Кіріспе
Уильямсон туннельдері – Англияның Ливерпуль қаласының Эдж Хилл ауданындағы 19 ғасырға жататын кең жер асты қазбаларының жиынтығы. Олар 1810 және 1840 жылдар аралығында темекі саудагері, жер иегері және меценат Джозеф Уильямсонның басшылығымен салынған деп саналады. Көпшілік оларды "туннельдер" деп атағанымен, көп бөлігі астыңғы құмтасқа қазылған жерлердің үстінен кірпіш немесе тастан жасалған күмбездерден тұрады. Бұл құрылыстардың мақсаты әлі анықталмаған және көп пікір тудырады; коммерциялық тас карьерлері, жұмыспен қамтуға бағытталған қайырымдылық, сондай-ақ Уильямсонның ерекше қызығушылықтары ұсынылған. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында қиратылып, толтырылғаннан кейін, 1995 жылға дейін олар көбінесе қолжетімсіз болып келді, сол жылы археологиялық зерттеулер жүргізілді. Одан бері еріктілер бірнеше учаскеде кең туннельдер, бөлмелер және қуыстар желісін қайта ашып, қазып шығарды, олардың кейбір бөлімдері қазір қоғамға ашық. Уильямсон туннельдерінің мұражай орталығында және Уильямсон туннельдерінің достар клубында экскурсиялар ұйымдастырылады, ал еріктілер жаңа бөлімдерді ашуда.
The Williamson Tunnels are a series of extensive subterranean excavations in the Edge Hill area of Liverpool, England. They are thought to have been created under the direction of tobacco merchant, landowner and philanthropist Joseph Williamson between 1810 and 1840. Although popularly described as "tunnels", the majority comprise brick or stone vaulting over excavations in the underlying sandstone. The purpose of the works remains unclear and remains a subject of heavy speculation; suggestions include commercial quarrying, a philanthropic desire to provide employment, and Williamson's own eccentric interests. After being gradually infilled with rubble and spoil during the late 19th and early 20th centuries, they remained largely inaccessible until archaeological investigations were carried out in 1995. Since then volunteers have rediscovered and excavated an extensive network of tunnels, chambers and voids across several sites, with sections open to the public. Guided tours are available at the Williamson Tunnels Heritage Centre and the Friends of Williamson's Tunnels, and volunteers continue to uncover new sections.
Тарих
1805 жылы бай кәсіпкер Джозеф Уильямсон Ливерпульдің Эдж-Хилл аймағындағы Мейсон көшесіндегі жер учаскесін иеленді, ол сол кезде кеңінен дамылмаған құмтас жартасы болып, шағын карьерлерден қалған іздері шашыраңқы жатқан еді. Жер Батыс Дерби қалдықтарын басқару комиссиясының мерзіміне берілгендіктен, олар оның астындағы минералдарға құқықтарды сақтап қалды: Уильямсон осы жерде үйлер салуға кірісті, бұл үйлер Ливерпульдің дамып келе жатқан және әсем аудандарына жақын орналасқан. 19 ғасырдағы Ливерпуль тарихшысы Джеймс Стоунхаусқа сәйкес, бұл үйлердің дизайны ерекше, «өте есімсіз» болған және ешқандай нақты жоспары болмаған. Үйлердің артындағы жер тік құлап, үлкен бақтар құру үшін Уильямсон бақтарды кеңейтуге мүмкіндік беретін аркалы террасалар салды. Ол осы кезеңде көптеген ғимараттарды салуды және өзгертуді жалғастырды, соның ішінде Мейсон көшесіндегі үлкен үйді өзі мен әйелі үшін салған. Жұмысты жүзеге асыру үшін ол аймақтың кедей және мұқтаж халқынан, соның ішінде Наполеон соғысы аяқталғаннан кейін жұмыссыз қалған әскерлерден үлкен еңбек күшін жинады; Стоунхаусқа сәйкес, ол оларды кейде мәнсіз тапсырмаларға, мысалы, қираған үйінділерді бір жерден екінші жерге, содан кейін қайта тасымалдауға жұмылдырған. Осы кезеңде оның жұмысшылары құмтас ішінде әртүрлі тереңдікте кірпішпен қапталған туннельдер мен жертөлелерді қазып шығарды. Олар Уильямсонның жерінің шектеріне және тіпті одан да әрі созылды. 1845 жылы туннельдердің бір бөлігін аралаған Стоунхаус қазбаларды «көптеген өткелдер, терең шұңқырлар мен кең аузы бар үңгірлер» лабиринті ретінде сипаттады, соның ішінде Гринфилд көшесінің астындағы «қорқынышты ашылу» және оның екі жағында «төрт бөлмелі үйлер» болған. Бұл туннельдерді салу Уильямсонның 1840 жылы қайтыс болғанға дейін жалғасты. 1867 жылдың тамызында Ливерпуль Поркупині туннельдерді «үлкен кедергі» деп сипаттады, себебі дренаж жүйелері тікелей оларға құйылып, бір жерде 5 метр тереңдіктегі жағымсыз суға толы шұңқыр құрады, сондай-ақ олар жоғарыдағы ғимараттардан құлатылатын қоқыстарды тастау үшін пайдаланылды. 19 ғасырдың соңында Ливерпуль қалалық әкімшілігі туннельдерді үйінділермен және ғимараттарды бұзудан қалған басқа қалдықтармен толтыруды бастады, бұл процесс 20 ғасырда да эпизодты түрде жалғасты. Қазбалар туралы ақпарат аз жазылған және олар туралы барлық білім, сондай-ақ Уильямсонның өмірі туралы ақпараттың көп бөлігі Джеймс Стоунхаустың 1845 жылғы есебіне негізделген. Ол жазылған кезде жарияланбаған болса да, ол Стоунхаус еңбектерінде сілтеме жасалып, ақыры Чарльз Хэнд оны 1916 жылы «Ланкашир және Чешир тарихи қоғамының еңбектерінде» жарияланған «Джозеф Уильямсон, Эдж-Хилл патшасы» мақаласының бөлігі ретінде толыққанды қайта басып шығарды. Хэндтің жұмысы Уильямсонға және оның өміріне қысқа ғана қызығушылықты қайта жандандырды.
Ертедегі зерттеулер мен археология
1881 жылы Солтүстік Стаффордшир кен және механикалық инженерлер институты Ливерпульге сапар жасады, оның аясында сақталған қазбалардың бір бөлігін зерттеп, учаскенің негізгі бөліктерінің жоспарын және тік қимасын жасады. 20 ғасырдың басында 1-ші Ланкашир инженерлері мен Батыс Ланкашир аумақтық күштері қауымдастығының әскерлері, олардың Мейсон көшесіндегі жаттығу залы бір туннельдің үстінде орналасқан, қосымша зерттеулер жүргізді. Қауымдастық қазбалардың картасын жасады, бірақ олардың көп бөлігі қираған үйінділермен толтырылғандықтан, оны толықтыру мүмкін болмады. Картада сондай-ақ Эдж Хилл мен Лайм-стрит станциялары арасында өтетін Лондон және Солтүстік-Батыс темір жолының бағыты көрсетілген. 20 ғасырдың көп бөлігінде туннельдерге деген қызығушылық азайды және көптеген учаскелер жаңа құрылыстармен көміліп немесе қиратылды. Алайда, 1980 жылдардан бастап Уильямсонға деген қызығушылық артып, екі ірі қоғам құрылды және ақырында бірнеше учаскеде туннельдерді қазу жұмыстары басталды. 1995 жылы Ливерпуль университетінің геология студенті учаскенің микрогравитациялық зерттеуін жүргізді. Оның кейбір нәтижелері нақты болмады, мүмкін үйінділердің салдарынан, және олардың барлығы күштік қауымдастықтың 1907 жылғы картасына сәйкес келмеді. Сол жылы «Паркман» кәсіби фирмасы Жозеф Уильямсон қоғамы тапсырысы бойынша зерттеу жүргізді. Екі қоғам да қазба жұмыстарын бастауға құқық алды, және уақыт өте келе Уильямсонның мұрасының маңызды бөлігі қайта ашылып, соңғы екі ғасырда жиналған қалдықтар мен үйінділерден тазартылды. Қазба жұмыстары барысында көптеген артефакттар табылды – олардың кейбіреулері 1830 жылдарға дейін сақталып қалған, олардың ішінде бөтелкелер, табақтар және басқа да ыдыстар, құбырлар, көне таңбалар, әскери заттар және тағы да басқалары бар, олардың көпшілігі туннельдерге тасталған қоқыс болуы мүмкін. Осы табылған заттардың көпшілігі тазартылып, көрмеге қойылды.
Туннельдердің мақсаты
Қазба жұмыстарының мақсаты кеңінен әртүрлі болжамдарға себеп болды. Стоунхаустың дерлік бір замандас есебіне сәйкес, Уильямсон өз ниеттерін құпия ұстаған, бұл көптеген жергілікті халық арасында спекуляциялық аңыздардың пайда болуына әкелді. Стоунхаустың Уильямсонның қазбалары туралы зерттеулерін жариялау жоспарлап отырғанын естігеннен кейін, Уильямсонның досы, суретші Корнелиус Хендерсон, Стоунхаусты қорқытып, оған қарсы қылмысты жала жабу және қасқырлық жасау туралы сотқа беруге әзір екенін мәлімдеді, нәтижесінде бұл мақала бірнеше жылға тоқтатылды. Ең көп таралған түсінік – бұл қайырымдылық жобасы болған. Уильямсонның өзінің түсіндірмесі бойынша, оның мақсаты "кедейлерді жұмыспен қамту" болды; оның жұмысшыларының барлығы "апталық жалақы алып, осылайша өздерін-өздері құрметтеудің жоғалуымен бірге қайырымдылықтың игілігін сезіне алды". Бұл теорияны туннельдердің кейбір ерекшеліктері қолдайды; олар жер астындағы бөлмелерде жасырылған, қажетсіз әшекейлі болып көрінетін көптеген сәулеттік элементтерге ие, олар, әдетте, нашар жарықтандырылып, сирек көрінетін. Мысалы, Мейсон-стрит алаңында жақында терең жерде, қарапайым жақтас бөлмеде әдемі салынған тас арка табылды, оның мақсатына ешқандай түсініктеме жоқ. Бұл ерекшеліктерді Уильямсонның өзінің қызметкерлеріне біліктіліктерін арттыруға көмектесуі ретінде қарастыруға болады. Тағы бір ұсыныс бойынша, ол әлемнің аяқталуына қорқынышпен қараған экстремистік діни сектаның мүшесі болған, ал туннельдер оған және оның достарына паналау үшін салынған. Бұл идея жақында телеарнадағы бір бағдарламада кездейсоқ айтылған. Мұндай сектаның бар екеніне немесе Англия шіркеуінің белсенді мүшесі болған Уильямсонның оған қатысы бар екеніне ешқандай дәлел табылған жоқ. Уильямсонның көптеген жұмысшылары кейіннен теміржол құрылысында жұмысқа орналасқан, олар үйренген дағдыларын пайдаланған. Edge Hill университетінің ғалымдарының соңғы зерттеулері "туннельдердің" шын мәнінде Уильямсонның карьерден кейін жер бетінің деңгейін қалпына келтіру жұмысының нәтижесі екенін көрсетті. Қазба жұмыстарының көп бөлігі жоғары сапалы құмтас қабатында жүргізілген және құрылысқа жарамды ірі тас бөлшектерін өндіруге арналған белгілі бір қазбалау техникаларын қолданудың нақты белгілері бар. Сонымен қатар, 1881 жылғы сараптамадан алынған жұмыстардың қималары типтік тас карьерінің профилін көрсетеді. Оның құпиялылығының себебі, кем дегенде, құмтас сатудан туындаған үлкен сомадағы табыс салығынан және Батыс Дерби қалдықтары комиссиясына төленетін минералдық құқықтарды жасыру қажеттілігінен туындаған болуы мүмкін.
Жозеф Уильямсон қоғамы және мұра орталығы
Жозеф Уильямсон қоғамы 1989 жылы құрылған. 1996 жылы ол жекеше компания ретінде тіркелді және 1997 жылы қайырымдылық ұйымы мәртебесін алды. Оның мақсаты – Джозеф Уильямсонның өмірі мен қайырымдастық қызметтеріне қызығушылықты арттыру, бұл баяндамалар, экскурсиялар, жарияланымдар және білім беру сапарлары арқылы жүзеге асырылады. 2002 жылдың күзінде көптеген қазба жұмыстарынан, қиыршық тастарды жоюдан және жөндеу жұмыстарынан кейін, учаскенің үш бөлігінің бірі – Сарай ауласы бөлігі, Джозеф Уильямсон қоғамының сенімді басқаруымен Уильямсон туннельдерінің мұражай орталығы ретінде жұртшылыққа ашылды. Қонақтарға бауырлап жүріп оңтүстік туннель мен екі туннель көрсетіледі, сондай-ақ қазба жұмыстарынан табылған заттар да қойылған. Орталықта түрлі шаралар мен ойын-сауықтар ұйымдастырылады. Мұражай орталығына кіретін жер бұрынғы Лорд-мэрдің сарай ауласының бір бөлігі болған, ол 1993 жылы жабылған. 2000-шы жылдардың басында, 2003 жылы Поп атты жылқы осы тұрақтыға қоныстанғанда, ол қайтадан жылқыға пана болды.
Қоғамдық қолжетімділік
Мұражай орталығына келушілер туннельдердің үлкен бөлігін, оның ішінде әсерлі "Қос туннельді" көре алады. Жаз айларында сейсенбіден жексенбіге дейін, қыс айларында бейсенбіден жексенбіге дейін жұмыс істейді, алдын ала брондау қажет емес. Орталық сонымен қатар тікелей музыка мен шаралар өткізуге арналған ерекше орын ретінде қолданылады, сондай-ақ түсіру және оқу үшін де пайдалануға болады.
Уильямсонның туннельдерінің достары (FoWT)
Уильямсон туннельдерінің достары (FoWT) – тіркелген қайырымдылық ұйымы, оны басқарушылар кеңесі басқарады және еріктілер жүргізетін қазба жұмыстарын еріктілер жүргізетін туннельдерді зерттеуге, қазуға және сақтауға міндеттенеді. FoWT-ның Мейсон көшесіндегі негізгі базасы – Джозеф Уильямсонның үйінің орны, ол қасбеттің кішкентай бөлігінен басқа, көбінесе қиратылған. Дегенмен, қазба жұмыстары жер астындағы кең аумақты, сондай-ақ әртүрлі тереңдікте әртүрлі бағытта тармақталған көптеген туннельдерді ашты. Жер төлесінің астында «Банкет залы» деп аталатын үлкен бөлме орналасқан, ол Уильямсонның ең адал достары үшін әсем кештер өткізгені туралы жиі айтылатын әңгімелерден осы атқа ие болды, бірақ бұл кеңістік осы мақсатта пайдаланылған дегенге сену қиын. 2019 жылға қарай «Банкет залы» толығымен тазартылды, бірақ жаңадан ашылған туннельдердегі қазба жұмыстары жалғасуда. «Паддингтон» учаскесінен екінші туннельге кіруге болады, ол бірнеше деңгейдегі жер асты галереяларынан тұрады, олар еденнен төбеге дейін шамамен 40 фут (12 м) биіктіктегі үлкен күмбезді бөлмеге жетеді. Бұл бөлменің едені жер бетінен шамамен 60 фут (18 м) төменде жатыр және бірнеше жылдық қазба жұмыстарынан кейін 2016 жылы тазартылды. Бұл орындар түсірілім алаңдары ретінде пайдаланылды және туннельдер мен FoWT еріктілері туралы бірнеше деректі фильмдерде көрсетілді. Топ бірнеше жаңалықтарда жарияланды, соның ішінде BBC және ITV сияқты жергілікті телеарналарда.
Қоғамдық қолжетімділік
Жалпы жұртшылық "Паддингтон" нысанына сәрсенбі және жексенбі күндері тегін экскурсиялармен бара алады, ал Мейсон-стрит нысанына FoWT мүшелері ғана кіре алады. Мүшелер сонымен қатар тұрақты тарихи дәрістер мен басқа да шараларға қатыса алады.
Көркем шығармаларда
Доктор Худың 13-сериясында, "Доктор Ху: Флюкс" деп аталатынында, Уильямсон туннельдері, сондай-ақ Джозеф Уильямсон мен Джеймс Стоунхаус көрсетілген. Оқиғада, 1820 жылдары қазба жұмыстары орын алатын кезеңде, Уильямсон алда жатқан "қатастрофалық, мүмкін емес" нәрсені сезінеді, ол 2021 жылы ғаламды қиратып, тигеннің бәрін жоққа шығаратын, белгісіз "Флюкс" күші болып табылады. Уильямсон серия бойында бірнеше рет пайда болады, ол табиғи жолмен жете алмайтын орындар мен уақыттарда көрінеді; соңғы эпизодта туннельдер уақыт пен кеңістіктегі порталдарды қамтиды және Уильямсон Флюксты тоқтатудың жолын табу үшін оларды зерттейді. Джозеф Уильямсонның өмірі мен Уильямсон туннельдерінің құрылысы Ливерпульдегі драматург және сценарист Карен Браунның "Эдж Хилл королі" атты сахналық және радио пьесасында бейнеленген. Филантропияның құштарлыққа айналатын шегін зерттейтін радио нұсқасы 2000 жылдың 21 наурызында Radio 4 арнасында үлкен құрметпен көрсетілді. Сахналық нұсқасы 2007 жылы Ливерпульдің Unity театрында қойылды және "Жаңа драматургиялық талант үшін HSBC сыйлығына" және "Ең жақсы жаңа пьеса үшін Echo Arts сыйлығына" ие болды.