Кіріспе

Түрік дерматологы (1889–1948)

Хулуси Бехчет (Осман түрікше: خلوصی بهجت), (/lang//pron//b//ɛ/'/tʃ//ɛ//t/; ; 20 ақпан 1889 – 8 наурыз 1948) – түрік дерматологы және ғалымы. Ол 1937 жылы қабынып ісіккен қан тамырларының ауруын сипаттады, бұл ауру оның есімімен Бехчет ауруы деп аталады. Оның суреті бұрынғы түрік пошта маркасында бейнеленген.

Ерте өмір

Түрік ата-анасы болғандықтан, әкесі Осман империясында қызметкер болған соң, олар Дамаскқа көшіп келді және ол анасы аурудан қайтыс болғаннан кейін балалық шағын сол жерде өткізді. 1923 жылы ол белгілі дипломаттың қызы Рефика Давазға үйленді. Олардың бір қызы болды.

Ғылыми еңбектер

1933 жылы Стамбул университеті ескірген Дар-ул-Фунунның негізінде қайта құрылды. Реформалар кезеңінде Бехчет дерматология және венерология кафедрасын ашты. Оның зерттеуге, жазуға және пікір алмасуға құштарлығы оның зихи ерекшеліктері болды. Кәсіби жолының басында-ақ ол ұлттық және халықаралық конгрестерге өзінің түпнұсқалық мақалаларымен белсенді қатысты, көптеген еңбектерін ел ішінде және шетелде жариялады. Белгілі неміс патологы Филипп Шварц оны "өз елінде жақсы танылған, бірақ әлемге әйгілі ғалым" деп сипаттап, "Түркияда оны табу қиын, өйткені ол үнемі шетелде ғылыми еңбектерін таныстырып жүреді" деді. Ол жаңа буынды тәрбиелеу үшін көптеген мақалаларды түрік тіліне аударды және Корея сияқты алыс елдермен байланыс орнату үшін халықаралық журналдарда түпнұсқалық жағдайлар туралы хабарламалар жариялады. Бехчет 1922 жылдан бері сифилиспен қызығушылық танытып, оның диагнозы, емдеуі, мұрагерлік қасиеттері, серологиясы және әлеуметтік мәселелері туралы көптеген халықаралық мақалалар жариялады. Лейшманиоз (Шығыс жарасы) – Бехчеттің 1923 жылдан бастап зерттеген тағы бір ауруы. Ол осы ауру туралы көптеген мақалалар жазды және диатермиялық әдіспен емдеуде сәттілікке жетті. Ол шығыс жарасының қабықшасын алып тастағанда пайда болатын "тырнақ белгісін" алғаш рет сипаттады. Оның жариялаған еңбектерінің бір бөлігі паразитозға арналған. 1923 жылы ол Түркиядағы "дәнді есекжемнің" этиологиялық себептерін анықтады. Бехчет беткі және терең микоздармен және олардың емделуімен айналысты. Ол 1933 жылы инжір дерматитін сипаттады, бұл оның байқауларының нәтижесі болды. 1935 жылы Будапештте өткен дерматология конгресінде микоз бойынша зерттеулері үшін марапатталды. Ол түрік медицинасын дамыту үшін баспа саласында да алдыңғы қатарда болды және 1924 жылы Түркияның алғашқы дерматовенерология журналы – ’’Түрік дерматология және сифилис архиві’’ журналын шығарды. 1939 жылы ол неміс ғылыми журналдары ’’Dermatologische Wochenschrift’’ және ’’Medizinische Wochenschrift’’-тің корреспондент мүшесі болып сайланды. Сол жылы ол штаттық профессор атанды. Бехчеттің түрік медицинасына сыйлаған ең маңызды еңбегі – 1940 жылы жарық көрген ’’Клиникалық және практикалық сифилис, диагнозы және байланысты дерматоздар’’ атты монографиясы. Осы кітаптың әрбір беті сифилис туралы мәліметтерге толы, ал түсіндірмелер басқа тері ауруларын ажыратуға қатысты толық ақпарат береді. Осының нәтижесінде ғалымдар сифилис және дерматология туралы бір уақытта білуге мүмкіндік алды. Бұл кітап, ескірген стиліне қарамастан, өзінің саласындағы жалғыз мысал ретінде медицинада құндылығы мен мәнін сақтап тұр. Бехчет 1947 жылға дейін дерматология және венерологиялық аурулар кафедрасын басқарды.

Бехчеттің ауруы

Бехчет ауруы туралы алғашқы байқауларын 1924-1925 жылдары кездескен науқасынан бастады. Бұл адаммен 40 жыл бойы Стамбул мен Венада бірнеше рет кеңесілді. Оның белгілеріне сүйенсек, ауру анықталды. Этиологиясы тұрғысынан, сифилис және туберкулез күдік тудырды. Австриялық дәрігерлер белгісіз протозоальды ауру деп атады. Офтальмологтар көз симптомдарын ирит деп сипаттады, бұл симптомдар сифилис, туберкулез немесе стрептококк немесе стафилококк инфекциясының салдары болуы мүмкін. Науқас бірнеше иридектомиядан кейін толығымен көзін жоғалтты. Бехчет пациентті көп жылдар бойы қадағалап отырды. 1930 жылы Бехчет клиникасына көзінде тітіркеніс, аузында және жыныс мүшелерінде зақымдар бар әйел келді. Ол 1932 жылға дейін науқаспен кеңесіп, туберкулез, сифилис немесе микоздың этиологиялық себебін анықтау үшін биопсия және басқа да зертханалық талдаулар жасады, бірақ ештеңе таба алмады. Сондай-ақ, көрнекті офтальмологтар Мұрат Рахми және Иггешеймермен де кеңесілді. Осы екі науқастан кейін, 1936 жылы тіс клиникасынан ауыз жаралары, арқасында акне тәрізді белгілер, мошонка жарасы, көз тітіркенісі, кешкі қызба және іш ауруы бар ер адам Бехчет клиникасына жіберілді. Кенесуден кейін, тіс кистасынан басқа ештеңе табылған жоқ. Бехчет қайталама белгілердің себебі вирус болуы мүмкін деп ойлады. Ол науқасты Браунға жіберді, ол вирусты зерттеп, кейбір корпускулалық құрылымдарды тапты. Бехчет осы үш науқастың белгілерімен, оларды жылдар бойы қадағалап келгеннен кейін, олардың жаңа аурудың белгілері екенін шешті және 1936 жылы ол жағдайды мәжілісте сипаттады, бұл Дерматология және Жыныс аурулары архивінде жарияланды. Ол 1937 жылы "Dermatologische Wochenschrift" журналында өз идеяларын жазды және сол жылы оны Париждерматологиялық қауымдастығының мәжілісінде ұсынды. Бұл мәжілісте ол аурудың этиологиясын тіс инфекциясы тудыруы мүмкін екенін мәлімдеді. 1938 жылы ол осы тақырыптағы өз идеяларын "Dermatologische Wochenschrift" журналында толыққанды жариялады. Сол жылы Ниязи Гөзчү және Франк осы белгілері бар екі жаңа жағдайды тіркеді. Бельгиялық Weekers және Reginster ғалымдары, сондай-ақ итальяндық Frachescetti ұқсас белгілері бар науқастар туралы хабарлады. Сондықтан еуропалық дәрігерлер жаңа аурудың пайда болғанын мойындады. Офтальмологтар "Бехчет ауруын" қабылдауға бастады, бірақ дерматологтар жаңа ауруды жоққа шығарып, олардың белгілі аурулардың көрінісі болуы мүмкін деп талас жасады. Бұл пікірталас жүріп жатқанда, Бельгия, Австрия, АҚШ, Жапония, Дания және Швейцариядан жаңа жағдайлар тіркелді. Олар жарияланғаннан кейін, бүкіл әлем жаңа аурумен бетпе-бет келгенін мойындады. 1947 жылы Женевадағы Халықаралық медициналық конгресс кезінде Цюрих медициналық факультетінің Мишнер ұсынысымен Бехчеттің табылған нәрсесі "Morbus Behçet" деп аталды. Бастапқыда "Бехчет синдромы", "Трисимптом Бехчеті" және "Morbus Behçet" деп бағаланғанымен, бүгінде ауру медицина әдебиетінде жалпы түрде "Бехчет ауруы" деп аталады. Бехчет 1921-1940 жылдар аралығында 126 ұлттық және халықаралық мақала жариялады. Олардың 53-і Еуропаның беделді ғылыми журналдарында жарық көрді.

Жеке өмір

Бехчет өнерге, әсіресе әдебиетке терең қызығушылық танытты. Жалпы алғанда, ол жүйкелі адам болды және ұйқысыздық, колит және стенокардиядан (көкірек қысылысы) зардап шекті, бірақ кейде достарының арасында қуанышты және көңілді болып жүретін. 1948 жылдың 8 наурызында жүрек талмасынан қайтыс болғанға дейін жеті жыл бұрын әйелінен ажырасты. Ол саяхаттағанды да жақсы көретін. Бұл, дерматология мен білім беруге деген құштарлығымен бірге, оны көптеген ұлттық және халықаралық медициналық конгресстерге қатыстыруға әкелді. Сонымен қатар, ол 137 ғылыми мақала, 2 кітап, 12 монография және 17 медициналық аударма жариялады.

Еске алу

1975 жылы, дүниеден өткеннен кейін 27 жыл өткен соң, оған ТҮБІТАК ғылыми сыйлығы табысталды. Оның құрметіне бірнеше сынып, зертхана және кітапханалар аталды. Ұлттық және халықаралық конгрестерде "Корей-түрік Бехчет күндері" сияқты шаралар өтіп тұрады. 1980 жылы оның бірінші шәкіртінің бастамасымен оның есімін еске түсіретін пошта маркасы шығарылды, осы туралы мақала American Dental Association журналында жарияланды. Оның өмірбаяны Philatelic Society журналында, сондай-ақ Америка Құрама Штаттары Армиясының Медициналық бюллетенінің Еуропа және жетінші армиялық басылымдарында жарияланды. 1982 жылы ол Эчжачжибашы ғылыми зерттеу қорының Түркия Республикасының Медициналық сыйлығымен марапатталды. 1996 жылы Түркия монета таңбалау зауыты Ұлттық дерматология конгресі барысында Бехчеттің естелік күміс монетасын шығарды.