Кіріспе
Психоактивті заттарды қолдану нәтижесінде туындайтын сананың өзгерген күйі. Психоделикалық тәжірибе (көбінесе "сапар" деп аталады) – психоделикалық затты (көбінесе ЛСД, мескалин, псилоцибин саңырауқұлақтары немесе ДМТ) қолдану арқылы шақырылатын уақытша сананың өзгерген күйі. Мысалы, "қышқыл сапары" – ЛСД қолданудан туындаған психоделикалық тәжірибе, ал "саңырауқұлақ сапары" – псилоцибин қолданудан туындаған психоделикалық тәжірибе. Психоделикалық тәжірибелерге қалыпты қабылдаудың өзгеруі тән, мысалы, көру бұрмалаулары және жеке бастың субъективті жоғалуы, кейде мистикалық тәжірибелер ретінде қабылданады. Психоделикалық тәжірибелердің болжамдылығы жоқ, олар өте жағымды (жақсы сапар деп аталады) немесе қорқынышты (жаман сапар деп аталады) болуы мүмкін. Психоделикалық тәжірибенің нәтижесіне адамның көңіл-күйі, жекелігі, күтулері және ортасы (сонымен қатар "орналым мен жағдай" деп белгілі) әсер етеді. Зерттеушілер психоделикалық тәжірибелерді түрлі ғылыми теориялар тұрғысынан қарастырды, оның ішінде үлгілік психоз теориясы, сүзу теориясы, психоаналитикалық теория, энтропиялық ми теориясы, интеграцияланған ақпарат теориясы және болжамдық өңдеу. Психоделикалық тәжірибелер діни және рухани контексте де түсіндіріледі.
A psychedelic experience (known colloquially as a trip) is a temporary altered state of consciousness induced by the consumption of a psychedelic substance (most commonly LSD, mescaline, psilocybin mushrooms, or DMT). For example, an acid trip is a psychedelic experience brought on by the use of LSD, while a mushroom trip is a psychedelic experience brought on by the use of psilocybin. Psychedelic experiences feature alterations in normal perception such as visual distortions and a subjective loss of self identity, sometimes interpreted as mystical experiences. Psychedelic experiences lack predictability, as they can range from being highly pleasurable (known as a good trip) to frightening (known as a bad trip). The outcome of a psychedelic experience is heavily influenced by the person's mood, personality, expectations, and environment (also known as set and setting). Researchers have interpreted psychedelic experiences in light of a range of scientific theories, including model psychosis theory, filtration theory, psychoanalytic theory, entropic brain theory, integrated information theory, and predictive processing. Psychedelic experiences are also induced and interpreted in religious and spiritual contexts.
Этимология
Психиделик терминін психиатр Хамфри Осмонд автор Алдус Хакслимен жазысқан хаттарында қолданды және 1957 жылы Осмонд осы терминді Нью-Йорк ғылым академиясына ұсынды. Ол грек сөздерінен туындайды, яғни "ойды көрсететін" деген мағынаны білдіреді, соның салдарынан психиделиктер адам ақылының жасырын қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді. "Саяхат" термині алғаш рет 1950 жылдары АҚШ армиясының ғалымдары LSD-мен тәжірибе жасаған кезде пайда болды.
Феноменология
19-шы және 20-шы ғасырларда бастап, классикалық психоделиктердің тудыратын әсерлерінің ортақ феноменологиялық құрылымдарын анықтауға жасалған бірнеше әрекеттерге қарамастан, әлі де барлығына қабылданған таксономия жоқ.
Көзбен көру өзгерісі
Психоделикалық тәжірибелердің маңызды бір бөлігі – көру қабілетінің өзгеруі. Мистикалық тәжірибелер бірқатар психометриялық шкалалар арқылы өлшенді, оның ішінде Худ Мистицизм Шкаласы, Рухани Көтерілу Шкаласы және Мистикалық Тәжірибе Сауалнамасы. 2011 жылғы зерттеуде ғалымдар тобы псилоцибиннің «жеке және рухани маңызы бар мистикалық тәжірибелерге себеп болатынын, бұл мінез-құлық, көзқарас және құндылықтардағы ұзақ мерзімді өзгерістерді болжайды» деген қорытындыға келді. Кейбір зерттеулер психоделикалық тәжірибелер мен медитация және өлімге жақын тәжірибелерде кездесетін сананың қалыптан тыс формалары арасындағы ұқсастықтарды анықтады. Эгоның жойылу құбылысы психоделикалық тәжірибелердің маңызды ерекшелігі ретінде жиі сипатталады. Психоделикалық тәжірибе алған адамдар өздерінің сезімдерін қалыпты жағдайдан «шыншырақ» деп сипаттайды. Мысалы, психолог Бенни Шанон аяуаска тәжірибесін бақылағаннан кейін «аяуаскамен байланысты жиі кездесетін пікірге» тоқталды, яғни мас күйде көріп, ойлаған нәрсе шындық болып табылады, ал әдеттегі әлем – тек иллюзия. Сол сияқты, психиатр Станислав Гроф ЛСД тәжірибесін «экзистенцияның мәніне қатысты күрделі ашылулар, әдетте, бұл білімнің күнделікті өмірдегі қабылдаулар мен сенімдерден гөрі маңыздырақ және 'нақтырақ' екендігіне деген сеніммен бірге жүреді» деп сипаттады.
Жаман сапарлар
"Жақсы емес сапар" – өте жағымсыз психоделикалық тәжірибе. Мысалы, псилоцибин қолданған кезде адам қатты алаңдау, шатасу, толқу сезіміне түсуі не тіпті психоздық эпизодтарды бастан өткеруі мүмкін. Жаман сапарлар психоделикалық тәжірибелерді зерттеуде қолданылатын APZ сауалнамасының уайымды эго ерітілуі (AED) өлшемімен байланысты болуы мүмкін. Зерттеушілер "сапарға шығатын мамандардың" (яғни, сеанс бақылаушыларының) болуы жаман сапармен байланысты жағымсыз әсерлерді едәуір азайтуы мүмкін деп санайды. Көптеген жағдайларда, қадағаланған психоделикалық тәжірибе кезінде алаңдаушылық туғанда, сеанс бақылаушысының көмегімен оны шешу жеткілікті; алайда, егер жағдай ушықса, оны дәрі-дәрмекпен емдеуге болады, мысалы, бензодиазепин – диазепаммен. Гарвард психологы Тимоти Лири тәжірибенің "дайындалуы" мен "ортасы" маңызды екенін айтқан. "Дайындалу" қатысушылардың ішкі жағдайын білдіреді – олардың психикалық, эмоционалдық және физикалық жағдайын, сондай-ақ тәжірибеге қатысты ниеттерін (олар күрделі мәселені шешуге, ғаламның жасырын сырларын ашуға немесе өткен жарақаттан айығуға тырыса ма) – алдын ала жағдайлар неғұрлым жақсы болса, тәжірибе де соғұрлым жақсы болады. Мысалы, жылы әрі жайлы диваны, әдемі музыканы және жалпы қонақжай атмосфераны қамтитын әсем безендірілген бөлме, сталь мен бетоннан жасалған суық аурухана бөлмесіне қарағанда, әлдеқайда жағымды әсер етеді. 2021 жылы өткізілген 50 психоделикалық заттарды қолданушының зерттеуіне сүйене отырып, авторлар көптеген жаман сапарлар көрегендік көзі немесе тіпті өмірдегі шешуші сәт ретінде сипатталғанын анықтады.
Сүзгілеу теориясы
Олдос Хаксли мен Хамфри Осмонд санаға түсетін ақпаратты ми сүзгілейді деген идеяға негіделген сүзгілеу теориясының бұрыннан бар концепцияларын психоделикалық тәжірибелерді түсіндіру үшін қолданды (сонымен қатар, «психоделикалық» термині осы парадигмадан туындаған).
Психоанализ теориясы
Психоаналитикалық теория ХХ ғасырдың ортасында психоделикалық көмек көрсетілген психотерапияның басты түсіндіру аясы болды.
Энтропиялық ми теориясы
Энтропиялық ми теориясы – 2014 жылы невролог Робин Кархарт Харрис және оның әріптестері ұсынған, психоделикалық препараттар туралы зерттеулерге негізделген сана теориясы. Теорияға сәйкес, ми белсенділігінің энтропиясы белгілі бір шектемелерде сананың толықтығын көрсетеді, әсіресе психоделикалық заттардың әсері кезінде. Бұл теория ми энтропиясының жоғарылауын ақпараттық байлықпен байланыстырады, психоделиктер мидың сындылығын арттырады, оны ішкі және сыртқы ықпалдарға осалдырақ етеді деп болжайды. Ми қызметінің осы күшейтілген күйі, қоршаған орта факторларына (қалыпты жағдай және орта) сезімталдықты арттырады және психиатриялық және неврологиялық ауруларды, соның ішінде депрессияны және сананың бұзылуларын емдеу үшін жаңа көзқарастар ұсынуы мүмкін.
Біріктірілген ақпарат теориясы
Интегралды ақпарат теориясы – сананың барлық түрлерін түсіндіруге бағытталған сана туралы теория. Эндрю Галлимор бұл теорияны психоделикалық тәжірибелерге қатысты қолданған.
Болжамдық өңдеу
Сарит Пинк Хашкес және әріптестері энтропиялық ми идеясын қалыптастыру мақсатында, нейроғылымдағы болжамды өңдеу парадигмасын психоделикалық тәжірибелерге қолданды.
Діни және рухани тұрғыда
Алан Уоттс психоделикалық тәжірибелерді даосизм мен дзендегі сананың өзгеруімен салыстырады, ол былай дейді: "Бұл көбірек фактілерді немесе дағдыларды жинақтау емес, қате түсініктерді түзеу немесе ауруды емдеу сияқты, керісінше, бұрыс әдеттер мен пікірлерді ұмыту." Уоттс ЛСД тәжірибесін "мидың құпия жұмысының, қауымдастыру және үлгілер жасау процестерінің, барлық сезіміміз бен ойлауымызды жүзеге асыратын реттеу жүйелерінің ашылуы" деп сипаттады. Луис Лунаның сөзіне қарағанда, психоделикалық тәжірибелер гнозиске тән ерекше сапаға ие; бұл сананы көтеріп, жеке дамуға зор үлес қосатын білім алу тәжірибесі. Осы себепті, аяхуаска және мескалин сияқты психоделикалық препараттардың кейбір өсімдік көздері, сондай-ақ кактустарды қолданушылар оларды "өсімдік ұстаздары" деп атайды. Бұдан өзге, психоделикалық препараттардың діни қолданылуының тарихы бүкіл әлемде жүздеген, тіпті мыңдаған жылдарға созылады. Олар көбінесе олардың тудыратын тәжірибелеріне байланысты энтеогендер деп аталады, бірақ кейбір энтеогендер гипнотиктер (муссимол саңырауқұлақтары), галлюцинация тудыратын (жимсон шөп) немесе каңнабис сияқты ерекше/жартылай психоделиктер болып табылады. Санто Дайме және Американың жергілікті шіркеуі сияқты кейбір шағын заманауи діни қозғалыстар өздерінің діни қызметтері мен сенімдерін психоделикалық тәжірибелерге негіздейді.