Кіріспе
Генри Дэвид Тороның 1849 жылғы эссесі «Азаматтық үкіметке қарсылық», сондай-ақ «Азаматтық мойынсұнбаушылық туралы» немесе қысқаша «Азаматтық мойынсұнбаушылық» деп аталатын бұл эсседе американдық трансценденталист Генри Дэвид Торо алғаш рет 1849 жылы жариялаған. Онда Торо адамдар үкіметке өз саналарын жоққа шығаруға немесе оларды әлсіретуге рұқсат бермеуі керек екенін, сондай-ақ мұндай мойынсұнуға жол бермеу олардың міндеті екенін, себебі бұл үкіметті оларды әділетсіздіктің құралына айналдыруға мүмкіндік береді деп аргументтейді. Тороның осы эссеге түрткіс болған нәрселердің бірі – құлдыққа деген жек көрушілігі және Мексика-Америка соғысы (1846–1848 жж.) болды.
Resistance to Civil Government, also called On the Duty of Civil Disobedience or Civil Disobedience for short, is an essay by American transcendentalist Henry David Thoreau that was first published in 1849. In it, Thoreau argues that individuals should not permit governments to overrule or atrophy their consciences, and that they have a duty to avoid allowing such acquiescence to enable the government to make them the agents of injustice. Thoreau was motivated in part by his repulsion of slavery and the Mexican–American War (1846–1848).
Атау
1848 жылы Торо Конкорд лицейінде "Үкіметке қатысты жеке тұлғаның құқықтары мен міндеттері" тақырыбында лекция оқыды. Бұл оның эссесіне негіз болды, ол алғаш рет 1849 жылы Элизабет Пибодидің "Эстетикалық жазбалар" антологиясында "Азаматтық үкіметке қарсы тұру" деген атпен жарияланды. Бұл атау Тороның бағдарламасын "қарсылық көрсетпеушілерден" немесе Адин Балло және Уильям Ллойд Гаррисон сияқты христиандық анархистерден ажыратты, себебі Торо олардың мемлекетке қарсы практика ретінде қарсылық көрсетпеуді талап етуі тиімсіз екенін айтты. Дегенмен, Торо бастапқыда Балло мен Гаррисонның анархистік идеяларынан шабыттанды. "Қарсы тұру" Тороның үкіметті машинамен салыстыру метафорасының бір бөлігі болды: егер машина әділетсіздік тудырса, адал азаматтардың міндеті – "машинаны тоқтату үшін қарсы күш қолдану" (яғни, қарсы тұру) болды. 1866 жылы, Тороның қайтысынан кейін төрт жыл өткен соң, эссе Тороның еңбектерінің жинағында ("Канададағы янки, құлдыққа қарсы және реформалық жазбалармен бірге") "Азаматтық мойынсұнбаушылық" деген атпен қайта басылды. Бүгінде эссе "Азаматтық мойынсұнбаушылық міндеті туралы" деген атпен де кездеседі, мүмкін, Уильям Пейлидің "Азаматтық міндеттілік туралы" еңбегімен салыстыру үшін, өйткені Торо оған жауап берген болатын. Мысалы, 1960 жылғы New American Library Signet Classics басылымында "Уолден" осы атаумен жарық көрді. "Азаматтық мойынсұнбаушылық туралы" – тағы бір жиі қолданылатын атау. "Азаматтық" сөзінің бірнеше анықтамасы бар. Осы жағдайда мақсаты – "азаматтарға және олардың бір-бірімен немесе мемлекетпен қарым-қатынасына қатысты" болу, сондықтан азаматтық мойынсұнбаушылық – "мемлекетке мойынсұнбаушылық" дегенді білдіреді. Кейде адамдар "әлеуметтік нормаларды сақтау; әдепті" мағынасында түсінеді, бұл азаматтық мойынсұнбаушылықты әдепті, ұйымдасқан мойынсұнбаушылыққа теңеуге болады. Бұл сөздің дұрыс анықтамасы болғанымен, осы контексте осылай түсінілмейді. Осы қате түсінік эссенің бейбітшілдік немесе тек зорлықсыз қарсылықты жақтаушылық ретінде қарастырылуына себеп болады. Мысалы, Махатма Ганди осы түсіндірмені Тороның азаматтық мойынсұнбаушылығы мен өзінің сатьяграхасы арасындағы теңдікті көрсету үшін пайдаланды.
Өмірбаян
1840 және 1850 жылдары құлдық мәселесі Жаңа Англияда шиеленісті жағдай тудырды. 1850 жылғы қашқын құлдар заңынан кейін ахуал одан бетер шиеленісті болды. Өмір бойы құлдыққа қарсы күрескен Торо, Уолден көлінен кеткеннен кейін бірнеше ай өткен соң, 1848 жылы "Азаматтық наразылық" атты сөзін айтты. Бұл сөз құлдық мәселесіне қатысты болды, сонымен бірге американдық империализмді, әсіресе Мексика-Америка соғысын қатты сынады.
Қорытынды
Торо үкіметтер көбінесе пайдалы емес, зиянды болғандықтан, оларды ақтау мүмкін емес деп мәлімдейді. Демократия мұны түзетуге шамасы келмейді, өйткені көпшілік, көпшілік болғандықтан ғана, даналық пен әділдікке ие бола алмайды. Жеке адамның санасының үкімі саяси органның немесе көпшіліктің шешімінен кем емес, сондықтан «заңға құрмет көрсетуді дамытудың орнына, дұрысқа құрмет көрсету қажет. Менде тек бір ғана міндет бар: мен әрқашан дұрыс деп санайтынымды істеуім керек. Заң ешқашан адамдарды әділ еткен емес; және, оған құрмет көрсету арқылы, тіпті жақсы ниетті адамдар да күнделікті әділетсіздіктің құралына айналады». Ол былай деп қосты: «Мен құлдың үкіметін де өз үкіметім деп мойындамаймын». Тороның пікірінше, үкімет маңызды жұмысын атқарып жатқанда ғана емес, жемқорлық пен әділетсіздікке ұшырайды, тіпті ол жемқорлық пен әділетсіздіктің өзінің көзі болып табылады. Сондықтан «адал адамдар үшін бүлік көтеріп, төңкеріс жасауға ерте емес». Саяси философтар революцияға қатысты сақтық танытуға кеңес береді, өйткені революцияның салдары көбінесе үлкен шығын мен азапқа әкеледі. Тороның пікірінше, үкімет құлдық сияқты ауыр әділетсіздікті белсенді түрде қолдағанда мұндай шығын мен пайданы салыстыру орынсыз. Мұндай терең моральдық бұзылыс оны тоқтату үшін кез келген қиындыққа немесе шығынға төлеуге тұрарлық. «Бұл халық құлдықтан бас тартып, Мексикаға қарсы соғыс жүргізуді тоқтатуы керек, тіпті бұл олардың халық ретінде өмір сүруіне қауіп төндірсе де». Торо тыңдаушыларына бұл мәселені тек құлдықты жақтаған оңтүстік саясаткерлеріне ғана емес, мысалы, Массачусетс штатындағыларға да жүктеу керектігін айтады, «олар адамгершілікке қарағанда сауда мен ауыл шаруашылығына көбірек қызығушылық танытады және құлға да, Мексикаға да әділдік жасауға дайын емес, бұл қаншама қымбат болса да. (Тороның «Массачусетс штатындағы құлдық» еңбегі де осы аргументті қолдайды.) Ол адамдарды әділдік үшін дауыс беру мүмкіндігін күтіп отырмауға шақырады, өйткені әділдік үшін дауыс беру әділдікке үміттену сияқты тиімсіз; сіз шын мәнінде әділ болуыңыз керек. Бұл сіздің өміріңізді әділдік үшін күресуге арнауыңыз керек дегенді білдірмейді, бірақ сіз әділетсіздік жасамауға және әділетсіздікке нақты қолдау көрсетпеуге міндеттісіз. Салық төлеу – жақсы ниетті адамдардың әділетсіздікке қатысуының бір жолы. Мексикадағы соғыстың дұрыс емес екенін және құлдықтың дұрыс емес екенін жариялаған адамдар, егер олар салық төлеу арқылы екеуін де қаржыландыратын болса, өзіне қайшы келеді. Тороның айтуынша, әділетсіз соғыста күресуден бас тартқан жауынгерлерді мақтаған адамдар соғысты бастаған үкіметке қаржылай қолдау көрсетуден өзі де бас тартпайды. Америка Құрама Штаттары сияқты конституциялық республикада адамдар әділетсіз заңға дұрыс жауап беру – заңды өзгерту үшін саяси процесті пайдалану, бірақ оны өзгерткенше заңға мойынсұну және құрметтеу деп ойлайды. Бірақ егер заңның өзі әділетсіз болса, ал заң шығару процесі мұндай әділетсіз заңдарды тез жоюға бағытталмаса, онда Торо заң құрметке лайық емес және оны бұзу керек дейді. Құрама Штаттарда Конституцияның өзі құлдық институтын бекітеді, сондықтан ол осы айыптауға жатады. Тороның пікірінше, аболиционистер үкіметке деген қолдауын толығымен алып тастауы керек және салық төлеуді тоқтату керек, тіпті бұл түрмеге қамауды немесе тіпті зорлық-зомбылықты тудырса да. Үкімет жауап қайтаратындықтан, Торо қарапайым өмір сүруді жөн көреді, өйткені оның жоғалтатыны аз. «Мен Массачусетске адалдықтан бас тарта аламын. Мен үшін мемлекетке мойынсұнбаудың салдарына ұшырау, оған мойынсұнудан гөрі аз шығынға түседі. Мұндай жағдайда өзімді арзан сезінер едім». Ол бас салығын төлеуден бас тартқаны үшін қысқа мерзімге түрмеге қамалды, бірақ тіпті түрмеде де ол сырттағы адамдардан гөрі еркін сезінді. Ол бұл тәжірибені қызықты деп санады және одан үкіметпен және оның азаматтарымен қарым-қатынасына жаңа көзқараспен шықты. (Ол келесі күні босатылды, өйткені «біреу араласып, салықты төледі»). Торо жол салығын төлеуге дайын екенін айтты, өйткені ол көршілеріне пайда тигізетін нәрсені қаржыландырады, бірақ үкіметті қолдайтын салықтарға қарсы болды, тіпті оның үлесі әділетсіз жобаға немесе пайдалы жобаға жұмсалатынын білмесе де. «Мен тек мемлекетке адалдық танытудан бас тартып, одан шығып, одан мүлдем аулақ болғым келеді». Үкімет адам жасағандықтан, табиғаттың бір бөлігі немесе Құдайдың әрекеті емес, Торо оның жасаушыларын ақылға келтіруге болады деп үміттенеді. Үкіметтердің арасында АҚШ үкіметі, бар кемшіліктеріне қарамастан, ең жаман емес және тіпті құрметке лайық қасиеттері бар екенін сезінді. Бірақ біз жақсырақ болуымыз керек және жақсырақ талап етуіміз керек деп ойлады. «Абсолютті монархиядан шектеулі монархияға, шектеулі монархиядан демократияға өркендеу – жеке адамға шынайы құрмет көрсетуге қадам. Біз білетін демократия – үкіметтегі соңғы жетістік пе? Адам құқықтарын тану және ұйымдастыруға тағы бір қадам жасау мүмкін емес пе? Мемлекет жеке адамды өзінің барлық билігі мен құқығының бастауы ретінде танып, оған лайықты қарағанға дейін ешқашан шынайы бос және сауатты мемлекет болмайды». Томас Джефферсонға қате атрибуцияланған афоризм «Ең жақсы үкімет – ең аз үкімет» шын мәнінде Тороның «Азаматтық наразылық» еңбегінде табылды. Торо, көрінеу, «The United States Magazine and Democratic Review» журналының ұранынан аударма жасады: «Ең жақсы үкімет – ең аз үкімет», ол Лаоцзының «Дао Дэ Цзин» трактатының 17-тарауынан да шабыттанған болуы мүмкін: «Ең жақсы билеушілер өз тақыптарынан жақсы білінбейді». Торо оны маңызды түрде кеңейтті.
Махатма Ганди
Үндістанның тәуелсіздік жолындағы жетекшісі Махатма Ганди Тороның ой-пікірлеріне әсерленді. 1907 жылы, Оңтүстік Африкадағы алғашқы сатьяграха науқанының басталғанына шамамен бір жыл өткен соң, ол «Үнді пікірі» газеті үшін Тороның аргументтерінің аудармасын жасап, оның эссесін «Америкада құлдықты жоюдың басты себебі» деп атады және «Оның мысалы мен жазбалары қазіргі уақытта Трансваальдегі үндістерге тікелей қатысты» деп жазды. Кейін ол мынадай қорытынды жасады:
Мартин Лютер Кинг кіші .
Америкалық азаматтық құқықтар қозғалысының көшбасшысы Мартин Лютер Кинг кіші де осы эсседен әсер алды. Өзінің өмірбаяндығында ол былай деп жазды:
Басқалар
Жазушы Лев Толстой «Азаматтық мойынсұнбау» еңбегінің оның зорлықсыздық әдістемесіне күшті әсер еткенін айтты. «Азаматтық мойынсұнбаудан» әсер алғандардың қатарында: суфражист Элис Пол, президент Джон Ф. Кеннеди, Жоғарғы Сот судьясы Уильям О. Дуглас, сондай-ақ Марсель Пруст, Эрнест Хемингуэй, Аптон Синклер, Синклер Льюис және Уильям Батлер Йейтс сияқты жазушылар бар.