Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы Cotoneaster /k//ə/'/t//oʊ//n//iː/'/æ//s//t//ər/ – роза тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы, Палеарктика аймағына (мұздақ Азия, Еуропа, Солтүстік Африка) тән. Туыстың ең көп түрлілігі Оңтүстік-Батыс Қытай мен Гималай тауларында кездеседі. Олар көк тікенді (Crataegus), от тікенді (Pyracantha), фотония (Photinia) және қаумал (Sorbus) туыстарымен туыс. Қолданылатын түр анықтамасына байланысты, 70-тен 300-ге дейін Cotoneaster түрлері сипатталған, көптеген апомиктикалық микротүрлер кейбір авторлар түрлер деп қарастырса, ал басқалары тек сорттар деп есептейді. Көптеген түрлері – бұталар, биіктігі әртүрлі, жерге жататын немесе тік өсетін бұталар. Аз ғана түрлері, әсіресе C. frigidus, кішкентай ағаштар болып өседі, биіктігі және діңінің диаметрі шамалы. Жерге жататын түрлер көбінесе биік тауларда өсетін альпілік өсімдіктер (мысалы, Гималайда өсетін C. integrifolius), ал үлкен түрлері төменгі биіктіктегі бұталар мен орман аралықтарында кездеседі.

Сипаттама

Өскіндер диморфты, ұзын (ұзын) өскіндер құрылымдық бұтақтарды дамытады, ал қысқа (ұзын) өскіндер гүлдерді жетілдіреді; осы үлгіде көбінесе "балық қабырғасы" тәрізді тармақталу пішіні қалыптасады. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, ұзын, жұмыртқа тәріздіден сүйірленгенге дейін, жиектері бүтін; мәңгі жасыл және жапырақты түрлері де кездеседі. Гүлдері көктемнің соңында және жаздың басында, жалғыз немесе 100-ге дейін гүлшоғырына жиналған күйде пайда болады. Гүл толығымен ашылуы немесе бес құлпынасы жартылай ашылуы мүмкін, диаметрі әртүрлі. Олар ақтан кремді ақ, ашық қызғылт, қою қызғылт, тіпті қызыл түске дейін кез келген реңкте болуы мүмкін, 10–20 аталық және 5-ке дейін аналық тораптары бар. Жемісі кішкентай алма тәрізді, диаметрі шағын, қызғылт немесе ашық қызыл, қызғылт сары, тіпті қоңыр немесе қара түсті, піскен кезде 1-ден 3-ке дейін (кейде 5-ке дейін) тұқымдары болады. Кейбір түрлерінде жеміс келесі жылға дейін сақталады.

Жабайы жануарлар дүниесінің құндылығы

Котонеастер түрлері кейбір Lepidoptera түрлерінің дернәсілдерінің тамақтануына қолданылады, оның ішінде сұр пышақ, алашалы көлеңке, қысқы жамылғылы күбәзік, қысқы күбәзік және долана күбәзігі. Гүлдері ара мен көбелектерді тартады, ал жемістерін құстар жейді. Ұлыбритания мен Ирландияда тек бір түрі өссе де, Котонеастер түрлері, туыс Pyracantha туысымен бірге, нектардың маңызды көзі болып табылады. Қызыл жидектері қара торғайлар мен басқа да торғайларды қатты қызықтырады.

Инвазивтілігі

Көптеген түрлер өсіруден қашып, климаттық жағдайлары қолайлы аймақтарда инвазивті арамшөпке айналды, мысалы, Солтүстік-Батыс Еуропа мен Калифорнияда табиғиланған көптеген қытай түрлері. C. simonsii Жаңа Зеландияның Ұлттық Зиянды Өсімдіктер Келісіміне енгізілген, оның сатылуы мен таралуына тыйым салынған, себебі ол инвазивті. Ұлыбританиядағы Дорсет округындағы Портленд аймағында бұл түр инвазивті болып кетті және Юра жағалауына зиян келтіруіне жол бермеу үшін үнемі қырылады.

Номенклатура және сыныптау

Cotoneaster туысының атауы cotoneum сөзінен шыққан, ол латынша қалампырдың атауы, және "ұқсас" мағынасындағы aster жұрнағынан тұрады. Атау грамматикалық жағынан дұрыс еркек туысқа жатады, бірақ кейбір ескі еңбектерде қателікпен әйелдік туысқа жатқызылған, соның салдарынан көптеген түрлердің атаулары әртүрлі аяқталған (мысалы, Cotoneaster integerrima, Cotoneaster integerrimus орнына).