Кіріспе

Қабірді тонау, мазарларды тонау немесе қабірлерді қарақтандыру – қабірлерді, мазарларды немесе жерленген орындарды жәдігерлерді немесе жеке заттарды ұрлау мақсатымен ашу. Бұл әдетте құнды жәдігерлер мен жеке мүліктен пайда табу үшін жасалады. Бұған ұқсас қылмыс – мәйітті ұрлау, яғни мәйіттің даулы немесе заңсыз жолмен алынуы (көбінесе қабірден емес), сондай-ақ тек мүшелерді заңсыз алу да осыған жатады. Қабірді тонау археология, өнер тарихы және тарих салаларында зерттеу жүргізуге үлкен кедергі келтіреді. Сансыз құнды қабірлер мен мазарлар ғалымдар зерттеуге үлкермес бұрын тоналған. Осының салдарынан археологиялық тұрғысынан маңызды мәліметтер мен тарихи және антропологиялық ақпарат жойылады.

Қабір тонаушылар, қолға түспеген жағдайда, салыстырмалы түрде жаңа заттарды жасырын түрде сатады, ал жәдігерлерді қара нарықта өткізеді. Қолға түскендер әдетте кінәларын жоққа шығарады. Кейбір жәдігерлер мұражайларға немесе ғалымдарға жетсе де, көпшілігі жеке коллекцияларда қалды.

Қытай

Қытайда қабірді тонау – ежелгі заманға дейін созылатын практика; б.з.д. II ғасырға жататын классикалық қытай мәтіні "Люши Чунцзя" оқырмандарын тонауды болдырмау үшін қарапайым жерлеу жоспарларын жасауға кеңес берген. Қабірлердегі жадеден жасалған көму киімдері және басқа да құнды заттар қабірді тонауға зор ынталандырды. Қазіргі Қытайда қабірді тонаумен әуесқойлар (шаруалар мен көшпенді жұмысшылар) және трансұлттық қылмыстық желілермен байланысты кәсіби ұрылар айналысқан. (соның ішінде 1922 жылы табылғанға дейін кем дегенде екі рет тоналған атақты Тутанхамон патшасының қабірі). Көптеген ежелгі қабірлердегі жәдігерлер табылғандықтан, тарихшылар мен археологтар қабір тоналған-тоналмағанын қабірдің жағдайы және жоғалған деп есептелетін заттар арқылы анықтай алады. Мысырлық фараондар өз қабірлеріндегі құнды заттардың тізімін жиі сақтап, археологтар үшін инвентаризацияны тексеру қажет деп есептеген. Көбінесе фараондар қазынаға немесе мәйіттерге тигендерге басы қаруға тиетін апаттар мен қарғыстар туралы ескертулерді қабірлерде қалдырған, бірақ бұл қабір тонаушыларын тоқтатуға көмектеспеді. Ежелгі әлемде Мысырдан тыс жерлерде қабірді тонаудың көптеген мысалдары бар.

Классикалық антикалық

Римдіктер (Византия) да ондаған жылдар бойы мазарлардың, жер асты зыранаттарының және қабірлердің тонау мен қиратуына ұшырады.

Еуропа

Еуропаның кейбір аймақтарында қабірлерді тонау үдеп, алаңдатарлық деңгейге жетіп отыр. Көптеген қабір тонаушылар металл іздегіштерді пайдаланады, ал кейбір топтар ұйымдасқан қылмыскерлер болып табылады, олар қара нарықты құнды археологиялық заттармен қамтамасыз етеді. Франция мен Германиядағы Меровингтер қабірлері мен Англиядағы англосаксон қабірлерінде көбінесе темірден жасалған көптеген металл заттар кездеседі. Қабір тонаушылар көбінесе алтын мен күмісқа ғана қызығушылық танытады, сондықтан оларды қалдырады. Осы процесте қабірлердің маңындағы жерлер, керамика, темір қару-жарақ және қаңқалар қиратылады. Шығыс Еуропа, соның ішінде Оңтүстік-Шығыс Еуропа және Ресейдің еуропалық бөлігінде қабір тонаушылар тарихи маңызы бар барлық типтегі қабірлерді тонауға тырысады – ежелгі ескерткіштерден бастап Екінші дүниежүзілік соғыстың қабірлеріне дейін.

Орталық Америка

Қабір тонаушылар жиі ұрланған ацтек немесе майя заттарын қара нарықта тым қымбат бағаға сататын. Сатып алушылар (музей қызметкерлері, тарихшылар және т.б.) ұрланған заттарды иеленгені үшін көбінесе жазаға тартылмайтын; кінә (және айыпталу) көбінесе төменгі топқа жататын қабір тонаушылардың үстіне жүктелер еді. Бүгінгі тарихи жәдігерлер саудасы жеделдеген өнеркәсіпке айналды, осы артефакттардың нарыққа ену жылдамдығы экспоненциалды түрде өсті. Осы аймақтарда қабір тонауды болдырмау үшін заңдар қабылданды, бірақ шектен тыс кедейлік салдарынан қабір тонау әр жыл сайын артып келеді.

Африкалық американдықтар

Африкалық американдықтар көбінесе қайтыс болғандарын құмырашының егістігіне жерлеуге мәжбүр болар еді, себебі олар лайықты жерлеуге қажетті қаражатқа ие болмағандықтан мүмкіндік ала алмады. Құмырашының егістігіне жерленгендер тереңге көмілмейтін. Қабір қазып алушылар айналада ешкім жоқ екенін күтіп, содан кейін денені оның беткі жатқан жерінен жылдам және оңай шығарып алатын. Теміржол ойлап табылып, жолдар салынғаннан кейін, Оңтүстіктен африкалық-американдық құлдардың денелерін кесу үшін сату кеңінен басталады. Түндегі дәрігерлер қабірлерден денелерді ұрлап, АҚШ-тың солтүстік бөлігіндегі медициналық мектептерге жіберді. Жаңа Англиядағы анатомия профессоры 1880 және 1890 жылдары әр семестрде екі рет 12 оңтүстіктік африкалық американдықтардың денесін алатын келісімге келгенін хабарлады. "Олар терпентин салынған деп белгіленген бөшкелерде келіп, бояу материалдарымен сауда жасайтын жергілікті темір сауда дүкеніне жеткізілді". 19 ғасырда Миссисипи және Солтүстік Каролина штаттарында медициналық мектептерге қоғамның ең төменгі сатысындағы адамдардың – кедейлердің, қайырымды үйлердің тұрғындарының және құмырашының егістігіне жерленгендердің денелерін анатомиялық зерттеулер үшін пайдалануға рұқсат беретін заңдар қабылданды. Конфедерация сарбаздарының денелерін кесуге де мүмкіндік болды, себебі Миссисипи және Солтүстік Каролина заң бойынша оларды қайтыс болғандардың отбасыларына тапсырды. Солтүстік Каролина заңы ақ адамдардың денелерін ешқашан афроамерикандық медициналық колледждерге (мысалы, Леонард медициналық мектебіне) жібермеуді де қарастырды. Бұл афроамерикандық медициналық мектептер көбінесе талап етілмеген қара "құмырашы егістігіндегі" денелерді алатын.

Австралия

Австралияның аборигендерін қабірден ұрлау практикасы британдық отарлаудың басында басталды, сол кезде аборигендердің жерлеу орындары ғылыми қызығушылық пен антропологиялық зерттеулер жүргізілетін орындар ретінде қарастырылып, олардың қалдықтары мүлдем жоғалу алдында жиналып, зерттелді. Бұл сенім 19 және 20 ғасырларда зерттеу үшін аборигендердің қалдықтарын жинау мақсатымен Австралияға сапар шеккен антропологтар мен ғалымдардың жұмысында көрінді. Бұл қалдықтар тек абориген қауымдарының келісімінсіз ғана емес, сонымен қатар олардың төмендігі туралы расистік және жалған ғылыми теорияларды тарату үшін қолданылды. Медицина студенттері үшін, анатомиялық зерттеулер мен зерттеулер үшін дене қажет болғандықтан, бұл кең таралған практика болды. Бұл практика 19 ғасырдың соңына дейін жалғасты, содан кейін медициналық зерттеулер үшін труптарды реттеу мақсатымен заңдар енгізілді. Бұл Австралияның аборигендеріне қарсы отаршылдық зорлық-зомбылықтың жалпы үлгісінің бір бөлігі болды, оның ішінде жерлерін күштеп алып қою, жаппай қырғын және абориген балаларын ақ австралиялық қоғамға күштеп ассимиляциялау кірді. Австралиядағы қабірді тонаудың ең танымал мысалы – Тасмания аборигендерінің ісі (қараңыз: Қара соғыс). 1876 жылы Тасманияның соңғы толыққанды абориген әйелі қайтыс болғаннан кейін, оның денесі эксгумацияланып, сүйегі зерттеу үшін Лондон Корольдік хирургтар колледжіне жіберілді. Оның қалдықтары бір ғасырдан кейін, 1976 жылы ғана Австралияға қайтарылып, лайықты жерлеу рәсімі өтті. Бұл практика 20 ғасырдың басында да жалғасты, кейбір жағдайлар 1970 жылдарға дейін тіркелді. Аборигендердің жерлеу орындары мен қалдықтарын ұрлау және қорлау Австралиядағы абориген қауымдарына терең және ұзақ мерзімді әсер етті. Көптеген аборигендер үшін ата-бабаларының қалдықтарын жоғалту оларға жақындарына аза тұтуға және қайғыруға мүмкіндік бермеді. Сондай-ақ, бұл ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан жарақат пен мүліктен айырылу мұрасын нығайтты. Австралияда ұрланған аборигендердің қалдықтарын қайтару және аборигендердің жерлеу орындарын қорғау жөніндегі жұмыстар көп жылдар бойы жүргізіліп келеді. Соңғы жылдары ұрланған қалдықтарды дәстүрлі иелеріне лайықты жерлеу және еске алу үшін қайтару қозғалысы күшейді.

География

Жерге орналасуы және жерлеу орындарының орналасуы өзіндік қорқыныш тудырды. Себебі, автомобильдің қолжетімділігі болмағандықтан (19 ғасырдың басында) мәйіттерді тасымалдау қиын болды. Мысалы, Массачусетс штатының Кембридж қаласындағы Маунт-Оберн қорымын қарастырайық. Бұл АҚШ-тағы алғашқы ауылдық зират болды. Зираттың қаладан алыс орналасуы көлік мәселесін тудырды. Сонымен қатар, аймақтың және оның төңірегіндегі жер бедері қиын болды, өйткені дизайнер Генри Александр Скамелл Дирборн зират ішінде табиғи жер бедерін (көлдер мен төбелерді қоса алғанда) сақтап қалғысы келді. Егер біреу қабірді тонағысы келсе, оған осы кедергілерді айналып өтіп, қараңғыда үлкен аумақтарды басып өту қажет болар еді. Маунт-Оберн қорымы 175 акрдан астам жерді алып жатқанын ескеріңіз. Сол дәуірдегі басқа зираттар, олар да ұқсас себептермен елді мекендерден алыс салынған: Мэн штатының Бангор қаласындағы Маунт Хоуп зираты (1834); Пенсильвания штатының Филадельфия қаласындағы Лорел Хилл зираты (1836); Массачусетс штатының Таунтон қаласындағы Маунт Плезант зираты (1836); Нью-Йорк штатының Рочестер қаласындағы Маунт Хоуп зираты (1838); Нью-Йорк штатының Бруклин қаласындағы Грин Вуд зираты (1838); және Мэриленд штатының Балтимор қаласындағы Грин Маунт зираты (1838).

Қапшық

Мортсейф – мәйіттің қазылып кетуіне қарсы қорғау үшін темірден жасалған табут немесе каркас. Мортсейфтердің басты мақсаты – денелердің медициналық диссекция үшін ұрлануын болдырмау еді. Басқа түрлеріне жаңа қабірдің үстіне орнатылатын жылжымалы тас плиталар да кіретін. Бұл құрылғылардың бәрі қылмыскерлердің қабірге қол жеткізу үшін қажетті уақытты едәуір арттыру принципіне негізделген. Көбінесе Шотландияда қолданылатын бұл шаралар, дене шіри салғанша шіркеу күзетшісінен (секстоннан) жалға алынып, қайта-қайта пайдаланылған. Диссекция заңы қабылданғаннан кейін олардың қажеттілігі жойылды және соңғы рет қолданылған жерде тасталып қалды, кейде қабір тасына жазу түрінде қосылды.

Мерт үйлері

Мәйіт сақтау үйі, сүйек қоймасы немесе өлгендер үйі қабірлерден бір-екі жыл өткен соң жиналған сүйектерді (әдетте бас сүйектері мен сан сүйектерін) сақтау үшін пайдаланылған. Олар Солтүстік Еуропаның барлық аймақтарында кездеседі. Бұл құрылыстар көбінесе қабір қазушылар пайда болғанға дейін салынған және денелерді емес, сүйектерді сақтағандықтан, қабір қазушылармен ешқандай қатысы жоқ. Шотландия мен Солтүстік Англияда 31 мүрде сақтау үйі тіркелген. Әдетте, бұл құрылыстар зираттардың ішінде немесе жанында салынып, тасымалдауды жеңілдеткен. Қабір қазушылар пайда болуына дейін, олар қыста мүрделерді сақтау үшін қолданылған, себебі жер қатты суық болып, кейде қазу мүмкін емес еді. Мысалы, 1832 жылы салынған және бүгінге дейін сақталған Абердинширдегі (Шотландияның солтүстік-шығысында) Удни мүрде сақтау үйі.

Қорымға арналған жағалар

Қоштас жағасы – көбінесе ағашқа бекітілетін темір жаға. Ол қайтыс болған адамның мойнына салынып, содан кейін табуттың түбіне болтпен бекітілген. Мұндай жағалардың қолданылуы туралы көптеген хабарламалар 1820 жылдар шамасында Шотландиядан түскен.

Отбасылық кесенелер

Мавзолейлер қабір қазушылық тарихында маңызды рөл атқармайды және көбінесе қауіпсіздік емес, әулеттің байлығын көрсету үшін салынған. Тарихи тұрғыдан алғанда, мавзолейлер көптеген елдерде отбасының байлығының белгісі және ақсүйектер мен аристократияның символы ретінде пайдаланылған. 19-шы ғасырдың ортасы мен соңында Солтүстік Америкада мавзолей сатып алушылар саны арта түсті. Олардың сенуіне сәйкес, қайта тірілтушілерге немесе қабір тонаушыларға мавзолейді қорғаған темір немесе болат есіктерді бұзуға қарағанда, жай ғана қабірді қазу оңайырақ болар еді. Мавзолей дизайнындағы кемшілік – ондағы әсем әйнек немесе басқа терезелер болды. 18-ші және 19-шы ғасырлар аралығындағы отбасылардың көпшілігінің діни көзқарасы болған. Сондықтан, олардың көпшілігі (көбінесе христиан дінін ұстанатындар) мавзолейлерге әсем әйнек орнататын. Осыдан кейін қабір тонаушылар әйнекті сындырып, ішке кіріп, мәйітті алып кетуі мүмкін болды. Бұл жағдайды одан да жеңілдету үшін 1830 жылдар шамасында отбасылар туғандарын жерлеуден қорқуды бастады. Осы мәселені шешу үшін отбасылар мавзолейдің ішіне қосалқы кілт жасырып, екі жақты құлыптары бар есіктер жасады. Қорыта айтқанда, қабір тонаушылар терезелерді сындырып, мәйітті тауып, кілтті іздеп, мавзолейдің басты есігінен шығып кете алатын еді.

Зираттардағы күмбездер

Мавзолейлерден өзгеше, зираттардағы жер асты мұзбалақтары қабір қазбалаушылығынан қорғау үшін маңызды қызмет атқарды. Бұл француз және британдық жоспарлауларда жақсы байқалады. Әдетте, бұл жартылай жабық тас құрылым, әсем құйма темірден жасалған кіру қақпасы және көбінесе шатырға немесе қабырғаларға қарапайым қоршаулармен жабдықталған. Мұзбалақтардың қорғау функциясы 1840 жылға қарай қажетсіз болғанымен, 19-ғасырдың ортасындағы көптеген зираттар өз жоспарлауларында мұзбалақтарды көзге түсетін элемент ретінде сақтап қалды. Бұл көбінесе жалпы композицияның маңызды бөлігі болып табылады.

Қамқоршылар/қамқоршылық

Жаңадан жерленген мәйітті күзету – қабір қазушылықтан сақтанудың ең қарапайым және аз технологиялық тәсілдерінің бірі еді. Бұл дене шіруге жеткенше, яғни медициналық қолдануға жарамсыз болғанша жалғасты. Егер отбасылар қабірді күзету үшін белгілі бір күнге адам жалдауға шамасы келмесе, олар бұл міндетті өздері мен жақын достарына жүктеуге тырысатын. 19 ғасырда қабір қазушылық табысты бизнеске айналғандықтан, пара беру арқылы кейбір күзетшілер көз жұмып, қарап өткен. Шотландияда 18 ғасырдың соңында күзет мұнараларын салу кең таралды, олар көбінесе жерлеу орнының көп бөлігін бақылайтын жерлерге орналастырылды.

Алдау

Гизаның Ұлы пирамидасында (б.з.д. 2560 жылы аяқталған) египеттік тоқтату жүйесі фараон Хуфудың қабірін күзету үшін салынған. Бұл жүйе патшалар бөлмесін қабір тонаушыларынан қорғау үшін блоктар мен ойыстардан тұрады. Кейбір сарапшылар фараон Хуфудың қабірі осы тоқтату жүйесінің салдарынан табылмаған болуы мүмкін деп есептейді; оның орнына, қабір тонаушылары қолдан жасалған бөлмелерді тапқан.