психоделикалық көріністерді тікелей көшіруге мүмкіндік беретіндей көрінеді. "Цифрлық революцияны" Тимоти Лири ертерек "Жаңа ЛСД" деп жариялаған еді. 1990 жылдардағы рейв қозғалысы – жаңадан қолжетімді цифрлық технологиялардың пайда болуымен күш алған психоделикалық қайта жандану болды. Рейв қозғалысы 1960 жылдардағы психоделикалық плакат өнерінен ішінара ықпал алды, сонымен қатар граффити өнерінен және 1970 жылдардағы жарнама өнерінен де күшті әсер көрді, бірақ оның ерекшелігі сол кездегі цифрлық өнер, компьютерлік графика бағдарламалық жасақтамасы мен үй компьютерлері ұсынған мүмкіндіктермен анықталды. Керісінше, DeepDream конволюциялық нейрондық желісі суреттердегі үлгілерді таза алгоритмдік парейдолия арқылы табады және күшейтеді. Рейв қозғалысымен бір мезгілде және оның маңызды бөлігі болып табылатын жаңа сананы өзгертетін препараттардың, ең бастысы, МДМА (Экстази) әзірленді. Экстази, ЛСД сияқты, мәдениет пен эстетикаға, әсіресе рейв мәдениетінің эстетикасына айқын әсер етті. Бірақ МДМА (пікірге қарай) нағыз психоделик емес, психологтар оны энтактоген деп сипаттайды. Химик Александр Шульгин негізінен әзірлеген 2C B және оған ұқсас қосылыстар сияқты жаңа психоделиктердің пайда болуы, шынымен психоделикалық болғандықтан, суретшінің көрінісіне тиісінше әсер ететін өзіндік қасиеттері бар көптеген жаңа психоделиктерге арналған шығармашылық зерттеулерге қолайлы жағдай жасады. Сән өзгергенмен және өнер мен мәдениет қозғалыстары келген-кеткенмен, кейбір суретшілер өздерін психоделияға адал қызмет етуге берді. Белгілі мысалдар: Аманда Сейдж, Алекс Грей және Роберт Венеса. Бұл суретшілер бірегей және ерекше стильдерді дамытты, олар "психоделикалық" элементтерді қамтиды, бірақ олар қарапайым жіктеуден асып түсетін көркемдік өрнектер болып табылады. Психоделикалық заттарды қолдану мұндай көркемдік даму сатысына жету үшін міндетті болмаса да, психоделикалық өнермен айналысатын суретшілер көріністерді алудың нақты техникасы бар екенін және бұл техниканың психоделикалық препараттарды шығармашылық тұрғысынан пайдалану екенін көрсетуде.