Кіріспе

Рутули патшасы (Турнус) – рим тарихындағы Рутули тайпасының аңыз патшасы және Вергилийдің "Энеидасында" батыр Энейдің басты қарсыласы. "Энеида" бойынша, Турнус – Даун мен нимфа Венилияның ұлы, нимфа Ютурнаның бауыры.

Тарихи дәстүр

Тарихи дереккөздерде Турнус туралы ақпарат шектеулі болғанымен, Турнус және рутулийлер туралы кейбір маңызды мәліметтер Энеидадағы баяндамадан едәуір өзгеше. Энеидадан бұрын жазылған жалғыз дереккөз – Марк Порций Катоның "Түпнұсқасы". Турнус Ливийдің "Қала тарихы" және Дионисий Галикарнасскийдің "Римдік ежелгіліктер" (Rômaïkê Archaiologia, "Римдік көнеліктер") еңбектерінде де еске алынады, олардың екеуі де Энеидадан кейін жазылған. Турнус Псевдо-Яшерде Африкалық Ангеаспен бірге аталған. Осы тарихи дереккөздердің барлығында Турнустың тегі нақты емес. Дионисий оны Тиррен деп атайды, яғни «этруск», ал басқа дереккөздер грек шығындылығын көрсетеді. Бұл дереккөздердің барлығында Турнус және оның рутулийлері троялықтар келгенге дейін Италияда қоныстанған және латындықтар мен троялықтар арасындағы қақтығысқа қатысқан, бірақ бұл оқиғалардың егжей-тегжейлі сипаттамаларында көптеген келіспеушіліктер бар. Виргилий Энеидадағы Турнус туралы аяқталған суретті құру үшін түрлі тарихи дереккөздерді пайдаланған сияқты.

Вергилийдің Энеидасы

Эней Италияға келгенге дейін Турн, латын халқының патшасы Латинустың жалғыз қызы Лавинияға күйеу болып алуға ең басты үміткер болды. Бірақ Эней келген соң Лавиния троялық ханзадаға беріледі. Троялықтардың азаптарын ұзартуға ниеттенген Юнона, Турнға жаңа келгендермен соғыс ашуға итермелейді. Латинус патша Турнға наразы болып, тақтан бас тартып, соғыс басталуына рұқсат береді. Латындықтар мен троялықтар арасындағы соғыста (троялық одақтастардың, соның ішінде Эвандер патшаның аркадиялықтарымен бірге) Турн өзінің батыл, бірақ асыққан мінезін көрсетеді. IX кітабында ол көптеген қарсыластарын жеңіп, троялықтардың бекінісіне жақын келгенімен, кейін қиын жағдайға түсіп, Юнонаның араласуымен ғана өлімнен құтылады. X кітабында Турн Эвандердің ұлы, жас ханзада Палласты өлтіреді. Ол өлтіргеніне мақтанышпен, Палластың белбеуін олжа ретінде алып, киеді. Ашуға ішкен Эней Рутулия патшасын өлтіру үшін іздейді. Вергилий Палластың өлімін еске алып, Турнның сөзсіз құлауы жайлы айтады. Энейдің қолынан өлуінен сақтау үшін Юнона Энейдің көрінісін жасап, Турнды кемеге шақырып, қауіпсіз жерге жеткізеді. Турн бұл әрекетке қатты ренжіді, өзінің қадір-қасиетіне күмән келтіріп, тіпті өзін-өзі өлтіруді ойлайды. XII кітабында Эней мен Турн өлімге дейін жұдырықтасады; Эней, "Илиададағы" қуғын-сүргінге ұқсас, айқын байқалатын кезеңде басымдыққа ие болады (Эней Турнды Лациум қабырғалары мен адамдар арасында он рет қуалайды, Ахилл мен Гектордың жұдырықтасуындай), осыдан Турнның жамбасын жарақаттайды. Турн Энейден өмірін сақтап беруді немесе денесін халқына қайтаруды сұрайды. Эней бұл туралы ойлағанмен, Турнның бойындағы Палластың белбеуін көргенде, ашуға беріліп, оны өлтіреді. Өлеңнің соңғы жолы Турнның Астыртып батуын сипаттайды. Турнның қолдаушылары: оның қарындасы және кіші өзен/бұлақ құдайы Ютурна; Латинустың әйелі Амата; этрускілердің тақтан түскен патшасы Мезентий; және Вольскі патшайымы Камилла, Турнның Энейге, троялықтарға және олардың одақтастарына қарсы күресіндегі серіктестері.

Кейінгі әдебиетте

Орта ағылшын поэмасы "Сэр Гевэн және Жасыл рыцарь" атты белгісіз автор, Троялық Бруттың Британияны құруымен салыстыра, Тоскананы құрушы ретінде белгісіз "Тицийді" көрсетеді. Кейбір ғалымдар "Тиций" атауы Тит Татийден алынғанын дәлелдеуге тырысқанмен, Отис Чапман "Тиций" - ақынның "Турнус" деп жазғысы келген қате жазу екенін ұсынды. Қолжазба стилометриялық деректермен қатар, Чапман Ранулф Хигдонның "Полихроника" еңбегінде Турнус та Тоскана королі ретінде аталғанын көрсетеді. Бұл Вергилийден кейінгі замандағы аңыздарда Турнус Эней, Ромул, "Лангеберде" және Брут сияқты аңызға толы тұлға ретінде танылғанын көрсетеді. Джон Милтонның "Жоғалған жұмақ" поэмасының IX кітабында Турнус пен Лавинияның оқиғасы Құдайдың Адам мен Хауаға деген ашуымен байланысты айтылады.

Интерпретация

Турн грек тегі мен қаһарлылығына байланысты "жаңа Ахилл" ретінде қарастырылуы мүмкін. Барри Пауэллдің сөзіне қарағанда, ол Марк Антонийді немесе Рим империясына бағынуға мәжбүр болған жергілікті халықтарды да бейнелейтін болуы мүмкін. Пауэлл Турн мен Эней арасындағы тартыста Турнның моральдық тұрғыдан жоғарырақ болуы мүмкін екенін айтады, себебі Лавинияға алғашқыда оның үйленуі жоспарланған. Дегенмен, Турнды тоқтату қажет, өйткені ол тағдырдың бағытына қарсы тұрады.