Орта ғасырлық медицина энциклопедиясы: әл-Захрауидің еңбегі

Кіріспе

Аль Захрауидің ортағасырлық медициналық энциклопедиясы Kitāb al Taṣrīf (كتاب التصريف لمن عجز عن التأليف), ағылшын тілінде «Медицина әдісі» деп аталады, бұл 1000 жыл шамасында Әбу әл-Қасим әл-Захрауи (Абулькасис) жазған медицина және хирургия туралы 30 томдық араб энциклопедиясы. Ол аудармада қолжетімді. Аль Захрауидің осы еңбегін аяқтауға 50 жылдан астам уақыт кетті. Онда түрлі аурулар, жарақаттар, медициналық жағдайлар, емдеулер және хирургиялық процедуралар туралы кең мәліметтер бар. Онда 200-ден астам түрлі хирургиялық құралдар сипатталған. Хирургтар 1700 жылдарға дейін осы еңбекке сүйенуді жалғастырды.

Қорытынды

Бұл еңбек медицинаның кең ауқымды салаларын қамтиды, оның ішінде хирургия, медицина, ортопедия, офтальмология, фармакология, тамақтану, стоматология, босану және патология. Соңғы және ең белгілі трактат – хирургия туралы. Әл-Захрави хирургияны соңғы томда талқылауды қалағанын, себебі хирургия – медицинаның ең жоғары деңгейі және оған басқа медицина салаларымен толыққанды таныс болғанша кірісуге болмайды деп мәлімдеген.

Хирургия мен құралдар туралы

Хирургия және құралдар туралы – бұл 30-шы және соңғы том. Онда әл-Захрауи әртүрлі процедураларда қолданылатын әр құралдың схемаларын сызып, әр емнің қадамдарын қалай орындау керектігін түсіндіреді. Әл-Захрауи өзінің білімін бұрынғы медициналық мәтіндерді мұқият оқудан және өз тәжірибесінен алғанын мәлімдейді: «Менде бар дағдыны, ежелгілердің кітаптарын ұзақ оқып, оларды түсінуге талпынып, олардан білім шығардым. Содан кейін өмірім бойы тәжірибе мен практиканы ұстанып, оны сіздерге қолжетімді етіп, маңызсыз әңгімелердің тереңінен құтқарып алдым». Кітабының басында әл-Захрауи осы трактатты жазу себебін ислам әлемінде хирургияның жетілмегендігіне және сол кездегі дәрігерлердің төмен мәртебесіне байланыстырып түсіндіреді. Әл-Захрауи мұндай құлдырауды анатомиялық білімнің жетіспеушілігіне және адам физиологиясын дұрыс түсінбеуге байланысты деп санайды. Анатомияның маңыздылығын атап, ол былай деп жазды: «Хирургиялық амалдар жасамас бұрын, адам анатомия және мүшелердің атқаратын қызметі туралы білім алуы керек, сонда ғана олардың пішінін, байланыстарын және шекараларын түсінеді. Ол жүйкелерге, бұлшық еттерге, сүйектерге, артериялар мен веналарға толыққанды білуі керек. Егер адам анатомия мен физиологияны түсінбесе, қателік жіберіп, науқастың өліміне себеп болуы мүмкін. Мен бір адамның мойнындағы ісікке аневризма болғанда, оны абсцесс деп ойлап кесіп, науқастың сол жерде қайтыс болғанын көрдім». Бұл томда әл-Захрауи талқылаған жаңа хирургиялық әдістердің қатарында оның «михааб» деп атаған литотритімен көк тас пен қырық жастағы тастарды ұсақтау және өлі ұрықты алу үшін форцепсті пайдалану бар. Сондай-ақ, онда тіс дәрігерлігіндегі жаңалықтар да бар, мысалы, алтын мен күміс сымдарды қолданып, шайқалып тұрған тістерді байлау, тістерді алу және қайта отырғызу, тістердегі тас пен шөбінді алып тастау арқылы периодонталдық аурудың алдын алу. Әл-Захрауи 200-ден астам хирургиялық құралдарды бейнелеген, олардың кейбіреулерін өзі жасаған. Әл-Тасрифтегі құралдарға әртүрлі скальпельдер, ретракторлар, кюреттер, қысқыштар, спекулумдар, сондай-ақ оның қанауды тоқтату және байлау техникаларына арналған құралдар кіреді. Ол хирургияда қолданылатын екі ұшты ілгектерді де ойлап тапты. Бұл еңбек келесі 500 жыл бойы Еуропада хирургия бойынша негізгі дереккөз болып қалды. Медицина тарихшысы Артуро Кастильони айтқандай, әл-Захрауидің еңбегі «хирургияда Авиценнаның медицинадағы «Қаноны» сияқты беделді болды».

On Surgery and Instruments is the 30th and last volume of In it, al Zahrawi draws diagrams of each tool used in different procedures to clarify how to carry out the steps of each treatment. Al Zahrawi claims that his knowledge comes from careful reading of previous medical texts as well as his own experience: “ whatever skill I have, I have derived for myself by my long reading of the books of the Ancients and my thirst to understand them until I extracted the knowledge of it from them. Then through the whole of my life I have adhered to experience and practice I have made it accessible for you and rescued it from the abyss of prolixity”. In the beginning of his book, al Zahrawi states that the reason for writing this treatise was the degree of underdevelopment surgery had reached in the Islamic world, and the low status it was held by the physicians at the time. Al Zahrawi ascribed such decline to a lack of anatomical knowledge and a misunderstanding of the human physiology. Noting the importance of anatomy, he wrote: text="Before practicing surgery one should gain knowledge of anatomy and the function of organs so that he will understand their shape, connections and borders. He should become thoroughly familiar with nerves muscles bones arteries and veins. If one does not comprehend the anatomy and physiology one can commit a mistake which will result in the death of the patient. I have seen someone incise into a swelling in the neck thinking it was an abscess, when it was an aneurysm and the patient dying on the spot." Innovative surgical techniques discussed by al Zahrawi in the volume include crushing bladder stones with a sort of lithotrite he called "michaab", and using forceps for extracting a dead fetus. The text also contains a number of innovations in dentistry, including using gold and silver wires to ligate loosened teeth, extracting and replanting teeth, and scaling the calculus from the teeth to prevent periodontal disease. Al Zahrawi depicted over 200 surgical instruments, some of which he created himself. Instruments in the al Tasrif include different kinds of scalpels, retractors, curettes, pincers, specula, and also instruments designed for his favoured techniques of cauterization and ligature. He also invented hooks with a double tip for use in surgery. It remained the primary source on surgery in Europe for the next 500 years, and as the historian of medicine, Arturo Castiglioni, has put it: al Zahrawi's treatise "in surgery held the same authority as did the Canon of Avicenna in medicine".

Қолжазбалар

Патна қолжазбалары Патнадағы (Үндістан) Құда Бакш шығыс қоғамдық кітапханасының мұрағатынан екі қолжазба белгілі. Бұл көшірмелер 18 ғасырдың басына дейін сақталып келген.