Кіріспе

Британдық Корольдік флоты Атлантикалық құл саудасын тоқтату

Атлантикалық құл саудасын Ұлыбритания заңсыз деп жариялағаннан кейін 1808 жылы Африканы блокадалау басталды, бұл британдық кемелердің құлдарды тасымалдауын тиымды етті. Корольдік флот тыйымды күшіне енгізу үшін Африка жағалауында Батыс Африка эскадрильясы деп аталған күштерді орналастырды. Бастапқыда бұл тыйым тек британдық кемелерге ғана қатысты болғанымен, Ұлыбритания басқа елдермен келісімдер жасап, Корольдік флотқа олардың кемелерін тоқтатып, құлдарды іздеуге құқық берді. 1807 жылғы Құлдарды импорттауға тыйым салатын заң Америка Құрама Штаттарында құл саудасын тоқтатты, бірақ толыққанды қолданылмады. 1819 жылдан бастап АҚШ Әскери-теңіз күштері құл саудасын болдырмауға күш салды. Бұл көбінесе Америка жағалауларын және Атлантиканың орталық бөлігін патрульдеуден тұрды, бірақ соңғысы теңіздің ортасында кемелерді тоқтатудың қиындығына байланысты тиімсіз болды. 1842 жылғы Вебстер-Эшбёртон шарты бойынша екі ел де құл саудасын жоюға, оны қарақшылық деп есептеуге және Африканы блокадалауды жалғастыруға келісті. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің қатысуы 1861 жылы Американдық Азамат соғысы басталғанға дейін жалғасты. Келесі жылы Линкольн әкімшілігі Ұлыбританияға АҚШ кемелерін тоқтатуға толық өкілеттік берді. Құлдық 1865 жылға дейін АҚШ-та жойылған жоқ, ол кезде Конгресс 13-ші түзетуді бекітті. Корольдік флоттың эскадрильясы 1870 жылға дейін жұмыс істеді.

Дипломатиялық

1807 жылғы түпкілікті заң тек британдық кемелерді тексеруге рұқсат берді және тек британдық азаматтарға ғана қатысты. Сондықтан Африка жағалауындағы құл саудасы жалғасты, бірақ британдық құл сатушыларсыз, кемінде заң жүзінде. Дегенмен, 1810 жылы, қысымға көніп, Португалиямен келісімге қол қойылды, ол Корольдік теңіз күшінің өкілеттіктерін кеңейтті. 1815 жылы Португалия құлдыққа қарсы заңнамасын күшейтіп, экватордың солтүстігіндегі барлық сауданы тоқтатты, бұл Корольдік теңіз күшіне еркіндік берді. Наполеон соғыстары аяқталғаннан кейін Ұлыбритания Францияны қоса алғанда, бірнеше елмен келісімдер жасады, ол 1815 жылы сауданы толығымен жойды (бірақ тексеру құқығын қабылдамады), және Испания, ол 1818 жылы экватордың солтүстігінде, ал 1820 жылға қарай экватордың оңтүстігінде сауданы тоқтатуға келісті. Вена конгресіне барлық қол қойған елдердің сауданы тоқтатуын талап ететін тармақ қосылды. 1826 жылы Бразилия Португалиямен жасалған келісімге ұқсас келісімге қол қойып, экватордың солтүстігіндегі сауданы тоқтатты. Ұлыбританияның құл саудасын тоқтатуға бағытталған күш-жігері сол кездегі қарапайым халықаралық заңдар шегінде қалуға тырысты: құл сатушылар сотта тыңшылықталуы керек еді. Британдық кемелер вице-адмиралтейство соттарына, ал Ұлыбританиямен келісімдері бар шетелдік мемлекеттердің кемелері Аралас комиссия соттарына жіберілді. Аралас комиссия соттарында әділ тыңшылықты қамтамасыз ету үшін Ұлыбритания мен басқа елдің өкілдері болды. Олар Африка жағалауының және оның аралдарының маңызды нүктелерінде көптеп құрылды. Дегенмен, басқа елдердің қарсылығы соттардың жұмыс істеу мүмкіндігін шектеді. Кейде шетелдік өкілдер келмейтін немесе кешігіп келетін. Бразилия елшісі 1826 жылы сот ашылғанына қарамастан, 1828 жылға дейін келмеді және ол келгеннен кейін жоқтығында шығарылған барлық үкімдерді күштен шығарды. Аралас комиссия соттарымен байланысты мәселелерге қоса, теңіз күшінің сауданы бақылауға арналған өкілеттігі де жеткіліксіз болды және басқа мемлекеттер арасындағы күрделі және көбінесе әлсіз дипломатиялық келісімдерге негізделді. Келісімдерге мәжбүрлі түрде қол қойылды, сондықтан олар іс жүзінде әлсіз болды. Шетелдік кемелерді тексеру кезінде, ұсталған кезде кемеде құлдар болуы керек еді, әйтпесе құл сатушыны айыптау мүмкін емес еді. 1807 жылғы британдық заңнан айырмашылығы, жабдық туралы ереже болған жоқ, яғни құлдарды тасымалдауға арналған жабдықты тасымалдайтын, бірақ тексеру кезінде құлдары жоқ кемелерді ұстауға болмайды. Бұл үлкен кемшілік теңіз күшінің күш-жігерін қатты шектеді және кейбір теңіз офицерлерінің заңға қарсы әрекет етуіне себеп болды, ол 1830 жылдарға дейін түзетілмеді. 1839 жылы ағылшын үкіметі португалдық кемелерді британдық юрисдикцияға бағындырды, ал 1845 жылы бразилиялық кемелерге де солай жасады. Бұл бұрын-соңды болмаған қадам болды, ол шетелдік кемелерді британдық заңның қатаңдығына және құл саудасы үшін қатаң жазаларға ұшыратты. Дегенмен, АҚШ сияқты кейбір елдер британдықтардың қысымына қарсылық көрсетті. АҚШ теңіз бостандығына берік сенді және бірнеше рет Корольдік теңіз күшіне тексеру құқығын беруден бас тартты. Көптеген құл сатушылар британдық тексеруден қашу үшін АҚШ-тың жалған туын көтеріп, тіпті АҚШ-тың оңтүстік штаттарында тіркелді. Бұл бірнеше дипломатиялық инциденттерге әкелді, өйткені наразы офицерлер өздерінің бұйрықтарына тікелей қайшы келетін АҚШ тулары бар кемелерге жиі отырып, құл сатушыларды ұстады. АҚШ Конгресінде бұған қатты қарсылық болды, ал Джон Форсайт 1841 жылы британдық крейсерлердің "қажырлылығы" "негізсіз", "жеке мүдделерге зиянды" және "екі елдің келісімін сөзсіз жояды" деді. 1842 жылы дипломатиялық қатынастар жақсарған кезде, АҚШ АҚШ кемелеріне сапарларға рұқсат берді, бірақ тек АҚШ офицері қатысқан жағдайда ғана. 1850 жылдардың басында Португалия құл саудасын тоқтатты (1836), ал Испания да тоқтатты, бірақ Куба әлі де құл порты болып қала берді. Бразилия британдық араласуға қарсылық көрсетуді жалғастырды, ал Бразилия саудасы 1852 жылға дейін тоқтатылмады, ол кезде Палмерстон "Британия бейбітшілігі" доктринасы бойынша күш қолдануды бастады.

Батыс Африка эскадрильясы

Британдық Корольдік теңіз флоты 1807 жылы Батыс Африка эскадрильясын құрды, ал Америка Құрама Штаттарының теңіз флоты 1842 жылы осылай істеді. Эскадрилья Африканы құл саудагерлерінен қорғау міндетін атқарды және Атлантикалық құл саудасын тоқтатуға тиімді көмектесті. Батыс Африка эскадрильясына қоса, Африка эскадрильясы да осындай міндеттерді орындауға тиіс болды. Дегенмен, жеткілікті теңізшілер табу мәселесі туындады. Либерияның жағалауындағы Кру халқы жұмысқа алынып, Батыс Африка эскадрильясына Африка жағалауын тиімді патрульдеуге мүмкіндік берді. 1807 жылғы заңға сәйкес, екі кеме Африка жағалауына құлдыққа қарсы патрульге жіберілді. 1818 жылға қарай эскадрилья алты кемеге дейін өсті, 1819 жылы қазіргі Фритаун қаласында теңіз базасы құрылды, ал Ассенсион аралында жабдықтау базасы ашылды, кейіннен 1832 жылы ол Кейптаунға көшірілді. Бұл ресурстар одан әрі артты: 19 ғасырдың ортасында шамамен 25 кеме және 2000 адам, сондай-ақ 1000 жергілікті теңізші болды. 1808 мен 1860 жылдар аралығында Батыс Африка эскадрильясы 1600 құл кемесін жаулап алып, 150 000 африкалықты азат етті. Батыс Африка эскадрильясының құлдарды азат ету миссиясында 2000 британдық теңізші қаза тапты.

Сауда-саттық аяқталуы

Британияның дипломатиялық жолмен басуға жасаған барлық күш-жігеріне қарамастан, сауда жалғасты. Қоғамдық пікір құлдыққа қарсы күрестің үлкен шығындары, дипломатиялық салдары және басқа саудаға тигізген зияны салдарынан қарсы бұрыла бастады. Парламенттегі оппозиция анти-мәжбүрлеушілерден туындады, олар британдықтардың басқа елдерге күш қолдануына және құл сатушыларға қарсы созылған әскери әрекеттерге қарсы болды. Анти-мәжбүрлеушілер – еркін сауданы жақтаушылар мен құлдыққа қарсы тұрушылардың әртүрлі тобы, олар сауданы тоқтатудың жалғыз жолы Африкамен заңды сауданы орнату деп есептеді. Олардың жетекшісі Томас Фоуэлл Бакстон осы мақсатқа жеткенше теңіз күштерін қайта жандандыруды ұсынды. 1839 жылы ол «Африкалық құл саудасы және оның шешімі» атты еңбегін жариялады, онда британдықтардың осы уақытқа дейінгі күш-жігерін толық сынап көрсетті. Бұл еңбек зор ықпалға ие болды және Бакстонға 1841 жылғы Нигер экспедициясын жоспарлауда жетекші рөл атқаруға мүмкіндік берді. Бұл экспедиция Нигер өзені бойында құл саудасына балама ретінде сауда бекеттерін құруға бағытталған болатын. Жоспар құл саудасына ұзақ мерзімді шешім табуға мүмкіндік бергенімен, экспедиция сәтсіз аяқталып, көптеген еуропалықтар ауырып қалды. 1845 жылы Бакстон мақсаттарына жетпей дүниеден озды. 1845 жылдан бастап анти-мәжбүрлеушілердің қозғалысы радикалданды және африкалықтардың тағдырына бұрынғыдай мән бермеді. Анти-мәжбүрлеушілердің бұл «жаңа буынында» аболиционистер болған жоқ. Уильям Хатт сияқты еркін сауданы жақтаушылар теңіз шараларына қарсы күресті және сауда табиғи түрде тоқтайды, ал Ұлыбританияның араласуы қажет емес деп мәлімдеді. Олардың ықпалы соншалық болды, тіпті парламентте барлық теңіз әрекеттерін тоқтату туралы ұсыныс жасалды, бұл Батыс Африка эскадрильясының және премьер-министр Джон Расселдің лауазымына нұқсан келтіруге жақын болды. Егер ұсыныс қабылданса, ол отставкаға кететінін мәлімдеді. Мұндай жағдайдың қайталануын болдырмау үшін дереу шаралар қабылданды. Бразилия әлі де құл саудасының ірі елдерінің бірі болып, осы практиканы тоқтатуға бағытталған британдық дипломатиялық шақыруларды елемеді. 1846 жылы Палмерстон сыртқы істер министрі болып қайтадан тағайындалды және 1850 жылы Атлантиканың екі жағындағы құл сатушыларды блокадалау үшін Корольдік теңіз күштеріне Бразилия суларына кіруге рұқсат берді. 1852 жылға қарай Бразилиядағы сауда тоқтатылған деп айтуға болады. «Палмерстон үшін Бразилия жағалауындағы теңіз кампаниясы Бразилия құл саудасының ұзаққа созылған тарихына он екі айдың ішінде нүкте қойды». Ұлыбританияның Атлантикалық құл саудасына қарсы күреске белсенді қатысуы үшін АҚШ-қа жасаған көп жылдық қысымын оңтүстік штаттар бейтараптандырды. Алайда, Америка Азамат соғысы басталғаннан кейін Линкольн әкімшілігі гуманитарлық және әскери мақсаттарды біріктіруге асықты. Солтүстікте құлдыққа қарсы күрес Конфедерация экономикасына зиян келтірудің маңызды әскери құралы болды. Бұл сонымен қатар халықаралық аренада мақтауға, жанашырлыққа және қолдауға ие болды, сондай-ақ құлдарды ұстау құқығын қорғаған оңтүстік штаттарға халықаралық қолдауды әлсіретті. 1862 жылғы Лион-Сьюард келісімінде АҚШ Ұлыбританияға АҚШ кемелері арқылы жүзеге асырылатын Атлантикалық құл саудасын басуға толық өкілеттік берді. Соғыс аяқталғаннан кейін Ұлыбритания мен АҚШ ынтымақтастығын жалғастырды, ал 1867 жылы Куба екі елдің қысымымен саудадан бас тартты.

АҚШ-тың қатысуы

1787 жылғы АҚШ Конституциясы құлдарды импорттауды жиырма жыл бойы қорғады. Пенсильвания құлдырауды жою қоғамы 1794 жылы уақытша астана Филадельфияда алғашқы отырысын өткізді. 1798 жылғы 7 сәуірде бесінші Конгресс құлдарды заңсыз импорттауға кінәлі деп табылғандарға әр құл үшін 300 доллар айыппұл салу туралы акт қабылдады. Бұл Конгресте бұл сияқты әрекеттердің жиі кездесетінінің белгісі болды. 1805 жылғы 12 желтоқсанда тоғызыншы Конгресте Вермонт штатының сенаторы Стивен Ро Брэдли келесі дүйсенбіде "Құдай Иеміздің 1808 жылы" болатын "АҚШ-тың кез келген портына немесе жеріне" белгілі бір тұлғаларды импорттауға тыйым салатын заң жобасын енгізуге рұқсат сұрау ниетін білдірді. Оның сөздері тоғызыншы Конгресс заң шығарушылары тарапынан көп рет қайталанды. Бұл белгілі тұлғалар 1805 жылғы 16 желтоқсанда құлдар деп сипатталды. Құл иелерін ең аз дәрежеде ренжітуден сақтанған Сенат ұсынған Сенат актісін өзгертті, содан кейін оны Өкілдер палатасына жіберді, онда ол мұқият зерделенді. Құл иелерінің наразылығын тудырмауға тырысқан Палата мүшелері Сенат актін түсіндіретін заң жобасын жасады. Екі шара біріктірілді, Палатаның заң жобасы H R 77 деп аталды, ал Сенат актісі – Құрама Штаттардың юрисдикциясындағы кез келген портқа немесе жерге құлдарды импорттауға тыйым салатын акт, 1808 жылғы біздің Иеміздің жылының қаңтар айының бірінші күнінен бастап. Бұл шара жағалаудағы құл саудасын да реттеді. Бұл шара президент Томас Джефферсонның бекітуі үшін 1807 жылғы 2 наурызда жіберілді. 1807 жылғы Конгресс актісі он бесінші Конгресспен өзгертіліп, толықтырылды. АҚШ-қа құлдарды импорттау 1819 жылы Конгресс актісімен "пираттық" деп аталды, бұл "Жақсы сезімдер дәуірінің" аяқталуын білдірді. Мұндай "пираттық" қылмысы үшін айыпталған АҚШ азаматына өлім жазасы берілуі мүмкін еді. Әскери-теңіз күштерінің рөлі Куба мен Оңтүстік Америка жағалауларында патрульдеуді қамту үшін кеңейтілді. Батыс Атлантикадағы теңіз әрекеттері "1820-61 жылдардағы Африка құл саудасы патрулі" деп аталды. Африканы блокадалау сол уақытта Шығыс Атлантикада да жалғасты.

Африка эскадрильясының операциялары

Америкалық теңіз офицері Мэтью Калбрайт Перри 1819 жылы HMS кемесінде басқарушы офицер болды, ол "Элизабет" кемесіне сүйемелдеді, оның жолаушылары АҚШ-тан Африкаға көшіп бара жатқан бұрынғы құлдарды қамтыды. Президент Джеймс Монро Әскери-теңіз министрлігіне американдық кемені "Элизабетті" Африкаға Америкалық отарлау қоғамы сол жерге қоныстандырған босатылған құлдардың алғашқы тобымен сүйемелдеуді бұйырды. "Элизабет" кемесімен 86 қара нәсілді эмигрант сапарлады, олардың үштен бірі ғана ер адамдар еді, ал қалғаны әйелдер мен балалар болды. 1821 жылы Перри Африка эскадрильясында USS Shark кемесіне қолбасшылық етті. 1821 жылы лейтенант Роберт Ф. Стоктон басқаратын USS Alligator да Африка эскадрильясында болды және бірнеше құл сатушыларды ұстады. Сондай-ақ, лейтенант Стоктон жергілікті африкалық басшыны Либерия құрылған жері – Месурадо мүйісі маңындағы жерді беруге көндірді. 1843 жылы Стоктон АҚШ Әскери-теңіз күштерінің алғашқы бұрандалы бу кемесі USS Princeton командасына айналды. 1842 жылдың 26 және 27 қарашасында Африка эскадрильясының USS Somers кемесінде командир Александр Слайделл Маккензи кемені басып алуды жоспарлап отырған үш экипаж мүшесін қамауға бұйрық берді. Үшеуі де 1 желтоқсанда дарға асылды. Бұл АҚШ Әскери-теңіз күштері тарихында заң бойынша теңіздегі бүлік оқиғасының жалғыз мысалы. 1843 жылы коммодор Перри Африка эскадрильясының қолбасшысы болып тағайындалды. Африка эскадрильясымен бірге құл сатушыларды ұстаған кемелердің қатарында USS Yorktown, USS Constellation және екінші USS Constellation болды, ол 1860 жылдың 26 қыркүйегінде 705 африкалықпен бірге Кора кемесін ұстады. Бірінші USS San Jacinto 1860 жылдың 8 тамызында Конго өзенінің аузынан 619 африкалықпен бірге Storm King бригін басып алды. USS Constitution өз соңғы әрекетінде 1853 жылы H. N. Gambrill кемесін ұстады. Әскери-теңіз күштері 1808 жылдан (немесе 1809 жылдан) 1866 жылға дейін құл кемелерін тоқтатуға тырысты. Кейбір кемелер тоқтатылды, олардың кейбіреулері құл ретінде сатуға арналған африкалықтарды тасымалдады, ал құлы жоқ кемелер ұсталып, Африка жағалауынан алысқа сүйемелденді.

Қара пил сүйегі

1803 жылы Луизиананы сатып алу жаңа аумақта жұмыс істеу үшін көптеген құлдарға деген сұранысты күшейтті. Жан Лафитт – көптеген құлдарды Америка Құрама Штаттарына әкеліп, оларды Нью-Орлеанда құрылған ұйымдасқан жүйе арқылы сатқан қарақшы. Ол 1812 жылғы соғыс кезінде Эндрю Джексонға көмектескеннен кейін, президент Джеймс Мэдисон 1815 жылдың басында оған және оның серіктеріне жасаған қылмыстары үшін кешірім берді. Америка Құрама Штаттарының Әскери-теңіз күштерінің Африка, Бразилия және Жеке эскадрильялары Атлант мұхиты арқылы Африкадан құл саудасына әкелінетін кемелерді тоқтату міндетіне ие болды, онда «қара асыл» (black ivory) көптеген сатып алушыларды тапты. Тәуелсіздік соғысының қымбатқа түсуіне байланысты, 1783 және 1795 жылдар аралығында американдық әскери кемелер салынбады. Әскери-теңіз департаменті 1798 жылдың 30 сәуірінде құрылды. 1794 жылдың 27 наурызында президент Вашингтонмен кеңескеннен кейін Конгресс алты фрегатты сатып алуға немесе салуға рұқсат берді. Бұл кемелердің қатарында 1797 жылдың 7 қыркүйегінде суға түсірілген алғашқы USS Constellation және Африка эскадрильясында қысқа мерзімге жұмыс істеген USS Constitution болды. 1801 жылдан кейін АҚШ-та USS Guerriere 1814 жылдың 20 маусымында суға түсірілгенге дейін көптеген жаңа кемелер салынбады; ол 1815 жылы Барбариялық қарақшылармен соғыста өте тиімді соғыс кемесі болып дәлелдеді. Бұл жұмыстармен қатар, 1812 жылғы соғыс, Барбариялық қарақшылармен үздіксіз күрес, 1819-1827 жылдардағы Батыс Үндістандағы қарақшыларды талқандау, 1830 жылдары Перу жағалауындағы Тынық мұхитында американдық кемелерді қорғау, 1840 жылдардағы Мексикамен соғыс, 1850 жылдардағы Жапонияға сапарлар және басқа елдерге дипломаттарды тасымалдау сияқты маңызды міндеттер Африка эскадрильясын қолдану үшін шектеулі мүмкіндіктерді қалдырды.