Түркия лирасы (TRY) – Түркия, Солтүстік Кипр және Сирияның кей бөліктерінде қолданылатын ресми валюта. Тарихы, құрамы және басқа валюталармен байланысы туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түркия валютасы (₺)
Currency of Turkey (₺)
Лира (Түрік лирасы; белгісі: ₺; ISO 4217 коды: TRY; аббревиатурасы: TL) – Түркия мен Солтүстік Кипрдің ресми валютасы, сондай-ақ Сирияның уақытша үкіметі бақылауындағы Солтүстік Сирияда қолданылатын екі валютаның бірі. Бір лира жүз курушқа бөлінеді.
The lira (Türk lirası; sign: ₺; ISO 4217 code: TRY; abbreviation: TL) is the official currency of Turkey and Northern Cyprus, as well as one of the two currencies used in northern Syria under the country's interim government. One lira is divided into one hundred kuruş.
Осман лирасы (18441923)
Лира, Еуропа мен Таяу Шығыстағы басқа да ұқсас валюталармен бірге, ежелгі Римнің салмақ бірлігі – троялық күміс фунтына (libra) қатысты. Римдік либраны валюта ретінде қабылдау оны Еуропа мен Таяу Шығысқа таратып, орта ғасырларға дейін қолдануға мүмкіндік берді. Түрік лирасы, француз лирі (1794 жылға дейін), итальян лирасы (2002 жылға дейін), ливан фунты және стерлинг фунтының (латынша libra-дан аударма; салмақ бірлігі ретінде "фунт" сөзі әлі де "lb" деп қысқартылады) – бұл ежелгі валютаның қазіргі ұрпақтары. Лира 1844 жылы негізгі есептік бірлік ретінде енгізілді, ал бұрынғы валюта – куруш 1/100 бөлігі ретінде сақталды. Осман лирасы 1927 жылдың соңына дейін айналымда болды.
The lira, along with the related currencies of Europe and the Middle East, has its roots in the ancient Roman unit of weight known as the libra which referred to the Troy pound of silver. The Roman libra adoption of the currency spread it throughout Europe and the Near East, where it continued to be used into medieval times. The Turkish lira, the French livre (until 1794), the Italian lira (until 2002), Lebanese pound and the pound unit of account in sterling (a translation of the Latin libra; the word "pound" as a unit of weight is still abbreviated as "lb.") are the modern descendants of the ancient currency. The lira was introduced as the main unit of account in 1844, with the former currency, kuruş, remaining as a 1/100 subdivision. The Ottoman lira remained in circulation until the end of 1927.
Екінші түрік лирасы (2005 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
2003 жылдың желтоқсан айында Түркияның Ұлы Ұлттық Мәжілісі түрік лирасынан алты нөлді алып тастау және жаңа валюта енгізу арқылы қайта номиналдауға мүмкіндік беретін заң қабылдады. Жаңа валюта 2005 жылғы 1 қаңтарда қолданысқа енгізіліп, бұрынғы түрік лирасын (2005 жылдың соңына дейін айналымда болды) 1 YTL (ISO 4217 коды "TRY") = 1 000 000 TL ескі лирамен (ISO 4217 коды "TRL") ауыстырды. Түрік лирасының қайта номиналдануымен румын леуі (2005 жылдың шілдесінде қайта номиналданып, сондай-ақ) қысқа мерзімге әлемдегі ең арзан валюта бірлігіне айналды. Сол уақытта Үкімет 50 және 100 номиналындағы екі жаңа банкнота енгізді. 2005 жылдың қаңтары мен 2008 жылдың желтоқсаны арасындағы кезеңде екінші түрік лирасы ресми түрде «Жаңа түрік лирасы» (Yeni Türk lirası) деп аталды. Валюта кодындағы «Y» әрпі түрік тіліндегі «жаңа» деген мағынаны білдіретін «yeni» сөзінен алынған. Ол ресми түрде «YTL» деп қысқартылып, 100 жаңа құрушқа (yeni kuruş) бөлінді. 2009 жылдың қаңтарынан бастап екінші түрік лирасынан «жаңа» деген белгі алынып тасталды, оның ресми атауы қайтадан «түрік лирасы» болып өзгерді, қысқартылуы «TL». Қазіргі банкноттардың барлық бетінде Мустафа Кемал Ататүктің суреті бейнеленген. Барлық монеталардың артқы жағында (еске алу монеталарынан басқа 1 түрік лирасынан басқа) Мустафа Кемал Ататүктің суреті бар. 2012 жылдан бері 9 түрлі 1 түрік лирасының айналымдағы еске алу монеталары енгізілді.
In December 2003, the Grand National Assembly of Turkey passed a law that allowed for redenomination by the removal of six zeros from the Turkish lira, and the creation of a new currency. It was introduced on 1 January 2005, replacing the previous Turkish lira (which remained valid in circulation until the end of 2005) at a rate of YTL 1 (ISO 4217 code "TRY") = TL 1,000,000 in old lira (ISO 4217 code "TRL"). With the revaluation of the Turkish lira, the Romanian leu (also revalued in July 2005) briefly became the world's least valued currency unit. At the same time, the Government introduced two new banknotes with the denominations of ₺50 and ₺100. In the transition period between January 2005 and December 2008, the second Turkish lira was officially called Yeni Türk lirası ("New Turkish lira"). The letter "Y" in the currency code was taken from the Turkish word yeni, meaning new. It was officially abbreviated "YTL" and subdivided into 100 new kuruş (yeni kuruş). Starting in January 2009, the "new" marking was removed from the second Turkish lira, its official name becoming just "Turkish lira" again, abbreviated "TL". All obverse sides of current banknotes have portraits of Mustafa Kemal Atatürk. The reverse sides of all coins (except for ₺1 commemorative coins) have portraits of Mustafa Kemal Atatürk. Since 2012, 9 different ₺1 circulating commemorative coins were introduced.
Монеталар
2009 жылдың 1 қаңтарынан бастап екінші түрік лирасынан «жаңа» префиксі алынып тасталды, оның Түркиядағы ресми атауы қайтадан «түрік лирасы» болды; «yeni» сөзі жоқ жаңа монеталар 1kr, 5kr, 10kr, 25kr, 50kr және ₺1 номиналдарында енгізілді. Сонымен қатар, 50kr және ₺1 монеталарының орталық бөлігі мен сақинасының құрамы ауыстырылды. Қазіргі түрік лирасы монеталары Сурет Құны (kuruş) Техникалық параметрлері Сипаттамасы Аверсінің күні Аверсінің суреті Реверсінің суреті Диаметрі (мм) Қалыңдығы (мм) Массасы (г) Құрамы Шеті Аверс Реверс Алғашқы монета соғылған күні 1kr. 16.5 1.35 2.27 70% Cu, 30% Zn Жалпақ Құны, Ай-жұлдыз, соғылған жылы Көкжаңғақ "TÜRKİYE CUMHURİYETİ", Мұстафа Кемал Ататүрік 2008 жылғы 1 қаңтар 2009 жыл 5kr. 17.5 1.65 2.96 65% Cu, 18% Ni, 17% Zn Өмір ағашы 10kr. 18.5 3.15 Руми мотиві 25kr. 20.5 4 Жиектелген Куфи каллиграфиясы 50kr. 23.8 5 1.9 65% Cu, 18% Ni, 17% Zn (сақина); 79% Cu, 17% Zn, 4% Ni (орталық) Көп жиектелген Босфор көпірі және Стамбул силуэті ₺1 26.1 5 8.2 79% Cu, 17% Zn, 4% Ni (сақина); 65% Cu, 18% Ni, 17% Zn (орталық) Жазулы, Т.С. әріптері және лалә гүлі Руми мотиві ₺5 (Естелік) 28.1 5 8.25 64% Cu, 32% Zn, 4% Ni (сақина); 64% Cu, 27% Ni, 9% Zn (орталық) Көп жиектелген Руб ел Хизб 2023 жылғы 29 қазан 2023 жыл.
From 1 January 2009, the prefix "new" was removed from the second Turkish lira, its official name in Turkey becoming "Turkish lira" again; new coins without the word "yeni" were introduced in denominations of 1kr., 5kr., 10kr., 25kr., 50kr. and ₺1. Also, the center and ring alloys of the 50kr. and ₺1 coins were reversed. Current Turkish lira coins Image Value(kuruş) Technical parameters Description Date of Obverse Reverse Diameter(mm) Thickness(mm) Mass(g) Composition Edge Obverse Reverse first minting issue 1kr.16.51.352.270% Cu, 30% ZnPlainValue, Crescent star, year of mintingSnowdrop"TÜRKİYE CUMHURİYETİ", Mustafa Kemal Atatürk20081 January 2009 5kr.17.51.652.965% Cu, 18% Ni, 17% ZnTree of life 10kr.18.53.15Rumi motif 25kr.20.54ReededKufic calligraphic 50kr.23.851.96.8Ring: 65% Cu, 18% Ni, 17% ZnCenter: 79% Cu, 17% Zn, 4% NiLarge reededBosphorus Bridge and Istanbul silhouette ₺126.158.2Ring: 79% Cu, 17% Zn, 4% NiCenter: 65% Cu, 18% Ni, 17% Zninscribed, T. C. letters and tulip figureRumi motif ₺5 (Commemorative)28.158.25Ring: 64% Cu, 32% Zn, 4% NiCenter: 64% Cu, 27% Ni, 9% ZnLarge reededRub el Hizb202329 October 2023
Банкноттар
"Е 9 эмиссия тобы" деп аталатын жаңа банкноттар сериясы 2009 жылдың 1 қаңтарында айналысқа енді, ал Е 8 тобы 2009 жылдың 31 желтоқсанынан бастап жарамсыз болды (бірақ 2019 жылдың 31 желтоқсанына дейін Орталық банк филиалдарында төлеуге болады). Е9 банкноталарында валюта "жаңа түрік лирасы" емес, "түрік лирасы" деп көрсетілген және жаңа 200 лиралық номинал енгізілген. Жаңа банкноттардың мөлшері әртүрлі, бұл жалған ақша жасаудың алдын алуға көмектеседі. Бұл жаңа серияның ерекшелігі – әр номиналдағы банкнотада Түркияның географиялық орындары мен архитектуралық ескерткіштерінің орнына танымал түрік тұлғалары бейнеленген. 5 түрік лирасының басым түсі қазіргі банкноттардың екінші сериясында "күлгін" деп белгіленген. Қазіргі түрік лирасы банкноттары 9. Эмиссия тобы Сурет Құндылығы (₺) Өлшемдері (мм) Басты түсі Сипаттамасы Шығарылған күні Ал жағы Арт жағы Ал жағы Арт жағы Су таңбасы ₺5 130 × 64 Қоңыр Мұстафа Кемал Ататүрк Айдын Сайлы: күн жүйесі, атом, сол спиральді ДНК. Мұстафа Кемал Ататүрк, құндылығы 1 қаңтар 2009 Күлгін 8 сәуір 2013 ₺10 136 × 64 Қызыл Кахит Арф: Арф инварианты, арифметикалық тізбек, абакус, екілік код 1 қаңтар 2009 ₺20 142 × 68 Жасыл Мимар Кемаледдин: Гази университетінің бас ғимараты, су құбыры, архитектураны символдайтын дөңгелек мотив және шар цилиндрі ₺50 148 × 68 Қызғылт Фатма Алие Топуз: гүлдер мен әдеби тұлғалар ₺100 154 × 72 Көк Бухуризаде Итри: музыкалық ноталар, аспаптар және Мевлеви тұлғасы ₺200 160 × 72 Ақшақар Юнус Эмре: Юнус кесенесі, раушан гүлі, көгершін және "Севелим, севилелим" ("Махаббатта болайық, махаббатқа бөленейік") деген сөздер.
A new series of banknotes, the "E 9 Emission Group" entered circulation on 1 January 2009, with the E 8 group ceasing to be valid after 31 December 2009 (although still redeemable at branches of the Central Bank until 31 December 2019). The E 9 banknotes refer to the currency as "Turkish lira" rather than "new Turkish lira" and include a new ₺200 denomination. The new banknotes have different sizes to prevent forgery. The main specificity of this new series is that each denomination depicts a famous Turkish personality, rather than geographical sites and architectural features of Turkey. The dominant color of the 5 Turkish lira banknote has been determined as "purple" on the second series of the current banknotes. Current Turkish lira banknotes 9. Emission Group Image Value(₺) Dimensions(mm) Main Colour Description Date of issue Obverse Reverse Obverse Reverse Watermark ₺5130 × 64BrownMustafa Kemal AtatürkAydın Sayılı:solar system, atom, left handed Z DNA helix. Mustafa Kemal Atatürk, value1 January 2009 Purple8 April 2013 ₺10136 × 64RedCahit Arf:Arf invariant, arithmetic series, abacus, binary sequence1 January 2009 ₺20142 × 68GreenMimar Kemaleddin:Gazi University main building, aqueduct, circular motif and cube globe cylinder symbolizing architecture ₺50148 × 68OrangeFatma Aliye Topuz:flower and literary figures ₺100154 × 72BlueBuhurizade Itri:musical notes, instruments and Mevlevi figure ₺200160 × 72PinkYunus Emre:Yunus's mausoleum, rose, pigeon and the line "Sevelim, sevilelim" (Let us love, let us be loved)
Валюта белгісі
Лира бастапқыда TL символымен белгіленген, бұл Осман лирасының LT белгісін кері шағылыстырған, ол француз тілінде "Livre Turque" дегенді білдіреді. Тарихи ағылшын тіліндегі дереккөздер валюта үшін "£T" немесе "T£" қолданған, бірақ бұл белгінің Түркияда қолданылғандығы белгісіз. Түрік лирасының қазіргі валюталық белгісі 2012 жылы Түркия Республикасының Орталық банкі жасаған. Жаңа белгі бүкіл ел бойынша өткен байқаудан кейін таңдалды. Жаңа символ жартылай зәкір пішіндес L әрпінен және 20 градус бұрышпен орналасқан қос жолақты T әрпінен тұрады. Тулай Лале жасаған дизайн бүкіл елде өткен бәйгеден кейін мақұлданды. Ол Орталық банк алдына ұсынылған жеті финалист ішінде жеңімпаз деп таңдалды, ал барлығы 8 362 өтінім келіп түскен. Бұл символ түрік ақша бірлігінің бірінші әрпіне, екі сызықты жарты зәкір пішінінде ұқсайды. Премьер-министр Режеп Тайып Ердоған жаңа символды 2012 жылдың 1 наурызында жариялады. Оның ашылуында Эрдоған дизайнды былай түсіндірді: "Зәкір пішіні валютаның 'қауіпсіз бағдарлама' екенін білдіреді, ал жоғары қарай бағытталған сызықтар оның өсіп келе жатқан беделін көрсетеді". Бас оппозициялық партия CHP төрағасының орынбасары Фаик Өзтрак жаңа белгінің сол кездегі премьер-министр Тайып Ердоғанның ТЕ инициалдарына ұқсайтынын мәлімдеді, бұл Осман сұлтандарының туграсына сілтеме жасады. Жаңа түрік лирасының белгісі армян драмасының кері белгісіне ұқсас деген сындарға да ұшырады. 2012 жылдың мамыр айында Unicode техникалық комитеті валюта белгісі үшін жаңа символдың кодын қабылдады, ол 2012 жылдың қыркүйегінде жарық көрген Unicode 6.2 нұсқасына енгізілді. Microsoft Windows операциялық жүйелерінде түрікше Q немесе түрікше F пернетақтасын пайдаланғанда, оны комбинация арқылы теруге болады.
The lira was originally symbolised as TL, inverting the characters of the Ottoman lira's sign, LT, which stood for "Livre Turque" in French. Historically English language sources used "£T" or "T£" for the currency, but it is unknown whether this notation was ever used within Turkey. The current currency sign of Turkish lira was created by the Central Bank of the Republic of Turkey in 2012. The new sign was selected after a country wide contest. The new symbol is composed of the letter L shaped like a half anchor, and embedded double striped letter T angled at 20 degrees. The design, created by Tülay Lale, was endorsed after a country wide competition. It was chosen as the winner from a shortlist of seven submissions to the board of the Central Bank, selected from a total of 8,362 entries. The symbol resembles the first letter of the Turkish monetary unit, L, in the form of a half anchor with double stroke. Prime Minister Recep Tayyip Erdoğan announced the new symbol on 1 March 2012. At its unveiling, Erdoğan explained the design as "the anchor shape hopes to convey that the currency is a 'safe harbour' while the upward facing lines represent its rising prestige". Faik Öztrak, vice chairman of the main opposition party CHP, alleged that the new sign resembles the initials TE of then prime minister Tayyip Erdoğan in a reference to the tughra of Ottoman sultans. The new Turkish lira sign was also criticized for allegedly showing a similarity with an upside down Armenian dram sign. In May 2012, the Unicode Technical Committee accepted the encoding of a new character for the currency sign, which was included in Unicode 6.2 released in September 2012. On Microsoft Windows operating systems, when using Turkish Q or Turkish F keyboard layouts, it can be typed with the combination .
2018 жылғы валюталық дағдарыс
2018 жылы лираның айырбас бағамы нашарлауды жеделдетіп, мамыр айының ортасына дейін 4,5 долларға, ал бір аптадан кейін 4,9 долларға жетті. Экономистер арасында құнның төмендеуіне Түрік Республикасының Орталық банкіне қажетті пайыздық мөлшерлемені түзетуді тоқтатуға кедергі келтірген Режеп Тайып Ердоған себеп болды. Өз бақылауынан тыс пайыздық мөлшерлемелерді "барлық жамандықтардың анасы мен әкесі" деп атаған Ердоған "орталық банк осы тәуелсіздікті алып, президент берген сигналдарды елемеуге болмайды" деді. 2020 жылы түрік лирасының құны құлдырап, валюта құнсыздану процесінен өтіп, рекордтық төмен деңгейге жетті. Түрік лирасы 2008 жылдан бері АҚШ доллары мен еуроға қатысты 400%-дан астам құнсызданып, бұл негізінен Ердоғанның экспансиялық сыртқы саясатына байланысты. Ердоған ағымдағы қаржылық дағдарысты дәстүрлі емес банк тәсілдерімен шешуге тырысты. Түрік лирасы 2021 жылдың басында үкіметтің пайыздық мөлшерлемені көтеруімен ішінара қалпына келді, бірақ валюта 2021 жылдың 21 наурызында Орталық банк басшысы Начи Агбалды қызметтен босатудан кейін инфляция мен құнсызданудың қарқынды кезеңдерін бастан өткеріп құлдырады. 4 маусымда түрік лирасы бір долларға 8,8 лираның рекордтық төмен деңгейіне жетті. Түрік лирасы 2021 жылы ең жылдам құнсызданған валюталардың бірі болды. Түрік лирасы 2021 жылдың қыркүйек айында бір долларға 8,9 лираның жаңа рекордтық төмен деңгейіне жетті. 2021 жылдың соңында түрік лирасы тез құлдырады, АҚШ долларына қатысты айырбас бағамы 9%-ға төмендеп, бір долларға 12,5 лираның рекордтық төмен деңгейіне жетті. Түрік лирасы желтоқсан айында құлдырауын жалғастырды, инфляция деңгейі бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті, түрік лирасы АҚШ долларына шаққанда 14,5 лираға құлдырап, бастапқы құнының басым бөлігін жоғалтты. 17 желтоқсанда лира 8,5% құнсызданып, АҚШ долларына шаққанда 16,5 лираға өсті. Валюта құлдырауына қарамастан, Ердоған пайыздық мөлшерлемені 15%-дан 14%-ға дейін төмендетті, 2021 жылдың басынан бері лира құнының жартысын жоғалтты. Түрік лирасы 2022 жыл бойы құнсыздануын жалғастырды. Орталық банк басшысы Шахап Кавчиоглу пайыздық мөлшерлемені 150 базистік пунктке, яғни 12%-дан 10,5%-ға дейін төмендетті. Лираның ресми инфляция деңгейі 2022 жылы 83%-ға жетті, бірақ түрік лирасының тәуелсіз сараптамалары инфляция деңгейін одан да жоғары көрсетті.
In 2018, the lira's exchange rate accelerated deterioration, reaching a level of ₺4.5/US$ by mid May and of ₺4.9 a week later. Among economists, the accelerating loss of value was generally attributed to Recep Tayyip Erdoğan preventing the Central Bank of the Republic of Turkey from making the necessary interest rate adjustments. Erdoğan, who claimed interest rates beyond his control to be "the mother and father of all evil", said that "the central bank can't take this independence and set aside the signals given by the president." As of 2020, the Turkish lira continued to plummet in value, with the currency going through a process of depreciation, consistently reaching all time lows. The Turkish lira deflated by over 400% compared to the US dollar and the euro since 2008, largely due to Erdoğan's expansionist foreign policy. Erdoğan has tried to fix the current financial crisis with unorthodox methods of banking. The Turkish lira recovered partially throughout early 2021 with the government's rise of interest rates, until the currency began crashing though rapid stages of inflation and depreciation on 21 March 2021, after the sacking of Central Bank chief Naci Ağbal. The Turkish lira on 4 June reached a then all time low of ₺8.8 to the dollar. The Turkish lira being one of the quickest collapsing currencies in 2021. The Turkish lira during September 2021 reached a new low of ₺8.9 to the dollar. In late 2021 the Turkish lira began collapsing rapidly, with the exchange rate falling 9% against the US dollar, reaching an all time low of ₺12.5 to the dollar. The Turkish lira continued to collapse in December, with the inflation rate reaching unseen levels, the Turkish lira collapsing to ₺14.5 to the US Dollar, losing nearly all of its original value. On December 17, the lira fell by 8.5%, raising the exchange rate to ₺16.5 to the US dollar. Despite the currency collapse, Erdoğan lowered interest rates down to 14% from 15%, with the lira losing half of its value since the start of 2021. The Turkish Lira continued to lower throughout 2022. The central bank governor Şahap Kavcıoğlu lowered interest rates by 150 basis points, from 12% to 10.5%, down from 2021 low of 15%. The official inflation rate of the Lira through 2022 reached 83%, but independent reviews of the Turkish lira put the inflation rate higher.