Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кеңес Одағындағы ғылым мен технологияның рөліне шолу
Overview of the role of science and technology in the Soviet Union
Кеңес Одағындағы ғылым мен технология ұлттық саясаттың, тәжірибенің және ұлттық сананың маңызды бөлігі болды. Ленин заманынан бастап 1990 жылдардың басында КСРО тарағанға дейін ғылым мен технология Кеңес мемлекетінің идеологиясымен және практикалық жұмысымен тығыз байланысты болды, және басқа елдердегі үлгілерден ұқсас және ерекше жолдармен дамыды. Константин Циолковский сияқты Ресей империясында жұмыс істеген көптеген көрнекті ғалымдар КСРО-да жұмысын жалғастырып, кеңес ғылымын қалыптастырды. Кеңес үкіметі ғылымды дамытуды және жетілдіруді ұлттық басымдыққа айналдырды, білім берудің барлық деңгейінде ғылымға ерекше мән берді және ең үздік ғалымдарды құрметпен марапаттады. Жыл сайын өте көп инженерлер бітіріп шықты. Кеңес ғалымдары бірнеше сала бойынша танымал болды, олардың ерекшелігі – жоғары деңгейдегі таза ғылым және теориялық инновациялар, бірақ интерпретация мен қолдануда кемшіліктер болды. Олар математика және физика ғылымдарының, әсіресе теориялық ядролық физика, химия және астрономия салаларында ғылымның алдыңғы шебінде болды. Физикалық химик және физик Николай Семенов 1956 жылы, ал басқа бірнеше кеңес ғалымдары Нобель сыйлығын алды. Математик Сергей Новиков 1970 жылы Филдс медалін алған алғашқы кеңес азаматы болды, одан кейін 1978 жылы Григорий Маргулис және 1990 жылы Владимир Дринфельд марапатталды. Кеңес технологиясы ең жоғары деңгейде дамыған сала – ядролық физика, онда Батыспен қарулану жарысы саясаткерлерді зерттеулерге жеткілікті қаржы жұмсауға итерді. Игорь Курчатовтың (Кембридж бестігінің тыңшыларының ақпаратына негізделген) басқаруымен жүргізілген жедел бағдарламаның нәтижесінде Кеңес Одағы 1949 жылы, АҚШ-тан төрт жыл кейін атом бомбасын жасаған екінші ел болды. 1953 жылы Кеңес Одағы АҚШ-тан он ай кейін сутек бомбасын сынады. Ғарыш зерттеуі де жоғары деңгейде дамыды: 1957 жылдың қазан айында Кеңес Одағы орбитаға алғашқы жасанды спутникті – «Спутник-1» ұшырды; 1961 жылдың сәуірінде кеңес космонавты Юрий Гагарин ғарышқа шыққан алғашқы адам болды. Кеңестер 1980 жылдардағы экономикалық қиындықтарға дейін ғарыш бағдарламасын күшті ұстады. 1980 жылдарға қарай, мемлекеттік қолдаудың арқасында Кеңес Одағында әлемдегі басқа ірі елдерге қарағанда ғалымдар мен инженерлердің саны көп болды. Дегенмен, ғылымдар өнер сияқты басқа салаларға қарағанда кем цензураланды, бірақ идеяларды басудың бірнеше мысалы болды. Ең танымал мысал – агроном Трофим Лысенконың қазіргі заманғы генетикада қабылданған хромосомалық тұқым қуалау теориясын қабылдаудан бас тартуы. Өзінің теориялары марксизмге сәйкес келеді деп мәлімдеп, ол 1948 жылы Иосиф Сталинді популяциялық генетиканы және басқа да биологиялық зерттеулердің бірнеше салаларын оқыту мен қолдануға тыйым салуға көндірді; алайда, бұл шешім 1960 жылдары қайта қарастырылды. Кибернетика да сталиндік кезеңде маргиналдандырылып, 1951 жылы қарсы науқанға ұшырады. Бірақ, 1954 жылдан 1959 жылға дейін сталиндік кезеңнен кейін бұл ғылым жандандырылды.
Science and technology in the Soviet Union served as an important part of national politics, practices, and identity. From the time of Lenin until the dissolution of the USSR in the early 1990s, both science and technology were intimately linked to the ideology and practical functioning of the Soviet state and were pursued along paths both similar and distinct from models in other countries. Many great scientists who worked in Imperial Russia, such as Konstantin Tsiolkovsky, continued work in the USSR and gave birth to Soviet science. The Soviet government made the development and advancement of science a national priority, emphasizing science at all levels of education and showering top scientists with honours. Very large numbers of engineers graduated every year. Soviet scientists won acclaim in several fields, marked by a highly developed pure science and innovation at the theoretical level, though interpretation and application fell short. They were at the cutting edge of science in fields such as mathematics and in several branches of physical science, notably theoretical nuclear physics, chemistry, and astronomy. The physical chemist and physicist Nikolay Semenov was the first Soviet citizen to win a Nobel Prize, in 1956 among several other Soviet Nobel Prize winners and the mathematician Sergei Novikov was the first Soviet citizen to win a Fields Medal in 1970 followed by Grigory Margulis in 1978 and Vladimir Drinfeld in 1990. Soviet technology was most highly developed in the fields of nuclear physics, where the arms race with the West convinced policy makers to set aside sufficient resources for research. Due to a crash program directed by Igor Kurchatov (based on spies of the Cambridge Five), the Soviet Union was the second nation to develop an atomic bomb, in 1949, four years after the United States. The Soviet Union detonated a hydrogen bomb in 1953, a mere ten months after the United States. Space exploration was also highly developed: in October 1957 the Soviet Union launched the first artificial satellite, Sputnik 1, into orbit; in April 1961 a Soviet cosmonaut, Yuri Gagarin, became the first man in space. The Soviets maintained a strong space program until economic problems led to cutbacks in the 1980s. The Soviet Union also had more scientists and engineers, relative to the world population, than any other major country due to the strong levels of state support for scientific developments by the 1980s. Although the sciences were less rigorously censored than other fields such as art, there were several examples of suppression of ideas. In the most notorious, agronomist Trofim Lysenko refused to accept the chromosome theory of heredity usually accepted by modern genetics. Claiming his theories corresponded to Marxism, he managed to talk Joseph Stalin in 1948 into banning the practice and teaching of population genetics and several other related fields of biological research; however, this decision was reversed in the 1960s. Cybernetics was also marginalised during the Stalinist period and received a hostile public campaign in 1951. Although, the discipline was rehabilitated during the post Stalinist period from 1954 until 1959.
Ұйым
Кейбір батыс елдерінен айырмашылығы, КСРО-дағы ғылыми-зерттеу жұмыстарының көпшілігі университеттерде емес, арнайы құрылған ғылыми-зерттеу институттарында жүргізілді. Олардың ең беделділері КСРО Ғылым академиясының құрамында болды; ал қалғандары мамандандырылған академиялар жүйесінде немесе түрлі үкіметтік министрліктердің ғылыми бөлімдерінде орналасты. Іргелі ғылымның негізгі орталығы – 1925 жылы құрылып, 1934 жылы Ленинградтан Мәскеуге көшірілген КСРО Ғылым академиясы болды. 1987 жылы ол 250 ғылыми-зерттеу институатын және 60 500 толық уақытты зерттеушіні қамтыды, олардың көп бөлігі биология сияқты жаратылыстану ғылымдарымен айналысты. Орыс Совет Федеративтік Социалистік Республикасынан басқа, КСРО-ның барлық одақтас республикалары өздерінің республикалық ғылым академияларына ие болды, ал академияның Орал, Сібір және Қиыр Шығыс аймақтық бөлімшелері Шығыс Ресейдегі іргелі ғылымды үйлестірді. Медициналық зерттеулерді КСРО Медициналық ғылымдар академиясы (Академия медицинских наук СССР) үйлестірді, ол 1992 жылдан кейін Ресей Медициналық ғылымдар академиясы (Российская академия медицинских наук) болып қайта ұйымдастырылды. Ал ауыл шаруашылығы саласындағы зерттеулер Кеңес Одағының Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының басшылығымен жүзеге асырылды.
Unlike some Western countries, most of the research work in the USSR was conducted not at universities, but at specially set up research institutes. The more prestigious of them were parts of the USSR Academy of Sciences; others were within the system of specialized academies, or the research arms of various government ministries. The core of fundamental science was the USSR Academy of Sciences, originally set up in 1925 and moved from Leningrad to Moscow in 1934. It consisted of 250 research institutes and 60,500 full time researchers in 1987, a large percentage in the natural sciences such as biology. All of the union's republics except the Russian Soviet Federative Socialist Republic had their own republican academies of science, while the Urals, Siberian, and Far Eastern regional branches of the academy coordinated fundamental science in Eastern Russia. Medical research was coordinated by the USSR Academy of Medical Sciences (Академия медицинских наук СССР), which after 1992 was reorganized into the Russian Academy of Medical Sciences (Российская академия медицинских наук). Agricultural research was organized under the aegis of the All Union Academy of Agricultural Sciences of the Soviet Union.
Ғылымға қатысты идеологиялық шектеулер
1920 жылдары Коммунистік партия белгілі бір ғылыми зерттеу салаларын "буржуазиялық" және "идеалистік" деп атады. Барлық зерттеулер, оның ішінде табиғаттану ғылымдары, диалектикалық материализм философиясы негізінде болуы керек еді. Гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар тарихи материализмге қатаң сәйкестігі үшін қосымша тексеруден өтті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген ғалымдарға шетелдік зерттеушілермен ынтымақтастық жасауға тыйым салынды. Кеңес Одағының ғылыми қауымдастығы күннен-күнге жабық бола берді. Бұған қоса, партия түрлі жаңа теорияларды "псевдоғылыми" деп жариялауын жалғастырды. Генетика, педология және психотехника 1936 жылы Орталық Комитеттің арнайы қаулысымен тыйым салынды. 1948 жылдың 7 тамызында В.И. Ленин атындағы Ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясы осы сәттен бастап Ламарк тұқым қуалау теориясы, яғни өмір бойында қалыптасқан жекелік қасиеттер ұрпаққа беріледі деген теория "бірден-бір дұрыс теория" ретінде оқытылатынын мәлімдеді. Кеңес ғалымдары бұрынғы еңбектерін өңдеуге мәжбүр болды, тіпті Лысенкошылдық деп аталатын бұл идеологияның жалған екендігі дәлелденгеніне қарамастан, оны сынау үшін көп жыл кетті. 1960 жылдардан кейін, Хрущев отызының кезінде ғылымды либерализациялау саясаты іске асырылды, бірақ Лысенкошылдық саясаты жалғасты. Лысенкошылдық 1964 жылы Леонид Брежнев билікке келгеннен кейін ғана ресми түрде жойылды.
Already in 1920s, certain fields of scientific research were labeled "bourgeois" and "idealist" by the Communist Party. All research, including natural sciences, was to be founded on the philosophy of dialectical materialism. Humanities and social sciences were additionally tested for strict accordance with historical materialism. After World War II, many scientists were forbidden from cooperation with foreign researchers. The scientific community of the Soviet Union became increasingly closed. In addition to that, the party continued declaring various new theories "pseudo scientific". Genetics, pedology and psychotechnics were already banned in 1936 by a special decree of the Central Committee. On August 7, 1948, the V. I. Lenin Academy of Agricultural Sciences announced that from that point on Lamarckian inheritance, the theory that personality traits acquired during life are passed on to offspring, would be taught as "the only correct theory". Soviet scientists were forced to redact prior work, and even after this ideology, known as Lysenkoism, was demonstrated to be false, it took many years for criticism of it to become acceptable. After the 1960s, during the Khrushchev Thaw, a policy of liberalization of science was implemented, but the policy of Lysenkoism continued. Lysenkoism was officially renounced in 1964, after Leonid Brezhnev came to power.
Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін
1991 жылы Кеңес Одағының тарауынан кейін, қарқынды инфляция және мемлекеттік кірістердің азаюы 1920 жылдардан бері алғаш рет ғылыми саланың көп бөлігі қаржыландыруын және тұрақтылығын жоғалтты. Жасырақылар айлар бойы төленбеді, ал ғылыми зерттеулерге бөлген қаражат мүлдем жойылып кетті. Халықаралық ұйымдар елден кетуді тоқтату мақсатында көмек бағдарламаларын ұсынды. Бірақ, жалпы алғанда, Ресей ғылыми қауымдастығы 1990 жылдардағы саяси және экономикалық дүмпуілдардан қалып қойды.
After the collapse of the Soviet Union in 1991, rapid inflation and decline in governmental revenues caused the scientific establishment to lose much of its funding and stability for the first time since the 1920s. Salaries were not paid for months, and research monies disappeared. International organizations offered aid programs to discourage emigration. In general, however, the Russian scientific community has been slow to recover from the political and economic shocks of the 1990s.
Кеңестер одағының ғылым саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Келесі совет ғалымдары Нобель сыйлығын алды.
The following Soviet scientists were recipients of a Nobel Prize.
Химия
1956 Николай Семенов Химиялық түрленулер механизміндегі көрнекті еңбегі үшін, оның ішінде тізбектей теорияны түрлі реакцияларға қолдануды толыққанды талдағаны (1934–1954) және, одан да маңыздысы, жану процестеріне жасаған үлесі үшін. Ол дегенеративті тармақтану теориясын ұсынды, ол тотығу процестерінің индукциялық кезеңдерімен байланысты құбылыстарды жақсы түсінуге мүмкіндік берді.
1956 Nikolai Semenov For outstanding work on the mechanism of chemical transformation including an exhaustive analysis of the application of the chain theory to varied reactions (1934–1954) and, more significantly, to combustion processes. He proposed a theory of degenerate branching, which led to a better understanding of the phenomena associated with the induction periods of oxidation processes.
Ұлттық жүлделер
Ғылым және технология саласындағы жетістіктері үшін берілетін ең беделді мемлекеттік сыйлық бастапқыда Сталин сыйлығы еді. Сталин қайтыс болғаннан кейін Сталин сыйлығы КСРО Мемлекеттік сыйлығы болып өзгертілді, ал жаңа Ленин сыйлығы ең жоғары наградаға ие болды.
The most prestigious government prize awarded for achievements in science and technology was originally the Stalin Prize. After the death of Stalin, the Stalin Prize was renamed the USSR State Prize, and the new Lenin Prize became the top award.