Кіріспе

Лалита Сахасранама – Брахманда Пуранадағы индуистік діни мәтін, ол индуистік ана құдайы Лалита Девидің мың есімін тізімдейді. Бұл Шактиге табынушылардың басты мәтіні, ол құдайдың әртүрлі қасиеттерін ән түрінде жинақталған есімдер арқылы сипаттайды. Бұл сахасранама құдай анаға параяна (оқу), арчана және хома сияқты әртүрлі тәсілдермен табынуда қолданылады. Лалита Сахасранаманың тағы бір, бірақ одан аз танымал нұсқасы Нарад Пурананың Пурва бхагасында кездеседі.

Этимологиясы мен атаулары

Этимологиялық тұрғыдан алғанда, Лалита "Ойнайтын" дегенді білдіреді. Сөздің түбір мағынасында Лалита "спонтанды" дегенді білдіреді, бұл "ойынға" қатысты жасырын түрде кеңейтіледі. Оның мың атында кейде сөз ойындары қолданылады. Атаулар гимндер немесе стотралар түрінде ұйымдастырылған, бірақ көбінесе 1000 атауды көрсететін мантраларға бөлінеді. Сондықтан Сахасранаманы стотра немесе намавали түрінде оқуға болады. Лалита Сахасранама – қайталанбайтын нақты 1000 атаудан тұратын сирек сахасранамалардың бірі. Әдетте, сахасранамалар ту, апи, ка және хай сияқты сөздерді қосу арқылы жасалады, бұл жалғаулар түсіндіру кезіндегі жағдайларды қоспағанда, атаудың мағынасын толықтырмайды. Лалита Сахасранама мұндай қосымша жалғауларды қолданбайды және мәтін бойындағы ретімен сахасранаманың метрикалық, поэтикалық және мистикалық талаптарына сай келетін қасиетті есімдердің тізімі болып табылады.

Құрамы

Лалита Сахасранама сегіз ваг-деви (Васини, Камешвари, Аруна, Вимала, Джаяни, Модини, Сарвешвари және Каулини) құдайы Лалитаның өзінің бұйрығымен жазылған делінеді. Мәтінде: "Лалитаға тек қана ол қаласа ғана табынуға болады" делінген. Бұл стотра Брахманда Пуранада (әлем тарихы) Хаягрива мен Ағаштия арасындағы Канчипурамдағы әңгімеде кездеседі. Хаягрива – Вишнудың жылқы басы бар бейнесі және ол білімнің қазынасы саналады. Ағаштия – ежелгі даналардың бірі және Саптариши шоқжұлдызының жұлдыздарының бірі. Ағаштияның тілегі бойынша Хаягрива оған Лалитаның мың қасиетті есімін үйреткен делінеді. Құмбақонамға жақын орналасқан Тхирмейячур ғибадатханасы Ағаштияның осы сахасранамаға баулу орны болған деп есептеледі. Басқа бір пікір бойынша, бұл баулу Канчипурамдағы Упанишад Брамхам Муттта өткен.

Құрылымы

Сөйлемдер (слока) Девидің басынан аяғына дейін сипатталған (кешадипадам). Негізінде бес жұмыс бар (панчакртья). Олар – жарату (sṛṣṭi), қорғау (sthiti), жою (saṁhāra), жасыру (tirudhana) және инабат (anugrāha). Девидің өзі әлгі сөйлемде «панчакрития параяна» деп сипатталған, ал оның бес міндеті былайша сипатталған:

Бұл Деви жарату кезінде Брахманың бір бөлігі (sṛṣṭi), қолдау көрсету кезінде Вишнудың бір бөлігі (sthiti), ал жою кезінде Шиваның бір бөлігі (saṁhāra) екенін білдіреді. Осы бес тұлға (Брахма, Вишну, Рудра, Ишвара және Садашива) панча брахма, яғни бес Брахма деп аталады. Лалита осы бес брахмаға бес функцияны жүктеді. Кейде Деви осы бес брахмадан өмір күшін алып, оларды бейқұмар етеді, сонда барлық бес міндетті өзі орындайды. Ондай кезде олар «панча претам», яғни тіршіліксіз денелер деп аталады. Алғашқы үш слока: Шримата (үлкен ана) – жарату; Шри Махараджни (үлкен билеуші) – қорғау; Шримата Симхасанешвари (арыстан тағында отырған) – жою. Қалған слокалар жасыру және инабат туралы айтады. Келесі атау – «чидхагникунда самбхута девакарья самудхьятта» Деви білім отынан туып, асураларға (Бхандасураға) қарсы соғыста деваларға көмектескенін көрсетеді. «Удхьят бхану сахасраба» деген намадан бастап «Синжанмани мачхера мандита сри падамбужаға» дейін оның беті, маңдайы, көзі, аузы, тілі, дауысы, қолы және аяғы сияқты барлық мүшелері сипатталған. Содан кейін Девидің мекені (Чинтамани грухам), Бхандасураға қарсы соғысы, Кундалини шакти және оның қасиеттері сипатталған. Құдайдың кең таралған бейнесінде оның қасында попугай мен қант қамысы бейнеленген. Қант қамысы оның санасының тәттілігін көрсетеді.

Дхьяна

Лалита Сахасранаманың басталуы дхьянамен сипатталады, олар – бейнелеу үшін арналған сипаттамалық өлеңдер. Дхьяна төрт өлеңнен тұрады. Онда йоги (Сахасранаманы оқитын адам) Лалитаның бейнесін ойша көріп, құдайдың көптеген қасиеттерін талқылайды. Мың есімді жаттап алмас бұрын Дхьяна оқылады. Бірінші өлең "синдюраруна виграхам" сөздерімен басталады және бұл өлеңді сегіз Вааг Деви жазған болуы мүмкін. Екінші өлең "арунам каруна тарангатаксим" сөздерімен басталады, оны Даттатрея жазған делінеді. Төртінші өлең "сакумкума вилепанам" сөздерімен басталады, оны Әди Шанкарачарья жазған болуы ықтимал. "dhyayet padmasanastham" сөздерімен басталатын үшінші өлеңнің шығу тегі туралы мәлімет жоқ. Дхьянаның барлық өлеңдерінде Девидің таңғы күннің қызыл түсіне ұқсайтын қызыл беті және оның мейірімділігі туралы бірнеше рет айтылады.

Лалита

Лалита сахасранама Деви "басынан аяғына дейін" (Кесади Падам) сипаттау ретімен ұйымдастырылған. Атаулар одан әрі Девидің барлық жетістіктерін, қабілеттерін және түрлерін жұртқа жеткізеді.

Физикалық сипаттама

"Лалита Сахасранама" қасиетті әйелдің физикалық келбетін егжей-тегжейлі сипаттайды. Сахасранаманың бастауында Лалита әйел бейнесінде, Камешвари түрінде және оның жұбайы Камешварамен бірге бейнеленеді. Камешвари өте әдемі, қара түсті, қалың, ұзын шашы бар, осы шашы шампака, ашока, пунага және сауганда гүлдерімен әшекейленген (13), маңдайында мускус тилагы (16) және Камадеваның мекенінің қақпаларындай көрінетін қабаулары бар (17). Келесі мантралар Лалита Девиді идеалды әйел бейнесі ретінде сипаттайды, оның сұлулығы ешқандай басқа аспан денесімен салыстыруға келмейді: Падмараганың айнасы сияқты жарқыраған екі жағы (23), шодасакшари мантрасына ұқсайтын әдемі ақ тістері (25) және Сарасватидің винасы Каччапиден шыққан дыбыстан да тәтті әуені бар. Девидің сыртқы түрін сипаттайтын соңғы мантра – 46-шы атауы "sinjana mani majira mandita sripadambuja" (аяқтары құнды тастармен толтырылған музыкалық сыңғырлармен әшекейленген).

Камешвара және Камешвари

Келесі бірнеше есімдер Лалитаның Камешвари ретіндегі және Камешвара арасындағы одаққа назар аударуды жалғастырады. Девидің әдемі күлімсірегі (28), әдемі кеудесі (33) және Камешвараның жүрегін ұрлаған мінсіз жамбастары (39) бар деп сипатталады; ол мангал сутра және әшекейлер (30) киеді, ал келесі есімдер Девидің денесінің төменгі жартысын, аяқтарына дейін сипаттайды. Бұл құдайлық жұп Сахасранама бойы біріккен күйінде қалады; алдымен соңғы есім "сивасакти айкья рупини" (Шива мен Шактидің бірігіп кеткен түрі) деп аталады. Хинду философиясы бойынша, Шива мен Шактидің осы одағынан немесе Абсолюттік формадан басқа ештеңе жоқ, тек Лалитаның өзі ғана бар. Сондықтан Сахасранаманың соңғы аты "Лалитамбика" болып табылады, бұл Девидің Лалитамбика бейнесінің оның ең толыққанды формасы екенін көрсетеді.

Шығу тегі

57-ші атаудың нұсқауымен Шри Нагараның құдайлық қаласы әсемдігінің барлық қырымен сипатталады. Қаланың бастауы екі түрлі мәтінге тіреледі. Бірі – Дурвасаның «Лалиттаставаратна» кітабында, онда Шри Нагараның аспан сәулетшісі Вишвакармамен салынғаны айтылады. Екіншісі – Рудра-Ямалада (Шива Парватиге айтқандай), Шри Нагара бағалы асыл тастардан жасалған Ратнадвипа (арал) деп аталатын арал ретінде сүт мұхитының ортасында орналасқан делінеді. Бұл сипаттама 61-ші атауға, «суда сагара мадьяста» сәйкес келеді, ол Девидің нектар мұхитының ортасында мекендегенін көрсетеді.

Сипаттама

Шри-Нагара жиырма бес қабырғамен қоршалған, әр қабырға бір таттваны бейнелейді. Шри-Нагараны элементтерден, әшекей тастардан және құнды тастардан жасалған 25 көше айналап тұрады. Сегізінші көшеде Мантрини (Матанги) билік ететін қадамба орманы орналасқан (60). Он бесінші көшеде сегіз бағытты қорғаушы қасиетті құдайлар мекендейді. Он алтыншы көшеде Бхандасурамен болған шайқаста Лалитаның бас қолбасшысы болған Варахи (Дандини немесе Данданата) тұрады. Он жетінші көшеде түрлі Йогинилер орналасқан. Он сегізінші көшеде Маха Вишну, он тоғызыншы көшеде Ишана, жиырмасыншы көшеде Тара Деви, жиырма бірінші көшеде Варуни, жиырма екінші көшеде мақтаныш бекінісіне басшылық ететін Курукулла, жиырма үшінші көшеде Мартханда Бхаирава, жиырма төртінші көшеде Ай, ал жиырма бесінші көшеде махаббат орманына басшылық ететін Манмата тұрады. Шри-Нагараның ортасында Маха Падма Атави (59), яғни Ұлы лотостар орманы және оның ішінде Чинтамани Гриха (57) – тілектерді орындайтын асыл тастан салынған сарай орналасқан. Сарай Шри-Нагараның солтүстік жағында орналасқан; оның солтүстік-шығысында Чид Агни Кунда жатыр, ал шығыс қақпасының екі жағында Мантрини мен Дандинидің үйлері орналасқан. Оның төрт қақпасында Чадураманья құдайлары сақшылар мен күзетшілер ретінде тұрады. Шри-чакра мен Лалитаның өзі Чинтамани Гриханың ішінде мекендейді. Чакра мына құрамдас бөліктерден тұрады, олардың барлығы оның әшекейлік бейнесінде көрсетілген: үш әлемнің ең әдемісі – Трилокия Моханамды бейнелейтін шаршы, барлық тілектерді орындайтын – Сарваса Парипуракам деп аталатын он алты жапырақты лотос, тазартатын – Сарвасамксопанам деп аталатын сегіз жапырақты лотос, бақытты бейнелейтін он алты бұрышты фигура, барлық ізгіліктерді сыйлайтын – Сарварта Садхакам деп аталатын сыртқы он бұрышты фигура, қорғаушы – Сарва Ракша Карам деп аталатын ішкі он бұрышты фигура, барлық ауруларды емдейтін – Сарва Рога Харам деп аталатын сегіз бұрышты фигура, барлық күштерді сыйлайтын – Сарва Сиддхи Прадам деп аталатын үшбұрыш және орталық нүкте – барлық қуаныштың мәні, Бинду, яғни Сарвананда Майам. Чакраның ортасында, Панча Брахманың (58) тағында, Бинду Питада (380) Маха Трипура Сундари отыр.

Бхандасура

Лалита сахасранамасында баяндалған маңызды оқиғалардың бірі – Девидің Бхандасура асурымен болған шайқасы. Әңгіме бойынша, девалар Девиден Бхандасураны өлтіруді өтінді. Ол соғысқа аттанғанда, Сахасранама оны түрлі шактилер мен дивалардың күштерімен бірге болғанын сипаттайды, ал олардың ерліктері әртүрлі есімдерде мақталады. Сахасранамадағы есімдер Сампатқари Девиді (66) піл полкінің басшысы, ал Асвароуда Девиді (67) атты әскердің басшысы деп көрсетеді. Лалита, өзі Пара Шакти ретінде, 68-ші есімде Шри Чакра Арбасында (чакрараджа немесе арбалардың патшасы) отырғаны айтылады. Әр түрлі шактилерге көрсетілген құрметпен ұрыстың сипаттамаларынан кейін, Лалита Пашупахастра қаруын (81) қолданып Бхандасураның әскерін талқандайды, ал одан кейін Камешварастра қаруымен (82) оны және оның қаласын жоқ етеді. Девалардың мақтауынан (83) соң, ол әлемнің жақсаруы үшін Манматаға (Каммадеваға) қайтадан өмір сыйлады (84).

Құдайдың бес ісі мен Тримурти

Лалита Сахасранамада Девидің өзі "панча критья параяна" (274) деп сипатталған. Бұл Алланың бес ісіне (панча-кртьям) қатысты: жарату (шришти), сақтау (штхити), жою (самхарам), жасыру (тироданам) және инабат (ануграхам). 274-ші есімнен бұрынғы мантралар Девиді индуистік үштікке сілтеме жасай отырып сипаттайды: Деви жарату кезінде (шришти) Брахманың бір бөлігі, сақтау кезінде (штхити) Говинданың (Вишну) бір бөлігі, жою кезінде (самхара) Рудраның (Шиваның) бір бөлігі, жасыру кезінде (тиродана) Ишвараның бір бөлігі және инабат беру кезінде (бостандыққа шығару) Садашиваның бір бөлігі ретінде сипатталады. Осы бес тұлға (Брахма, Вишну, Рудра, Ишвара және Садашива) "панча брахма" және "панча прета" деп белгіленеді. Құдай ана 250-ші есімде "панча брахма сваррупини" (бес Брахмадан құралған формасы бар) деп сипатталған. Көптеген Шакти-ите ғалымдары мұндай мантраларды Девидің күші Тримурти күшімен тең немесе одан да жоғары екенін көрсету үшін түсіндіреді. Бұл идея 947-ші мантрадағы "Ом панка прета манчади сайньяи намах" (Бес мәйіттен жасалған төсекке жатады) сияқты басқа мантралармен де қолдауға ие; бұл, ең алдымен, Деви бұрын айтылған бес істі өзі орындағанда бес Брахманың тірі емес денелер екенін көрсетеді.

Йогинилер

475-534 жылдардағы алғашқы 60 атау Кундалини мен Сахасрараның жеті чакрасын талқылайды. Әрбір чакраға йогини деп аталатын құдайшылық ие болады (барлығы жеті). Лалитаның өзі Кундалини энергиясы түрінде (сиырдың төменгі жағындағы Муладхара чакрасындағы құдайлық әйел энергиясы) болып келгендігі сипатталады. Кундалини энергиясы Муладхара чакрасынан Сахасрара чакрасына (Шиваның немесе құдайлық еркек энергиясының көрінісі) жету үшін басқа чакраларды басып өтуі керек болғандықтан, әрбір чакраның тиісті йогинилеріне құлшылық ету ең маңыздысы. Осы йогинилердің әрқайсысының Лалита Сахасранамада олардың сыртқы түрі, қару-жарақтары, қасиеттері және қасиетті тағамдарын сипаттайтын өз мантралары бар.