Кіріспе

Гай Хамильтонның 1978 жылғы «Навароннан 10-шы күш» фильмі – британдық соғыс фильмі, ол Алистер Маклиннің 1968 жылғы осы аттас романының негізінде еркін түсірілген. Бұл 1961 жылғы «Наваронның қарулары» фильмінің жалғасы. Мэллори және Миллер рөлдерін Роберт Шоу (фильм шықпастан бұрын қайтыс болды) және Эдвард Фокс сомдады, олар бастапқыда Грегори Пек және Дэвид Нивен ойнаған рөлдерді алмастырды. Фильмді Гай Хамильтон режиссерлік етті, сонымен қатар Харрисон Форд, Карл Уэзерс, Барбара Бах, Франко Неро (бұрын Тют Лемков ойнаған «пластикалық хирург» рөлінде) және Ричард Киль де ойнады. Фильм атауын Алистер Маклиннің осы аттас кітабынан алған, бірақ романмен тым аз ұқсастығы бар, сондықтан Маклин 1982 жылғы «Партизандар» кітабына сценарийдің бір бөлігін бейімдеді.

Сюжет

1943 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс ортасында (1939–1945), британдық армиясының арнайы күштері/коммандостарынан майор Кит Мэллори мен сержант Донован "Дасти" Миллер, Грециядағы Эгей теңізінің жартасты жағалауындағы артиллериялық бекініске шабуыл жасаған "Наваронның қарулары" миссиясын неміс тыңшысы Николайдың сатқанын анықтау және оны жою үшін жіберіледі. Николайдың коммунистік/марксистік партизандық Югославиялық отрядтарына сұғып кіргені белгілі. Тыңшы партизандарға "Капитан Лесковар" деген атпен танымал. Екі адам Адриатика теңізі арқылы, одақтас әскерлер басып алған Италияның оңтүстігінен Балқан тауларына, Оңтүстік-Шығыс Еуропаға қарай жол тартады. Олар "Force 10" – американдық армияның саботаж коммандосымен бірігіп, АҚШ армиясының рейнджерлері, подполковник Майк Барнсби басқарады және британдық Royal Air Force әуеайлағынан Lancaster бомбалаушысын ұрлайды. Оларға әскери полициямен тұтқындалып, қашып, бірақ Люфтваффе тарапынан атып түсірілген АҚШ армиясының медициналық корпусының сержанты Уивер қосылады. Барнсби, Мэллори, Миллер, Уивер және лейтенант Даг Рейнольдс (Ангус МакИннес) ғана ұшақтан құтылып, құлаудан аман қалады. Тірі қалғандар Югославиялық партизандар деп санайтын топқа кездеседі, олардың көпшілігі коммунистер және ықтимал одақтастар. Бірақ кейіннен олардың көмекшілері капитан Дразк бастаған немісшіл Четниктер екені анықталады. Тұтқынға алынған олар аймақты басқаратын неміс армиясының қолбасшысы майор Шредерге одақтастардың дезертирлері екенін айтады. Шредер Миллердің апарып бара жатқан портфелін ашуға тырысқанда, оның ішінде жаңадан әзірленген және құпия пенициллин бар екенін мәлімдейді, ол ашылса бұзылады. Келесі күні тұтқындарға Шредер портфельді ашып, ішінде отын толып жатқанын айтады. Олар дәрілік заттарды жасырғандарын айтып, екінші сылтау келтіреді. Шредер Барнсби мен Мэллориді оларды табуға жібереді, оларды Шредердің әйелі, партизан Марица және үш сарбаз күзетіп тұрады. Миллер, Уивер және Рейнольдс лагерьде қалады. Лагерден алыста Марица адалдығын ауыстырып, өзін шын мәнінде шынайы партизан және портфельден жарылғыш заттарды жасырған адам екенін көрсетеді. Ол Мэллори мен Барнсбиді өзінің әкесі майор Петровичтің қол астындағы партизан лагеріне бағыттайды. Мэллори мен Барнсби құтылып, Петровичтің сенімін алған Лесковар бастаған басқа бір Югославиялық партизандық отрядымен кездеседі. Мэллори мен Барнсбиді гидроэлектр станциясының жанындағы лагеріне алып кетеді. Терең өзен сағасын кесіп өтетін аркалы көпірді неміс күштері партизан лагеріне шабуыл жасау үшін пайдалануға дайын. Барнсби көпірдің "Force 10" миссиясының нысаны екенін айтады. Мэллори Петровичті Четник лагеріндегі жарылғыш заттар жөніндегі сарапшы Миллерді құтқару миссиясын ұйымдастыруға көндіреді, Лесковар мен Марко, тағы бір адал партизанды қолданады. Төртеу түнде Четник партизан лагеріне кіреді, Мэллори мен Барнсби тұтқын ретінде, ал югославтар Лесковар мен Марко Четниктер ретінде жамылып, оларды ертіп жүреді. Капитан Дразк Марицаның сатқындыққа ұшырап, Миллер мен Мэллоридің қашып кетуіне көмектескенін біледі және оны қатал соққыға жығып жібереді. Шредер мен Рейнольдс атыста қаза табады, бірақ қалғандары қатты жарақаттанған Марицаны алып қашады және жарылғыш заттарды қайтарып алады. Миллер мықты салынған көпірдің бұзылмайтынын айтады, бірақ Барнсби оған сенбейді. Мэллори өзеннің жоғары жағындағы бөгетті жою туралы жақсы идеяны ойлап тапты, миллиондаған галлон судың кенеттен ағып түсуін пайдаланып, көпірді жоюға болады. Түнгі уақытта әуеден парашютпен түсіруді одақтас әуе күштерімен радио арқылы "Force 10" жоғалтқан жабдықтарын ауыстыру үшін ұйымдастырады, бірақ саботаж жасаған Лесковар түсіруді тоқтату үшін неміс ұшақтарын шақырады. Марица Лесковарды қылмысы кезінде ұстап алады, бірақ ол басқаларға ескерту жасамай жатып өлтіреді, сондықтан неміс ұшақтары жарық аймағын бомбалайды. Петрович әуеден түсірілген ұшақтардың бұзылуына ашуланып, ер адамдарды партизан командирі маршал Иосип Броз Титоның штабына Италияға қайтару үшін жіберуді бұйырады. Лесковар мен Марконың еріп жүруімен команда жарылғыш заттарды ұрлау үшін неміс теміржолдарының маршалдық аулаларына кіреді. Лесковар оларды тағы да сатқызады, неміс сержантына олардың бар екендігін хабарлайды. Марко өмірін құрбан етеді, қалғандары Лесковармен бірге Сараевоға кететін пойызға мінеді. Лесковарға күдік туған олар оны сұраққа алады. Лесковар бастапқыда айыптауларды жоққа шығарады, бірақ өзін ашады және Барнсби оны атып өлтіреді, содан кейін Мэллориден "Force 10" қосымша миссиясын орындауға көмектесуін сұрайды. Бөгетке жақын жерде пойызды тастап, команда бөлінеді: Миллер мен Уивер назарды аудару үшін, ал Мэллори мен Барнсби бөгет құрылысына тымсырып кіреді. Уивер капитан Дразкке кездесіп, пышақпен жекпе-жекте оны өлтіреді. Мэллори мен Барнсби бөгеттің ішіне зарядтарды орнатады, жарылыс оның құрылымдық тұрақтылығын бұзады және бөгет қабырғасы жарылып, өзенге су ағып, төмендегі көпірді де құлатады. Неміс шабуылына тосқауыл қойылып, Петрович пен партизандық отрядтар құтқарылады. Мэллори мен Барнсби Миллер мен Уиверге қосылады, бірақ Мэллори олар өзеннің қарамағында қалғанын еске салады. Фильмнің соңында команда одақтас территориясына қайта оралу үшін қиын сапарға шығады.

Бастапқы дамуы

1961 жылғы фильмнен кейін көп ұзамай осы фильмді түсіру жоспарланған, және Грегори Пек пен Дэвид Нивен бұрынғы рөлдерін қайта ойнауға дайын болды. Алғашқы фильмтің сәттілігінен кейін, продюсер Карл Форман Маклиннен жаңа фильмнің негізі болатын қатты мұқабалы роман жазуды сұрады, бірақ автор толыққанды роман жазуға құлшынбады, орнына сценарийлік өңдеуді тапсырды. 1967 жылдың сәуір айында Форман Антони Куинн, Грегори Пек және Дэвид Нивен бұрынғы рөлдерін қайталап, Дж. Ли Томпсон режиссер болып қайта оралатын "Навароннан кейін" фильмін түсіретінін хабарлады. Фильмді Columbia студиясы түсіретін болды. 1967 жылдың мамыр айында фильмнің "Жоғары бөгет" деп аталатыны және түсірілім 1969 жылы басталатыны мәлім болды. Бірақ түсірілім жоспарланғандай өтпеді: Маклин сценарийлік өңдеуді кітапқа айналдыруға шешім қабылдады; ол 1968 жылы "Навароннан 10-шы күш" романын жариялады, және бұл роман бестселлерге айналды. 1970 жылдар бойы Форман фильмге қаржы табуға тырысты. 1972 жылдың желтоқсанында Маклин Форманның түпнұсқа актерлерді пайдалануды жоспарлағанын айтты, бірақ "олар енді соғысқа қатысуға сәл қарт сияқты" деп ескертті.

Қаржыландыру

1976 жылдың қыркүйегінде Форман, Оливер Унгер және неміс қаржы компаниясы Mondo Films Navarone романы мен «Force 10 from Navarone» сценарийінің экрандық құқықтарын сатып алғаны жарияланды. Форман түсіндірме жазды және атқарушы продюсер болды, бірақ Унгер түсірілімді аяқтады. 1977 жылдың тамызында фильмді түсіру үшін құрылған Navarone Productions компаниясы AIP-мен келісім шарт жасасты. AIP бюджеттің 2,1 миллион долларын қаржылады. Фильмнің бастапқы бюджеті 8 312 224 долларға бағаланған. AIP Navarone Productions компаниясына 2 104 942,93 доллар берді, содан кейін АҚШ үлгісін жасау үшін тағы 97 109,15 доллар жұмсады. Columbia Pictures 2,9 миллион доллар алдын ала төледі және фильмтің жеткізілуінен кейін қосымша 1,1 миллион доллар төлеуге келісті, бұл АҚШ және Канададан басқа барлық елдердегі эксклюзивті және шексіз тарату құқығын қамтамасыз етті. Германиялық инвестициялық топ 1 миллион доллар, ал Югославияның киностудиясы 2 миллион долларға баламалы көмек көрсетті немесе қызметтер ұсынды. Америкалық телерадиокомпания фильмді желілік телеарнада үш рет көрсету құқығы үшін 1,8 миллион доллар төледі.

Кастинг

Фильмнің түсірілімі басталар кезде, түпнұсқадан 17 жыл өткен соң, Пек пен Нивен тым ескі деп есептелді және актерларды қайта таңдау туралы шешім қабылданды. 1977 жылдың қазан айына қарай басты актерлік құрам белгілі болды: Роберт Шоу, Эдвард Фокс, Харрисон Форд, Франко Неро, Барбара Бах. Шоу: "Менің жасымда Югославия тауларында "Келеміз!" деп жүгіру аздап қисынсыз көрінеді". Бұл "Жұлдызды соғыстар" фильмінен кейін Фордтың түсірген алғашқы фильмі болды. Ол бұл рөлді "Хан Солодан мүлдем өзгеше" және "күшті қосалқы рөл" болғандықтан таңдағанын айтты. "Ғылыми фантастикалық актер ретінде қалыптасқым келмейді". Кейін Форд фильмді "жұмыс істеу мүмкіндігін пайдалану үшін" түсіргенін, сондай-ақ "бұл мен үшін ақша табудың жолы болды" деді. Фокс сол кезде "Шакал күні" фильміндегі және телеарнадағы Эдуард VIII рөлімен танымал болды. Каролина Манро оған басты әйел рөлі ұсынылғанын, бірақ көптеген жалаңаш сахналар болғандықтан ол бас тартқанын айтты. Маклин Барбара Бах кейіпкеріне артық көңіл бөлгеніне наразы болды. "Ол менің романымда маңызды рөл емес", - деді ол.

Түсірілім

Түсірілім 1977 жылдың соңында басталып, бес айға созылды. Лондоннан тыс орналасқан Шеппертон студиясы көбінесе жабық түсірілімдер үшін пайдаланылды, соның ішінде Ланкастер бомбалаушысының толық көлемді макеті де болды. Ал кейбір сахналар Джурджевича Тара көпірі (Черногория) және Джабланица бөгетінің маңында, Ябланичко көлінің жанындағы Ябланица (Босния және Герцеговина) қаласында, «Jadran Film» көмегімен түсірілді. Бөгеттің, аңғардың және көпірдің масштабты модельдері Мальтадағы «Mediterranean Film Studios» киностудиясында жасалды. Югославия президенті Тито үкіметіне өндіріске көмек көрсетуге, оның ішінде 2000 солдатты массовка ретінде, сондай-ақ киім-кешек, жабдықтар мен бірнеше югославиялық армияның Т-34 танктерін беруге рұхсат берді. Ол түсірілім алаңына барып, қатысты. Кейбір көріністер Девонпорттағы Корольдік теңіз кемежайының (Оңтүстік ауласы) территориясында да түсірілді. Теміржол вагондарының түсірілімінде PSTO(N) әріптерін көруге болады, бұл Бас жабдықтау және көлік офицері (Теңіз күштері) дегенді білдіреді, сондай-ақ Джерси аралында (Channel Islands) да түсірілді. Джордж Макдональд Фрейзер Югославияда түсірілім кезінде сценарийді жетілдіру үшін шақырылды, себебі ол және Гай Гамильтон «Superman» (1978) фильмінде жұмыс істегенде жақсы қарым-қатынаста болған. Алайда Фрейзер фильмнің титрлерінде көрсетілмеген. Форд түсірілім кезінде: «Мен жоғалған сезімде болдым, себебі оқиғаның мәнісін түсінбедім. Ойнауға ешқандай материал болмады. Менің кейіпкерімнің онда болуының себебін білмедім. Менде оқиғаның маңызды бөлігі болған жоқ. Бұқамен сахнаға шығу қиынға соқты». Шоу түсірілім кезінде: «Бұл менің соңғы фильмім болуы мүмкін деп ойлап қорқып отырмын. Менің айтатын жаңа ештеңем қалмады. Кейбір сөздерге қорқынышпен қараймын. Мен кинода өз-өзіме жайлы сезінбеймін. Соңғы рет қай фильмді ұнатып түсіргенімді есімде жоқ» деді. Шоудың сөздері дұрыс болды, өйткені ол «Navarone» көрсетіліміне дейін, 1978 жылдың тамыз айында жүрек талмасынан қайтыс болды. Бұл оның соңғы екінші фильмі болды, себебі ол қайтыс болған кезде «Avalanche Express» фильмін түсіріп жатқан еді. Фильмнің түсірілімі 10 миллион доллардан асып кетті, сондықтан аяқтауға кепілдік берген компания қосымша қаражат бөлді. Фильм 1978 жылдың 8 желтоқсанында АҚШ-та шықты, бірақ сыншылардың пікірі әртүрлі болды (2000 жылғы DVD нұсқасына қоса берілген өндіріс материалдарына сәйкес). Фильм шығар алдында Маклин сұхбатында өзінің шығармаларынан түсірілген жалғыз фильм – «Guns of Navarone» екенін айтты және «Бұл Наваронға оралу да жақсы болады деп үміттенемін, бірақ сюжетіммен көп ортақ емес. Роберт Шоу керемет актер еді, бүгіндегі ең ізделісті актерлердің бірі. Оның жақсы ойнағанын естідім. Бірақ бұл оның соңғы жұмыстарының ең жақсысы болмауы мүмкін, себебі қалғандарының бәрі бекер еді. Бірақ мен ренжімеймін, түсінесіз. Менің әңгімелерімді киноға сату – бизнес мәселесі, мен әдетте осы процестен шетте қаламын». 118 минуттық нұсқасы «The Guns of Navarone» фильмін шығарған «Columbia Pictures» компаниясымен теңізде көрсетілді.

Қабылдау

Rotten Tomatoes сайты 21 рецензияға негізделген 67% рейтинг берді. Харрисон Форд: "Бұл жаман фильм болған жоқ. Онда адал адамдар қатысты және адал тырысқан. Бірақ бұл мен үшін дұрыс шешім болмады."

Құқықтық іс-қимыл

Фильмнің үш продюсері қайтыс болғанмен (Карл Форман, Сидни Кохн және Оливер Унгер), олардың мұрагерлері мен тірі қалған продюсер Питер Геттингер Sony Pictures-ті (Columbia Pictures-тің иесі) тарату құқығынан төленбеген қаражаттар үшін сотқа шақырды. 2008 жылдың мамыр айында Нью-Йорк Жоғарғы сотында өткен сот отырысынан кейін, Columbia Pictures ұстап тұрған 30 жылдан астам ақшаны продюсерлерге төлеу туралы шешім шығарылды. Sony бұл шешімге шағымданып, бірақ Жоғарғы соттың апелляциялық бөлімі 2009 жылдың 1 қыркүйегінде бастапқы үкімді күшінде қалдырды.