Кіріспе

Осман империясында милет (; مِلَّة) – жеке діни заңдарға қатысты тәуелсіз сот, оның аясында дінге сенуші қауымдастықтар (мұсылман шариаты, христиан канондық құқығы немесе еврей халахасы заңдарына бағынатын топтар) өз заңдарымен өзін-өзі басқаруға құқылы болды. Бұл жиі "жүйе" деп аталғанмен, он тоғызыншы ғасырға дейін Осман империясында қазір ретроспективті түрде милет деп аталатын ұйымдардың құрылымы ешқандай жүйелілікке ие болмады. Керісінше, мұсылман емес тұрғындарға өз қауымдастықтары шеңберінде маңызды дербестік берілді, бірақ милеттің жалпы құрылымы болған жоқ. Империядағы әртүрлі діни қауымдастықтарға сәйкес келетін ерекше милеттер туралы ұғым он сегізінші ғасырда ғана пайда болды. Кейіннен, милет жүйесі Сұлтан Мехмед Фатихтің (1451–81 жылдары билеген) кезімен байланыстыратын көптеген негізгі мифтер арқылы ақталуға тырысты, бірақ қазір он бесінші ғасырда мұндай жүйе болмағаны белгілі. Абдулазиз Сахедина милет жүйесін заманауи діни плюрализмнің мысалы ретінде қарастырады, себебі мемлекет діни идентификацияны және ортодоксияны бақылау құқығын алғандықтан, бірнеше түрлі діни топты мойындады. Тарихшы Иоганн Штраус бұл терминнің "Осман жүйесін, әсіресе мұсылман емес тұрғындардың мәртебесін түсіну үшін өте маңызды болып көрінеді" деп жазды. Басқа авторлар милет жүйесін аумақтық емес автономияның бір түрі ретінде қарастырады және оны этникалық және діни әртүрліліктің қазіргі заманғы мәселелеріне потенциалды әмбебап шешім деп санайды.

Мерзім

Араб тіліндегі "милла" сөзінен шыққан "милет" термині Осман түркі тілінде үш негізгі мағынаны білдіреді: дін, діни қауым және ұлт. Бірінші мағына Құранда қолданылған және Осман әкімшілік құжаттарында 19-ғасырға дейін кездеседі. Алайда, Михаил Урсинус бұл сөз Осман империясының мұсылман емес халқына одан бұрын да қолданылғанын жазады. Осы дәуірдің бюрократтары милет жүйесінің Сұлтан Мехмед I билік құрған кезеңге дейінгі дәстүр екенін мәлімдеді. 1876 жылғы Осман Конституциясының Осман түркі нұсқасында "милет" сөзі қолданылған, араб және парсы нұсқаларында да осылай; бірақ, сол кезде араб тіліндегі "милла" сөзінің қолданылуы "умма" сөзіне қарағанда азайып бара жатқан еді. Христиан және еврей азшылықтары арасында "милет" сөзінің қолданылмауы Осман Конституциясының олардың тілдеріндегі нұсқаларында көрінді: Осман Конституциясының француз нұсқасы "милет" орнына "communauté" сөзін пайдаланды, ал қалғандары француз тілінен үлгі алған немесе оған негізделген сөздерді қолданды: հասարակութիւն (hasarakut'iwn) армян тілінде, общност/община (obstina) болгар тілінде, κοινότης (koinotēs) грек тілінде және komunita еврей-испан тілінде. Милет тұжырымы бойынша, адамдар этникалық тегіне емес, діни байланыстарына (немесе конфессиялық қауымдастықтарына) байланысты милетке жататын. (әрмендердің жағдайына қазіргі заманға дейін ерекше қарастырылды). Милеттерде зор билік болды – олар өз заңдарын қабылдап, салықтарды жинап, бөлістірді. Империяға адал болу ғана қажет еді. Егер бір милет мүшесі екінші милет мүшесіне қарсы қылмыс жасаса, зардап шеккен тараптың заңы қолданылатын, бірақ үстем ислам көпшілігінің мәні зор болғандықтан, мұсылменге қатысты кез келген дау-жанжал олардың шариғат негізіндегі заңымен шешілетін. Кейіннен, 19-ғасырда Осман империясы ішіндегі ұлтшылдықтың күшеюі милет тұжырымының түсінігін өзгертті.

Милеттер

Мұсылман емес поддандыларын Осман әкімшілігі 19 ғасырға дейін біркелкі басқармаған, аймақтар мен топтарға қарай өзгергенмен, ертерек кезеңдердегі ортақ үлгілерді анықтау мүмкін. Христиан және яһуди қауымдарына кең ауқымды автономия берілді. Осы қауымдардың салық жинау, білім беру, құқықтық және діни мәселелерін өздерінің басшылары басқарды. Бұл Осман империясына түрлі халықтарды «ең аз қарсылықпен» билеуге мүмкіндік берді. Еврей қауымы, әсіресе, Осман билігі тұсында гүлденді, және Испаниядан қуылған яһудилердің келуімен олардың қатары көбейді. Сонымен қатар, мұсылман емес азаматтар түрлі дискриминацияға ұшырады және Осман билеуші элитасынан мүлдем шеттетілді. Әрмендер Осман билігі астында үш миллет құрды. Католиктер, қараиттер және самариялықтар сияқты көптеген басқа да топтар өкілдік етті.

Православтық мәсіхшілер

Православ христиандары Рум Миллетіне (millet i Rûm) немесе «Рим ұлтына» енгізілді және белгілі бір автономияға ие болды. Ол Осман империясының римдік («византиялық») тегіндес азаматтарының атымен аталды, бірақ православиелік гректер, болгарлар, албандар, грузиндер, арабтар, аромандар, меглено румындары, румындар және сербтер этникалық және тілдік ерекшеліктеріне қарамастан, сондай-ақ діни иерархияда гректердің басымдығына қарамастан, бір миллеттің құрамына кіретін болып саналды. Экуменикалық патриарх Сұлтанның барлық шығыс православиелік тегіндес азаматтарының жоғары діни және саяси басшысы (миллет баши немесе этнорх) ретінде мойындалды, алайда белгілі бір кезеңдерде Ресей (1774 жылғы Кешік Кайнарка шарты бойынша) сияқты ірі державалар немесе Ұлыбритания Осман империясының православиелік тегіндес азаматтарын қорғау құқығын талап етті. Экуменикалық патриархтың қамқорлығындағы автономды православиелік шіркеулер – Сербияның Печ патриархаты және Охрид архиепископтығы 18 ғасырда, 1766 және 1767 жылдары грек фанариоттарының бақылауына көшті.

Рим католиктері

Константинополь құлағаннан кейін Сұлтанның иелігіндегі жалғыз латын католик тобы Византия астанасында тұратын генуэздер болды. Келесі онжылдықтарда түрік әскерлері Балқанға басып кірді, Албания, Босния, Хорватия және Венгриядағы католик халқын жаулап алды. Мелкиттік католиктер 1848 жылы Сұлтан Абдулмеджидтің келісімімен діни қауым ретінде тәуелсіздік алды. Брюс Мастерс мелкиттік католиктер өздеріне ерекшелік сезімін беретін жеке арпа бар екенін талап еткенін айтады. Шығыста 16 ғасырда Ливанның марониттері, Палестинаның латындықтары және бір кезде латын католик қауымдары болған Грек аралдарының көпшілігі түрік билігіне қарады. Бұл қауымдардың жоғалтуына Папаның бастапқы жауабы крест жорығына шақыру болды, бірақ Еуропалық католик монархтарының жауабы әлсіз болды: француздық мүдделер Габсбургтерге қарсы түріктермен одақтасуда жатты. Сонымен қатар, Осман әлеміндегі католиктердің қорғаушысы Портада француз елшісі болды. Осылайша Танзимат реформаларының басында Рим-католик қауымы құрылды.

Шеркестер

Осман империясындағы шешендердің көптігі негізінен Қырым соғысына байланысты болды. Соғыс кезінде және одан кейінгі жылдары көптеген шешендер өз отанын Ресей басып алғаннан кейін қашып кетті. Осман империясындағы шешендер мұсылман болғанымен, көбінесе өздерінен жабысып, ерекше мәдениеттерін сақтап, тіпті өздерінің соттарын құрды, онда олар сыртқы әсерге жол бермейтін.

Сасанидтер империясының қолданылуы

1910 жылы Уильям Айнгер Виграм өзінің кітабында "мелет" терминін парсы Сасанид империясына қатысты қолданды, олардың жағдайы Осман империясының мелет жүйесіне ұқсас екенін және оны сипаттауға басқа қолайлы термин табылмағанын айтты. Кейбір авторлар да осы терминді пайдаланды. Сол жердегі ерте христиандар Шығыс шіркеуін құрды (кейін Несториандық айырылыстан кейін Несториан шіркеуі деп аталды). Шығыс шіркеуінің басшысы – католикос немесе Шығыс патриархы – империядағы христиандар үшін парсы патшасына жауапты болды. Сасанидтердің исламдық жаулап алуынан кейін де христиандарды қорғалған діни қауым ретінде сақтау жүйесі жалғасты, ал несториандық христиан қауымы гүлденіп, империяның шекарасынан асып, Қытай мен Үндістанға дейін миссионерлер жіберді.

19 ғасыр (Реформация дәуірі)

1839 және 1856 жылдары Осман империясының діни қауымдары арасында теңдік орнату мақсатымен реформалар жасалды. Осы реформалар аясында, әсіресе Шығыс католик және протестант христиан қауымдары үшін жаңа миллеттер құрылды. Әр миллеттің басшылары мен дін қызметкерлерінің ішкі басқаруы орталық үкімет тарапынан тексерілуге және олардың билігі шектелуге тиіс болды. Көптеген дін қызметкерлері бұл реформаларға қарсы шықты, себебі олардың пікірінше, бұл реформалар миллеттерді әлсіретуге және дін қызметкерлерінің өзі үшін жинаған билігін кемсітуге бағытталған. Бұл миллеттер өздерінің тәуелсіздігінен айырылуға қарсы тұрып, реформалардың және олардың діни қауымдардың теңдігіне тигізер әсерін баяулатты.

Османдыққа қайталау

XIX ғасырдың басында миллеттерде зор билік болды – олар өз заңдарын қабылдап, салықтарды жинап, таратып берді. Танзимат реформаларының мақсаты, бағынышты халықтар арасында Османдық сезімді күшейту және Осман империясы шегінде сепаратистік ұлтшылдық қозғалыстардың өрбуін тоқтату болды. Реформалар мұсылман емес және түркі емес халықтарды жаңа заңдар мен ережелер арқылы Осман қоғамына толық интеграциялауға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. 1856 жылы, Танзимат кезеңінде, сұлтан Абдулмежид I «Хатт-ы Хюмаюн» (қазіргі түрік тілінде «Ислахат Ферманы» – «Реформалар жарлығы») жариялады, ол дін бостандығы және барлық діни қауымдардың азаматтық теңдігін жариялады. Бұл жарлық әр миллеттің билігіне қосымша жеңілдіктер мен өзін-өзі басқару құқықтарын берді, сонымен қатар сұлтанға адалдық серт беруді талап етті. 1863 жылдың наурыз айында сұлтан «Армения ұлтының ережесін» (түрікше: Nizâmnâme-i Millet-i Ermeniyân) – сол кездегі Армения православиелік григориан милетінің конституциясын қабылдады. Бұл құжатты армян зиялылары жасады, олар армян патриархы мен ақсүйектерінің билігін шектеуді көздеді. Олар Армения Ұлттық Ассамблеясын құрды. Теориялық тұрғыдан әлеуметтік өзгерістердің үлгісі болған бұл екі реформа Осман империясының саяси және әкімшілік құрылымына елеулі стресс тудырды.

Миссиялардың протектораты әсері

Осман империясы капитуляциялар кезінде маңызды ішкі билігін жоғалтты. Империяда тұратын көптеген шетелдіктер оның заңдарына емес, өз елдерінің заңдарына бағынды. Сонымен қатар, Еуропа елдері империядағы белгілі бір топтардың ресми қорғаушылары болды: Ресей – Шығыс православиеліктердің, Франция – Рим католиктерінің, ал Ұлыбритания – еврейлер мен басқа да топтардың. Ресей мен Ұлыбритания армяндар үшін бәсекелесті; Шығыс православиеліктері Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Анатолияда 100-ден астам миссионерлерін орнатып алған американдық протестанттарды өздерінің діни сенімдерін әлсіретеді деп қарады. Батыс елдерінің үкіметтері қаржылаған бұл діни қызметтер саяси мақсаттардан мүлдем бос емес, мысалы 1847 жылғы шамдандар соғысы осының нәтижесінде 1854 жылы Қырым соғысына әкеп соқты. Кезектес Осман үкіметтері Иерусалимдегі қасиетті орындарды бақылауға таласқан түрлі христиан топтарына басымдықпен кіруге рұқсат беретін жарлықтар шығарды.

Ұлтшылдықтың әсері

Бастапқы жоба бойынша, арпа жүйесінің көп қырлы құрылымы Осман әулетімен біріктірілді. Француз төңкерісінің ықпалымен Еуропада ұлтшылдық қозғалысы 19 ғасырда Осман империясына тарады. Әр миллет өзінің мектептері, шіркеулері, ауруханалары және басқа да мекемелерін құру арқылы көбірек тәуелсіздікке ие болды. Бұл әрекеттер христиан халқын Осман саяси жүйесінен тиімді түрде шығарды. Осман миллет жүйесі (азаматтық) діни нанымымен ұлттықтың сәйкестендірілуімен құлдырады. Француз төңкерісінің идеяларының миллет жүйесімен өзара әрекеттесуі жаңа ой-пікір тудырды (жеке сәйкестендірудің жаңа түрі), ол Осман туы астында ұлттықты дінмен теңестірді. Арменияның ұлт-азаттық қозғалысы армян шіркеуі арқылы өзін білдірген кезде, бұл жүйені сақтап тұру немесе өркениеттердің қақтығысын болдырмау мүмкін болмады. Патриарх Нерсес Варжабедян 1878 жылғы 13 сәуірде британдық сыртқы істер министрі лорд Солсбериге Осман армяндары туралы өз ұстанымын жеткізді. «Армяндар мен түріктер енді бірге өмір сүре алмайды. Теңдік, әділдік және ар-ұждан бостандығын тек христиан басшылығы ғана қамтамасыз ете алады. Мұсылман басшылығының орнына христиан басшылығы орнауы керек. Армения (Шығыс Анатолия) және Киликия – христиан басшылығы құрылуы тиіс аймақтар. Түрік армяндары осыны қалайды». Израильде де Осман империясының «миллет» жүйесіне негізделген жеке мәртебе, адамның діни қауымға жататындығымен байланысты. Израиль мемлекеті Осман дәуірінен қалған және британдық билік кезінде де, тәуелсіз Израильде де сақталған заңдар негізінде кейбір қауымдарды мойындау құқығын өзінде сақтайды, бірақ басқаларын мойындамайды. Осылайша, Израильде православие ресми түрде мойындалса, реформалық және консервативті раввиндер мойындалмайды және неке қиюға құқығы жоқ. Израиль друздар мен бахаилерді жеке қауымдар ретінде мойындады, бұл Осман және британдықтар негізінен саяси себептермен мойындамаған. Сондай-ақ, Израиль мемлекеті адамның қай қауымға жататынын анықтау және оны ресми түрде тіркеу құқығын өзіне қалдырады, тіпті егер ол адам діни қауымның мүшесі болуына қарсы болса да (мысалы, еврей тегіндегі атеистер еврей діни қауымының мүшелері ретінде тіркеледі, бұл практика ақырында адамның сенімінен гөрі ұлтын анықтаудан туындаған). Шуламит Алони мен Ури Авнери сияқты Израильдік секуляристер жиі наразылық білдіріп, осы Османдық қалдықты жоюды және оны АҚШ-тың үлгісіндегі жүйемен ауыстыруды талап етті, онда діни байланыс адамның жеке ісі болып саналады және мемлекет оған араласпауы керек. Алайда, барлық ұсыныстар жеңіліске ұшырады. Грекия тек мұсылман азшылықты мойындайды және түрік, помак немесе болгар сияқты этникалық немесе ұлттық азшылықтарды мойындамайды. Бұл 1923 жылғы грек және түрік халықтарын алмасу туралы конвенция және 1924 жылғы Лозанна шартының нәтижесі, онда Грекия мен Түркия арасындағы Түркиядағы грек православ халқы мен Грекиядағы мұсылмандарды алмастыру үшін ескі миллет санаттары қолданылды. Бұл санаттар қалған екі мойындалған азшылықты – «Батыс Фракия мұсылмандарын» (түріктер, помактар және ромдар) және «Истанбұлдың грек православтарын» қорғау үшін де қолданылды. 1924 жылы Ұлттар Лигасының талабы бойынша «грек славян тілдес» халықты болгарлар ретінде тану және олардың қорғалуына кепілдік беру туралы екіжақты болгар-грек келісіміне қол қойылды. 1925 жылғы 2 ақпанда Грекия парламенті Югославия Корольдігінің қысымына байланысты келісімді ратификациялаудан бас тартты. 1927 жылғы Моллов Кафантарис келісімі бойынша Грекиядағы славян тілінде сөйлейтін халықтың көп бөлігі Болгарияға кетті.

Сөздің қазіргі мағынасы

Бүгінде "millet" сөзі түрік тілінде "ұлт" немесе "халық" мағынасын білдіреді, мысалы, Türk milleti ("түрік ұлты"), İngiliz milleti ("ағылшын ұлты") сияқты. Ол діни және этникалық жіктеу ретінде де қолданылады; сонымен қатар, белгілі бір топқа жататын адамдарды (қажетті түрде діни немесе этникалық емес) жіктеу үшін сленг ретінде де пайдаланылуы мүмкін, мысалы, dolmuşçu milleti ("маршрутка жүргізушілері") немесе kadın milleti ("әйелдер тобы").