Кіріспе
Ресей жазушысы Михаил Шолоховтың "Тыныш Дон" (И тихий Дон, "Тынысы мол Дон") – орыс жазушысы Михаил Шолоховтың төрт томдық романы. Алғашқы үш том 1925-1932 жылдары жазылып, 1928-1932 жылдары "Октябрь" журналында жарияланды, ал төртінші том 1940 жылы аяқталды. Роман 20-шы ғасырдағы әлемдік және орыс әдебиетінің ең маңызды туындыларының бірі саналады. Онда Бірінші дүниежүзілік соғыс, Ресей революциясы және Ресей азамат соғысы кезеңінде Дон казактарының өмірі мен күресі бейнеленген. 1965 жылы Шолохов бұл романы үшін әдебиет бойынша Нобель сыйлығымен марапатталды.
And Quiet Flows the Don (Quiet Flows the Don or The Silent Don, Тихий Дон, literally The Quiet Don) is a novel in four volumes by Russian writer Mikhail Sholokhov. The first three volumes were written from 1925 to 1932 and published in the Soviet magazine Oktyabr in 1928–1932, and the fourth volume was finished in 1940. The novel is considered one of the most significant works of world and Russian literature in the 20th century. It depicts the lives and struggles of Don Cossacks during the First World War, the Russian Revolution, and Russian Civil War. In 1965, Sholokhov was awarded the Nobel Prize in Literature for the novel.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Роман 20-ғасырдың басында Дон өзенінің аңғарында тұратын казактардың өміріне арналған, 1912 жыл шамасында, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін басталатын шақтағы оқиғаларды қамтиды. Сюжеттің ортасында Татарск ауылынан шыққан Мелеховтер отбасы тұр. Олар Қырым соғысы кезінде түрік әйелін әйел ретінде алып, көптеген адамның наразылығын тудырған казақтың ұрпақтары. Мелеховтердің сенімсіз көршілері оны колдовство жасады деп айыптайды, өлтіруге тырысады, бірақ күйеуі олардан қорғайды. Олардың ұрпақтары – ұлы мен немерелері, осы оқиғаның басты кейіпкерлері, сондықтан оларды көбінесе «түріктер» деп атайды. Дегенмен, Татарск ауылында оларға деген құрмет жоғары. Мелеховтердің екінші ұлы, Григорий Пантелеевич Мелехов – жас, болашақтың жарқын көрінісі бар сарбаз. Ол отбасылық дос Степан Астаховтың әйелі Аксинияға ғашық болады. Степан оны жиі ұрып-соғады, олардың арасында махаббат жоқ. Григорий мен Аксинияның құпия махаббаты және қашқандары Степанның отбасымен қарым-қатынасын шиеленістірді. Осы махаббаттың нәтижесі сюжеттің негізгі тақырыбы болып табылады, сонымен қатар жақындап келе жатқан дүниежүзілік және азамат соғыстары ең жақсы казак жастарын Ресейдің ең қанды соғыстарының екісіне тартады. Оқиға Австрия-Венгрия майданына көшеді, онда Григорий Степанның өмірін сақтап қалады, бірақ бұл дауды тоқтатпайды. Григорий әкесінің тілегімен Натальяны әйел ретінде алып, бірақ Аксинияға деген махаббатын тоқтата алмайды. Григорий Азамат соғысына қатысып, төрт рет жағын ауыстырады (қызылдардан ақтарға, ақтардан қызылдарға, содан кейін бейтарапқа). Оның көптеген достары мен туыстары соғыста қаза болады немесе қызылдар мен ақтардың екеуі де оларды атқылайды. Наталья сәтсіз жасалған аборттан кейін қайтыс болады, Григорийді екі кішкентай баласымен жалғыз қалдырады, оларды кейін Аксиния тәрбиелейді. Бұл Григорий мен Аксинияның бірге қашуға жасаған соңғы әрекетіне кедергі келтірмейді, бірақ Аксиния қызыл әскерлермен болған шайқаста адасқан оқтан қаза табады. Көңілі қалған Григорий оны жерлеп, болашағы белгісіз үйіне оралады. Кітап казактардың күресі мен азаптарын ғана емес, сонымен қатар жанды тірілген пейзажды да көрсетеді. Роман ішінде көптеген халық әндері де кездеседі. «Донның тыныш ағысы» романының бастауында 1917 жылғы Корниловтың төңкерісін сипаттаған бұрын жарық көрмеген «Доншина» туындысы жатыр. Содан кейін бұл төңкеріс, және одан да маңыздысы, казактардың осы оқиғалардағы рөлі казактардың тарихынсыз түсінілмейтіні анық болды, сондықтан мен Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Дон казактарының өмірін сипаттаудан бастадым. (М. А. Шолоховтың «Семинарий» (1962) еңбегінен Ф. А. Абрамович пен В. В. Гураның цитаты, Михаил Александрович Шолохов, Л. Л. Литус). Басты кейіпкер Григорий Мелеховтың прототипі Вешенскаядан шыққан екі казак – Павел Назарович Кудинов пен Харлампий Васильевич Ермаков болған, олар Жоғарғы Дондағы большевиктерге қарсы күрестің маңызды тұлғалары еді.
Әдеби маңыз, сын және плагиат айыбы
Романды Толстойдың "Соғыс және бейбітшілік" (1869) романымен салыстырған, әсіресе Максим Горький. Толстой романы сияқты, "Донның тынысы" да дағдарыстың қызыл жарылыс кезеңіндегі орыс өмірінің эпопеясы болып табылады және оны саяси, әскери, романтикалық және бейбіт тұрғысынан қарастырады. 1930 жылдан бастап плагиат туралы әртүрлі әңгімелер тарады. Солженицын және басқалар Шолоховты большевиктерге қарсы күрескен және 1920 жылы қайтыс болған Федор Крюковтың романын ұрлап алды деп айыптады. 1920 жылдардың соңындағы тергеу Шолоховтың "Тынық Дон" романының авторы екенін растады, ал бұл айыптамалар "Правда" газетінде зыянды жала жабу деп танылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шолоховтың мұрағаты бомбалау салдарынан жойылды, тек төртінші томы ғана сақталды. Шолохов оны досы Василий Кудашовқа сеніп тапсырды. Кудашов соғыста қаза болғаннан кейін, оның әйелі қолжазбаны алды, бірақ ол меншігін ешқашан жарияламады. 1999 жылы Ресей үкіметінің көмегімен қолжазба Ресей Ғылым академиясының Әлем әдебиеті институты тауып алды. Жазу қағазы 1920 жылдарға дейін сақталып қалған. 605 беттің барлығы Шолоховтың өзімен жазылған, бұл оның материалды көп рет қайта жөндегенін және ұйымдастырғанын көрсетеді, ал 285 бетті оның әйелі Мария және қарындастары көшірген.
Марапаттар мен ұсыныстар
Роман 1941 жылы Сталин сыйлығын алды, ал оның авторы 1965 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығын жеңіп алды.
Бейімделулер
Роман төрт рет экранға түсірілді: Иван Прав мен Ольга Преображенскаяның 1931 жылғы фильмі; Сергей Герасимовтың режиссерлік жұмысымен, Элина Быстрицкая мен Петр Глебовтың қатысуымен 1958 жылы түсірілген екінші фильм. 1992–1993 жылдары Сергей Бондарчук (Руперт Эверетттің қатысуымен) қайта түсірім жасады; фильм 2006 жылға дейін аяқталмады, Федор Бондарчук монтаждауды аяқтады және Ресей теледидарында жеті бөлімді мини-сериал ретінде көрсетілді. Бондарчуктың «Тыныш Дон» романының қысқартылған, 3 сағаттық нұсқасы бірнеше елде DVD форматында жарық көрді. 2015 жылы роман Сергей Урсуляк режиссерлік еткен 14 бөлімді телесериал ретінде тағы да кеңейтілген нұсқада бейімделді. Иван Дзержинский өзінің «Тыныш Дон» операсын осы романға негіздеген, либреттосын оның ағасы Леонид жазған. 1935 жылдың қазанында тұңғыш рет қойылған опера, бірнеше айдан кейін Сталин оны көріп, жоғары бағалағаннан кейін үлкен танымаллыққа ие болды. Опера музыкадағы социалистік реализмнің үлгісі деп жарияланды және Дзержинскийге Сталин сыйлығы табысталды. Пит Сигер мен Джо Хикерсонның «Гүлдер қайда кетті?» халық әнінің сөзі, Дарияның «Тыныш Дон» ромасының 1-бөлімі, 3-тарауында («Кнопф» басылымының 17-беті) орындалған «Колода дуда» («колода дуда») казак халық әнінен алынған.
Ағылшын тіліндегі аудармалары
Стивен Гарридің алғашқы екі томдық ағылшын тіліндегі аудармасы 1934 жылы "And Quiet Flows the Don" деген атпен жарық көрді, ал қалған екеуі 1940 жылы "Дон теңізге қайтып оралады" деген атпен жарияланды. Толық шығарма "Сыбыр Дон" деген атпен екі кітаптан тұратын жинақ ретінде басылып шықты. Гарридің аудармасы роман мәтінінің шамамен 25 пайызын қамтымайды. 1950 жылы Гарридің аудармасын Роберт Даглиш "өзгертіп, толықтырды". 1984 жылы Даглиш романның жеке аудармасын "Quiet Flows the Don" деп жариялады. "Дон өзені тыныш ағып жатыр". Стивен Гарридің аудармасы, 1934, Альфред А. Кнопф. "Дон теңізге қайтып оралады". Стивен Гарридің аудармасы, 1941, Альфред А. Кнопф. "Сыбыр Дон". Стивен Гарридің аудармасы, 1943, Альфред А. Кнопф. 1-том. "Дон өзені тыныш ағып жатыр". 2-том. "Дон теңізге қайтып оралады". "Дон өзені тыныш ағып жатыр". Стивен Гарридің аудармасы, Роберт Даглиштің өңдеуімен және толықтыруымен. Шетел тілдері баспасы, Мәскеу (4 томдық). "Дон өзені тыныш ағып жатыр". Аударған: Роберт Даглиш. Радуга баспасы, 1984 (4 томдық). "Дон өзені тыныш ағып жатыр". Аударған: Роберт Даглиш, редактор: Брайан Мерфи. Каролл және Граф, 1996.