Кіріспе

18 ғасырдағы француз зерттеушісі және сауда капитаны Жан Франсуа Мари де Сурвилль (18 қаңтар 1717 – 8 сәуір 1770) Француз Шығыс Үндістан компаниясының сауда капитаны болды. Ол 1769–70 жылдары Тынық мұхитына зерттеу экспедициясын жетектеді. Францияның Бретань аймағында туған Сурвилль 10 жасында, 1727 жылы Француз Шығыс Үндістан компаниясына қосылды. Келесі бірнеше жыл бойы ол Үндістан және Қытай суларында саяхаттар жасады. 1740 жылы ол француз әскери-теңіз күштеріне қосылды; Австрия мұрагерлік соғысы мен Жеті жылдық соғыста шайқасты, екі рет соғыс тұтқынына айналды. Әскери қызметтен кейін ол қайтадан Француз Шығыс Үндістан компаниясына қосылды. 1769 жылы «Сент-Жан-Баптист» кемесімен Үндістаннан Тынық мұхитына сауда мүмкіндіктерін іздеу үшін экспедицияға шықты. Оңтүстік Америкаға қарай бағыт алмас бұрын Соломон аралдары мен Жаңа Зеландия маңындағы теңіздерді зерттеді. Жаңа Зеландия айналасындағы оның маршрутының бір бөлігі Джеймс Кук басқарған «Эндевор» кемесінің маршрутымен сәйкес келді, ол одан бірнеше күн бұрын өткен болатын. Де Сурвилль 1770 жылдың 8 сәуірінде Перу жағалауында, цингадан зардап шеккен экипажына көмек іздеу кезінде суға батып қайтыс болды.

Ерте өмір

1717 жылдың 18 қаңтарында дүниеге келген Жан Франсуа Мари де Сурвилль – Бриттаниядағы Порт-Луи қаласында мемлекеттік қызметкер болған Жан де Сурвилль мен оның әйелі, кеме иесінің қызы Франсуаза Марито де Роскадектың ұлы. Тоғыз баланың бірі Сурвилль 10 жасында үйден шығып, Француз Шығыс Үндістан компаниясына қызметке түсті. Оның отбасында бұл компаниямен байланысы бар еді; ағасы бұрыннан оның қызметінде болған, ал анасы компания директорларының бірінің тума қызы еді. Сурвилльдің жұмыс берушісі – француз үкіметінің қолдауымен бірнеше жыл бұрын құрылған, Шығыс Үндістанда сауда жасаумен айналысатын коммерциялық мекеме. Ол 1740 жылға дейін екінші прапорщик шеніне жетті.

Теңіз мансабы

1740 жылы Австрия мұрагерлігі соғысы басталғаннан кейін Сурвилл француз флотына қосылып, осы қақтығыста шайқасты. Ол «Геркулес» кемесінде энсин болып қызмет етті және 1745 жылы кеме Суматра маңында британдық Корольдік теңіз флотына түскен кезде әскери тұтқынға айналды. 1746 жылы босатылғаннан кейін, ол «Duc de Chartres» кемесінде қызмет етті, ол Франциядан Батыс Африкаға тауар жеткізіп, Кариб теңізіне тасымалдау үшін құлдарды жинады, содан кейін Кариб теңізінен Францияға меласса әкелді – бұл үшбұрышты сауда деп аталады. 1747 жылы Сурвиллге «Багателл» кемесіне командалық тағайындалды және Франция үшін қарақшы ретінде теңізде жүзуге рұқсат беретін маркировка хаты берілді. «Багателл» кемесімен бір шабуылы кезінде ол қайтадан британдық Корольдік теңіз флотына түсіп, әскери тұтқын ретінде Англияға апарылды. 1748 жылы босатылған Сурвилл Қытай сауда жолымен жүретін 40 зеңбірекке ие «Duc de Béthune» сауда кемесінде бірінші лейтенант ретінде Француз Шығыс Үндістан компаниясына оралды. 1750 жылы Францияға оралғаннан кейін, ол Нант қаласында Мари Жуанеольмен үйленді. Олардың екі ұлы кейін француз армиясына қосылды. Келесі бірнеше жылды ол Үнді мұхитындағы француз порттарының маңында сауда сапарларында өткізді және осы уақытта Реюньон аралында ферма сатып алды. 1753 жылы Сурвилл «Renommée» кемесінің командирі болды және кейін Тынық мұхитына жасаған саяхаттарымен танымал болған Марион Дюфренмен танысты. 1756 жылдың тамызында басталған Жеті жылдық соғыс кезінде Сурвилл француз флотының қатарына қайта оралды және граф д’Ашедің теңіз флотымен Үнді мұхитында «Duc de Orleans» кемесінің командирі ретінде жүзіп жүрді. Ол өзінің теңізшілік шеберлігі мен басшылық қабілеті үшін жоғары бағаланды және аристократ емес офицерлерге берілетін «көк офицер» атағын алды. Сурвилл 1758 жылы Куддалор шайқасында болды және келесі жылы Пондичерри шайқасында жараланды. Ол шайқастағы көрсеткен батылдығы үшін Сент-Луи орденімен марапатталды. Жеті жылдық соғысты 64 зеңбірекке ие «La Fortuné» әскери кемесінің командирі ретінде аяқтады. Ол әскерлерді Францияға қайтарып әкеліп бара жатқанда, Оңтүстік Африка жағалауында жаман ауа-райына тап болды. Кемеде су ағып, Кейптаун маңында құлап кетті. Сурвилл кемедегі барлық экипаж мен жолаушыларды аман-есен жағаға жеткізіп, Кейптаунға жеткізді. Бұл оның Францияға 1764 жылдың басына дейін оралуын кешіктірді.

Француздық Үндістан

Сурвилл 1765 жылы Француз Шығыс Үндістан компаниясымен қызметке қайта оралды және сол жылы Пранслин герцогының командасын басқарып, Пондичерридің жаңа губернаторы Жан Ло де Лористонды Үндістанға тасымалдау үшін сапарға шықты. Кейіннен Лористон және Жан Батист Шевальемен бірге – Чандарнагор губернаторы, Пондичерри сияқты Үндістанның шығыс жағалауындағы француздық қоныс – Сурвилл Үнді мұхитында сауда жасау үшін кәсіпорын құрды. 1766 жылы Францияға оралған Сурвилл өзінің коммерциялық жоспарлары үшін Француз Шығыс Үндістан компаниясының мақұлдауын алды. Өзінің ісін бастау үшін кеме қажет болғандықтан, ол Порт-Луисте 36 зеңбірекпен қаруланған Saint Jean Baptiste сауда кемесінің құрылысын қадағалады. 1767 жылдың маусымында ол оны Үндістанға жөнелтті. Келесі бірнеше айда Сурвилл Үндістан жағалауында бірнеше сауда сапарын жасады. Ол сонымен қатар Пондичерри губернаторының орынбасары қызметін атқарды. 1768 жылдың соңына қарай Француз Шығыс Үндістан компаниясы ауыр қаржылық қиындықтарға тап болды және Шығыс Үндістандағы сауда монополиясы күшін жою қаупі туды. Сурвилл және оның серіктестері бұл олардың синдикаты үшін жаңа мүмкіндіктер ашатынын түсінді және Филиппинге коммерциялық экспедиция жоспарлады. Осы кезде олар Оңтүстік Тынық мұхитында британдықтардың жаңадан жер тапқаны туралы хабарларды естіді, бұл жер керемет бай Дэвис аралы деп есептелді. Бұл хабарлар HMS Dolphin кемесінің Таити туралы баяндамаларына негізделген. Дэвис аралы Сурвилл синдикаты үшін маңызды сауда мүмкіндігін білдірді, бірақ британдықтар аймақтан тыс қалмауы үшін Оңтүстік Тынық мұхитында француздық бекінісін орнату қажет болды. Сондықтан Сурвиллдің Оңтүстік Тынық мұхитына экспедиция ұйымдастыруына шешім қабылданды. Жоспар бойынша Сурвилл Saint Jean Baptiste кемесімен Малаккаға, содан кейін Оңтүстік Қытай теңізіне және Филиппинге баруы керек еді. Одан кейін ол Тынық мұхитының солтүстік және оңтүстік ендіктерін кезіп, Дэвис аралын іздеуге кірісер еді. Бұл соңғы мақсат экспедиция офицерлерінен де құпия сақталуы тиіс еді. Қайтып келгенде Сурвилл Манила мен Батавияда тоқтау жоспарлаған. Экспедицияның мақсатына қатысты британдықтардың күдігін тудырмау үшін Saint Jean Baptiste кемесінің ресми бағыттары Манила мен Кантон болып белгіленді. Екі айдан астам дайындықтан кейін Сурвилл 1769 жылдың 3 наурызында Saint Jean Baptiste кемесімен Чандарнагордан жолға шықты, кемеде сауда тауарлары тиелген. Егер Дэвис аралында тұрады деп есептелетін еврей саудагерлеріне сату мүмкін болмаса, бұл тауарлар экспедицияның қайту сапарында Манила қаласында сатылып, кірістілігін арттыруы керек еді. Сондай-ақ, кемеде Тынық мұхитына жасалған сапарлар туралы бірнеше карталар мен баяндамалар, соның ішінде Абель Тасманның 1642 жылы Жаңа Зеландияға жасаған сапары туралы мәліметтер де болды. Үндістан жағалауындағы француздық қоныстарға азық-түлік жинап алғаннан кейін Сурвилл Пондичерриде соңғы тоқталым жасады, онда ол экспедиция құрамына бірнеше гранадирлер қосты. 1769 жылдың 22 маусымында 172 адамнан тұратын экспедиция жолға шықты.

Тынық мұхитты зерттеу

Сурвилл алдымен Дания колониясының бар-жоғын тексеру үшін Никобар аралдарына бағыт алды, бірақ аралдар көрінетін кезде қолайсыз желге тап болды. Желдің қолайлы бағытына түсу үшін уақытты қажет санамаған ол Малаккаға қарай жүріп, 1769 жылғы 29 маусымда жетті. Голландиялық губернатордың бастапқы жылы қарсы алуы, британдық кеме француздардың голландиялықтар монополия құрған Шығыс Үндістанға бет алғаны туралы айыптаулармен келген кезде тез суытылды. Сурвилл дереу кемесін жолға салып, Малай түбегіндегі Теренгануға, содан кейін Тайвань мен Филиппин аралығындағы Баши бұғазындағы аралдарға барып, су мен азық-түлікпен қамдады. Бірнеше матрос қашып кетіп, оларды таба алмаған Сурвилл жоғалғандардың орнына Баши аралдарының бірнеше тұрғынын күштеп алып кетті. Экспедицияның көпшілігін таң қалдырғандай, Сурвилл солтүстік-шығысқа қарай, кеменің ресми мақсатынан – Кантоннан алысқа, Дэвис жерін табу туралы құпия нұсқауына сәйкес жүзіп кетті. 1568 жылы еуропалықтар алғаш рет тапқан Саломон аралдарына экспедиция тобының мүшелері скорбуттан зардап шегуін бастады. Олар 1769 жылғы 7 қазанда Соломон аралдарындағы Санта-Изабель аралының жағалауына жетті. Сурвилл "Праслин порты" деп атаған алғашқы тікелей тоқтау орнында оларды жаулық күш күтіп отырды. Скорбуттан зардап шегушілерге көмектесу үшін тағам іздеуге үміттене отырып, бір топ жағаға шықты, бірақ жергілікті тұрғындар оларға шабуыл жасады. Бірнеше француз жараланды, біреуі қаза тапты, ал 35-тен астам арал тұрғыны қаза болды. Экспедиция тағы бір тікелей тоқтау орны іздеді, бірақ жаулық арал тұрғындарының шабуылына ұшырамай, сауда жасауға немесе кемесін қайта жабдықтауға мүмкіндік болмады. Осы кезде "Сен-Жан Баптист" кемесінде тағам жетіспеді, ал Сурвиллдің көптеген экипажы скорбуттан қайтыс болды. Кеменің су өткізіп тұрғаны да жағдайды ушықтырып, көңіл-күйді түсірді. Сурвилл қауіпсіз тікелей тоқтау орны табуға мәжбүр болды, бірақ Соломон аралдарында тоқтау жасау қаупіне баруға дайын болмады. Оның орнына, Тасманның карталарын зерттегеннен кейін, қараша айының ортасында ол Жаңа Зеландияға бағыт алды. Бойлық қателіктерінен құрлыққа жетпей қалудан сақтану үшін, ол алдымен Корал теңізі арқылы оңтүстік-батысқа қарай жүзіп, содан кейін Жаңа Зеландияның солтүстік ендігінде шығысқа бұрылды. Оңтүстікке қарай бағытталған сапарында ол Австралия жағалауымен шамамен қатар жүрді, ал шығысқа бұрылмас бұрын, қазіргі Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының жағалауына жақын болған болуы мүмкін. Бірнеше құс көрілді және экипаж олардың жер иісін сезгендерін хабарлады, бірақ ол бағытын өзгертуге қарамастан жолын жалғастырды.

Жаңа Зеландия

1769 жылдың 12 желтоқсанында сағат 11:15-те Сент-Жан Баптист Жаңа Зеландия жағалауын көріп, Солтүстік аралдың батыс жағалауындағы Хокиангаға бет бұрды. Жағалауды жарамсыз деп тапқан Сурвилл солтүстікке қарай жүзіп кетті. 16 желтоқсанда кеме Солтүстік мүйісті айналып өтіп, оңтүстікке қарай Джеймс Куктың "Эндевор" кемесі бір-екі күн бұрын өткен аймақтан өтті. Сурвилл мен Кук 127 жыл бұрын Абель Тасманның саяхатынан кейін Жаңа Зеландия суларында жүзіп өткен алғашқы еуропалықтар болды. Шығыс жағалаудан жүзіп бара жатып, Сурвилл 1769 жылдың 17 желтоқсанында "Лористон шығанағы" деп атаған жерге жетті. Кук осы шығанақты екі апта бұрын аралап өткенде "Шексіз шығанақ" деп атаған еді. Маорилер каноэмен Сент-Жан Баптистке шығып, жаңа балықпен сауда жасады, бұл Тасманның Жаңа Зеландияға келгенде жаушылықпен қарсы алынғанын білетін экипаждың қорқынышын басаңдатты. Сурвилл кемесін шығанаққа тереңдете түсіріп, кешке Токерау жағасындағы Ватухихиге дейін тоқтады. Сурвилл бірнеше теңізші мен сарбазбен бірге келесі күні жағаға шықты. Топты маори басшысы қарсы алды, ол оларға су көзін көрсетті және оларға суықжеміс пен сельдерей берді. Келесі бірнеше күн ішінде маорилерден жиналған немесе саудаға алынған тағам экспедициядағы науқастардың көпшілігінің қышқыл ауруынан айығуына көмектесті. Сент-Жан Баптисттің капелланы, Патер Пол Антуан Леонард де Вильфеик Жаңа Зеландиядағы алғашқы христиан қызметін өткізген және 1769 жылғы Рождество күні месса өткізген болуы мүмкін. Егер солай болса, бұл 1814 жылғы Рождество күні Самуэль Марсден өткізген қызметке дейін, әдетте Жаңа Зеландиядағы алғашқы діни қызмет деп саналады. Француздардың кейбір әрекеттері маорилерді ренжіткен болуы мүмкін. Сурвилл бір басшының басына ақ түлкі қауырсынын бекітті, бұл өте қасиетті деп есептелді. Қышқылдан қайтыс болғандардың денелерін теңізге тастады, бұл балық аулауды ластады, нәтижесінде маорилер (егер олар білсе) аймақта балық аулауға rāhui немесе уақытша тыйым салды. Маорилер француздар алып жатқан азық-түлік мөлшеріне алаңдаған болуы мүмкін, сондықтан балық пен сельдерей саудасы көп ұзамай тоқтады. Бұл француздар мен маорилер арасындағы қарым-қатынастың нашарлауына әкелді. Бастапқыда маорилерге мейлінше мейірімді болуға тырысқан Сурвилл көңілі түсіп барады. 27 желтоқсанда дауыл кезінде бір топ адам Ватухихидегі жағаға шығып, маорилер оларға қонақжайлық танытты. Сол дауылда кеме якорьін сүйреп, Сурвиллдің бұйрығы бойынша оны кесіп тастауға мәжбүр болды. Ол және оның экипажының бір бөлігі бірнеше сағат бойы "Сен-Жан Баптист" кемесін қорғанысқа ие жерге жеткізуге тырысты. Кеме сүйретіп бара жатқанда желкені жартасқа соғып, оны кесіп тастауға тура келді. Дауыл басылғаннан кейін, кемеге қайта оралғанда, рульдің бірі сынып қалған еді. Сурвилл, якорь мен желкеннің жоғалуына байланысты, бұл аймақты одан әрі зерттеу жоспарларын қауіпке ұшыратты, 30 желтоқсанда екі офицер мен бірнеше теңізшіден тұратын топпен балық аулауға барды. Топты жергілікті басшы шақырып, бір ауылға барып, бірге тамақтанды, кейін кемеге оралды. Келесі күні, 31 желтоқсанда, офицер Токерау жағасында маорилер қоршап тұрған жағаны байқады, ал қарулы топ оны алу үшін Сент-Жан Баптистен жолға шықты. Сурвилл жағаға ұшып келген кез келген жағаның жердің басшысына тиесілі деп санайды. Жағаға жеткенде француздар маорилердің найза ұстап жүрген топтарын тапты, бірақ жағадан ешқандай белгі жоқ. Олардың басшысы Рангинуи Маори мәдениетіндегі бейбітшіліктің белгісі болып табылатын жасыл жапырақтарды көтеріп, Сурвиллге жақындады. Сабырлығы таусылған Сурвилл Рангинуиді оның жағасын ұрлағаны үшін тұтқындады. Оның тобы 30 шатырды өртеп, тор толған каноэні қиратты және тағы бір каноэні тәркіледі. Олар Рангинуиді кемеге алып келді, онда дауыл кезінде қашып қалған экипаж мүшелері оны оларға қонақжайлық танытқан басшы ретінде таныстырды. Сурвилл өзінің тұтқындығын сақтап қалуға бел буған еді, ал Сент-Жан Баптист сол күні Рангинуимен бірге шығысқа қарай жөнелді.

Оңтүстік Америкаға саяхат

Сурвилл кеңесу үшін офицерлерімен ақылдасып, кемесі мен экипажының нашар жағдайын ескерген соң, Филиппинге немесе Голландтың Шығыс Индиясына солтүстікке қарай саяхаттаудан бас тарды, орнына Оңтүстік Америкаға шығысқа қарай баруды шешті. Бұл бағыт қолайлы желдерден пайдаланып, шығысқа қарай жылжығанда бұрын белгісіз жерлерді ашудың үмітін ұсынды. Сурвилл жекелей Дэвис жерін табуға үміттенді. Испандықтар Оңтүстік Американың Тынық мұхитының жағалауындағы порттарын басқа елдер үшін жабық деп есептеді және француздықтар келгенде тұтқындалу қаупі болды. Франция мен Испания арасындағы одақ және гуманитарлық негіздегі шаралар осы мүмкіндіктің алдын алуға көмектеседі деп үміттенді. Бастапқыда 34° және 35° оңтүстік ендігімен жүзіп, экспедиция скорбуттан зардап шекті, Жаңа Зеландиядан шыққаннан кейін алғашқы өлім 1770 жылдың 19 ақпанында болды. Сурвилл жақын арада кемесін 27° оңтүстік ендігіне бұрды, осы ендікте Дэвис жері орналасқан деп саналды. Келесі айдың басында су қоры азайғандықтан, Сурвилл аралды табуға жасаған тырабында жеңілгенін мойындап, офицерлерімен кеңескеннен кейін Перуге бағыт алды. 24 наурызда кеме Хуан-Фернандес аралдарына жақындағанда Рангинуи скорбуттан қайтыс болды. Бастапқыда ұрланғанына ренжігенімен, оған жақсы қарап, Сурвиллмен бірге тамақтанған. Сурвилл Хуан-Фернандес аралдарына тоқтамай, 644 шақырым қашықтықтағы Перуға қарай жүзуді жөн көрді. «Жан-Баптист» 7 сәуірде Перу жағалауындағы Чилька елді мекеніне жетті. Сол күні кешке құрлыққа шығуға тырысты, бірақ теңіз жағдайы тым қауіпті болды. Келесі күні Сурвилл және үш экипаж мүшесі шағын қайықпен Чилькадағы испан вице-королінен көмек сұрап кетті. Ауқымды жағдайда қайық айналып, Сурвилл мен тағы екі адам суға батып кетті. Оның денесі жергілікті тұрғындармен табылған және Чилькада жерленді. Ал «Сент-Жан Баптист» Сурвиллдің кемеге оралмаған жағдайында Каллао портына солтүстікке қарай жүрді. Сурвиллдің формасы, Сент-Луи ордені және шашы кемедегі бірінші офицер Гийом Лабеге тапсырылды. Испан билігі «Сент-Жан Баптист» кемесін тәркілеп, экипаж мүшелерін екі жылдан астам уақыт бойы Францияға қайтуға рұқсат бермей ұстады. 1773 жылдың 20 тамызында кеме Порт-Луиге келгенде, Сурвиллдің экспедициясын аяқтаған 173 адамнан тек 66-сы ғана болды; 79-ы аурудан немесе жау аралдарының шабуылдарынан қайтыс болды, ал тағы 28-і қашып кетті. «Сент-Жан Баптист» Пондичериде алған тауарларын әлі де тасымалдады, олар экспедиция инвесторларына өздерінің кейбір шығындарын өтеуге мүмкіндік беру үшін сатылды. Сурвиллдің әйеліне Франция королі Людовик XV зейнетақы тағайындады. Ол сондай-ақ Лабе берген Сурвиллдің мүліктерін алды.

Мұра

Саудада сәттілікке ие болмаса да, Сурвиллдің сапары сол кездегі география ғалымдарына Соломон аралдары мен Жаңа Каледонияның мөлшерін және Дэвис жерінің болмауын растауға мүмкіндік берді. Бұл Оңтүстік Тынық мұхитында Terra Australis табылмағанын көрсетті, сондай-ақ Жаңа Зеландия және оның халқы туралы қосымша мәліметтер ұсынды. Сурвилл мен оның серіктері Коралл теңізінен өтіп, Оңтүстік Тынық мұхитының қоңыржай белдегін батыстан шығысқа қарай кесіп өткен алғашқы еуропалықтар болды, бұл аймақтағы болашақ саяхатшылар үшін маңызды маршрут болды. Сурвиллдің туған қаласы Порт-Луистегі бір көше оның құрметіне аталған. Жаңа Зеландияда ол Сурвилл қаптары арқылы еске алынады, бұл Жаңа Зеландияның материгінің ең солтүстік нүктесі. Кап-Сурвилл – қазіргі Солтүстік Мүйіс деп аталатын жердің бастапқы аты болды. 1969 жылы Ватувихиде Сурвиллдің 200 жыл бұрын бұл аймаққа сапар шеккенін еске түсіретін тақта орнатылды. 1974 жылы Даутлес-Бейде жоғалған «Сен-Жан Баптист» кемесінің екі якорі табылды және олар Каитаиядағы Солтүстік аймақтық мұражайында және Веллингтондағы Жаңа Зеландияның Те Папа Тонгарева мұражайында қойылған.