Кіріспе
18-19 ғасырдағы француз сағаттанушысы, сағатшы және ғалым Фердинанд Бертхуд (1727 жылдың 18 наурызында Планцемонт-сюр-Куведе, Невшатель княздығында дүниеге келген; 1807 жылдың 20 маусымында Грослейде, Валь-д'Оазда қайтыс болды) – ғалым және сағатшы. Ол 1753 жылы Парижде сағат жасау шебері болды. Король мен Әскери-теңіз флотының тағайындамасымен Механика-сағатшы лауазымын атқарған Бертхуд, әсіресе теңіз хронометрлері саласында, өте кең көлемдегі еңбектерді мұра етіп қалдырды.
Ferdinand Berthoud (born 18 March 1727, in Plancemont sur Couvet, Principality of Neuchâtel; died 20 June 1807, in Groslay, Val d'Oise), was a scientist and watchmaker. He became master watchmaker in Paris in 1753. Berthoud, who held the position of Horologist Mechanic by appointment to the King and the Navy, left behind him an exceptionally broad body of work, in particular in the field of marine chronometers.
Тарих
Фердинанд Бертхуд 18 наурыз 1727 жылы Плансемон қаласында, Валь-де-Траверс аймағындағы Невшатель княздығында, сол кезде Пруссия Корольдігіне қарасты, сағат және сағаттар жасаумен аты шыққан отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Жан Бертхуд – шебер аға балташы және сәулетші. Ол Куве және Невшатель қалаларының азаматы болды, сондай-ақ 1717 жылдан 1732 жылға дейін Валь-де-Траверс аймағындағы бейбіт сот судьясы қызметін атқарды. Оның анасы Джудит Бертхуд (1682–1765) Куве қаласында туған. Фердинандтың төрт бауыры болды: Абрахам (1708 ?); Жан Генри (1710–1790), Валь-де-Траверс аймағындағы бейбіт сот судьясы, Лес-Верриердегі сот кеңсесінің хатшысы, Крессьедегі адвокат, сондай-ақ сағат және сағаттар жасау шебері; Жан Жак (1711–1784), суретші және Пьер (1717 ?), фермер және сағатшы. Пьер Куведе кеңесші болып жұмыс істеді және 1741 жылы Маргарита Борель Жакеге үйленді. Пьердің екі ұлы болды: Пьер Луи (1754 жылы Парижде туып, 1813 жылы қайтыс болды) және Анри (туған жылы ? , 1783 жылы қайтыс болды); олардың мансабы ағалары Фердинанд Бертхудпен тығыз байланысты болды. Фердинандтың екі әпкесі болды: Жанна Мария (1711–1804) және Сюзанна Мария (1729 ?). 1741 жылы, он төрт жасында Фердинанд Бертхуд Куведегі ағасы Жан Генридің сағатшылыққа шәкірттігіне қабылданды, сонымен бірге берік ғылыми білім алды. 1745 жылдың 13 сәуірінде Фердинанд Бертхуд оқуын аяқтады және сағат және сағаттар жасау бойынша шәкірттік куәлігін алды. 1745 жылы, 18 жасында Фердинанд Бертхуд сағатшы және сағаттауыш ретінде шеберлігін жетілдіру үшін Парижге көшіп барды. Ол Париж қауымдастығындағы шебер сағатшылармен жұмыс істеген кезде өз талантын дамытты. Әдебиетте Фердинанд Бертхудтың біраз уақыт бойы Жюльен Ле Рой үшін жұмыс істегендігі айтылады, онда ол шебердің ұлы Пьер Ле Роймен бірге, кейін оның бәсекелесі болды. 1753 жылдың 4 желтоқсанында француз корольдік кеңесінің бұйрығымен, гильдия ережелеріне ерекшелік ретінде және корольдің ерекше құрметімен Фердинанд Бертхуд 26 жасында шебер атанды, ол шебер сағатшы деген ресми атақты алды. 1755 жылдан бастап Фердинанд Бертхудқа 1751 және 1772 жылдар аралығында жазушы және философ Дидро (1713–1784) және математик және философ д’Алембер (1717–1783) басшылығымен жарияланған «Энциклопедия методикасына» сағат жасау туралы бірқатар мақалалар жазу міндеті жүктелді. Фердинанд Бертхуд өзінің алғашқы мамандандырылған еңбегін 1759 жылы жариялады: «L'Art de conduire et de régler les pendules et les montres, à l'usage de ceux qui n'ont aucune connaissance d'horlogerie» [1]. Кейіннен «Еңбектер» бөлімінде егжей-тегжейлі сипатталған бірнеше басқа жазба еңбектер жарық көрді. 1763 жылы Фердинанд Бертхудты король Джон Харрисон (1693–1776) жасаған H4 теңіз сағатын тексеруге Лондон қаласына жіберді. Бұл жұмыста математик Чарльз Этьен Камю (1699–1768), Француз Корольдік ғылым академиясының мүшесі және астроном Жозеф Жером Лефрансу де Ла Ланде (1732–1807) қатысты. Бертхуд үшін бұл сапар көңіл көншітпеді: Харрисон оған H1, H2 және H3 сағаттарын ғана (500 фунт стерлингке) көрсетті, бірақ ол аңызға айналған H4 сағатын көрсетуден бас тартты. Бертхуд Гаррисонның әйгілі H4 сағатын Лондонда көре алмағанымен, оның сағаттық өнер саласындағы еңбектері мен жарияланымдарының маңыздылығына байланысты ол ағылшын ғылыми ортасына жол тапты. Бұл 1764 жылдың 16 ақпанында Лондондағы Корольдік қоғамның «қатысушы шетелдік мүшесі» болып сайлануына әкелді. 1764 жылы корольдің бұйрығымен Француз академиясы өзінің екі мүшесіне, Дюхамель де Монсо мен Жан Батист Шапп д’Отерошке Фердинанд Бертхудтың 3-ші нөмірлі теңіз сағатын тестілеуді тапсырды. Бертхуд сағатты Брест қаласында өзі киіп, сынақтарға қатысқанын айтты. Сынақтар «Л’Иронделл» фрегатында өтті. 1765 жылы Фердинанд Бертхуд Лондонға екінші сапармен барып, Саксония министрі граф Генрих фон Брюльдің кеңсесі арқылы Харрисонмен кездесті. Харрисон өзінің туындыларын Бертхудқа көрсетуден бас тартты, өйткені ол оларды француз флотының пайдасына пайдалануға толыққанды қабілетті екенін білді. Ағылшын сағатшысы Томас Мадж (1715–1795), алғашқы ажыратылған рычагты қашуды және Лонгитудалық кеңестің мүшесін әзірлеуімен танымал болды, ол H4 сағатының жұмыс істеу принципін Бертхудқа өзі көре алмай түсіндірді (Харрисон өзінің сағатының сипаттамасы үшін 4000 фунт стерлинг төлеуді талап етті, бұл өте жоғары және қорқынышты сома). 1766 жылдың 7 мамырында Фердинанд Бертхуд Праслин герцогына (1712–1785), Шоисель графына, әскери-теңіз флотының министріне, 6-шы және 8-ші теңіз сағаттарын салу жоспары туралы хат жіберді. Ол одан бұрынғы теңіз сағаттары бойынша жұмысына байланысты және ағылшын технологиясын пайдалана отырып, екі жаңа теңіз сағатын жасау үшін күтілетін шығындарына байланысты 3000 фунт стерлинг көмек сұрады. Хатта Фердинанд Бертхудтың осы көмекті алуға және король мен флоттың тағайындалған сағатшысы атағын алуға, сондай-ақ теңіз сағаттарын дамытуға және теңіздегі бойлықты анықтауға арнау ниеті айқын көрсетілген. 1766 жылдың 24 шілдесінде король екі теңіз сағатын салу жобасын мақұлдады және оны қаржыландыруға келісті. Жаңа теңіз сағаттарының өнімділігін тексеру үшін 1768 жылдың 3 қарашасында Праслин герцогы 6-шы және 8-ші теңіз сағаттарын «Флерье» рыцары (1738–1810) атанған Шарль Пьер Клареге, зерттеуші, гидрограф және корольдің лейтенантына, сондай-ақ Франция Корольдік ғылым академиясының мүшесі, теңіз астрономы және географы Канон Пингрэге (1711–1796) тапсырды. Олардың міндеті «Изида» корветімен Рошфордан Санто-Домингоға және кері бағытта саяхат жасап, сағаттарды сынау болды. Саяхат он айға созылды және сағаттар бойынша жүргізілген сынақтар сәтті аяқталды. Шарль Пьер Кларенің нәтижелері 1773 жылы «Voyage fait par ordre du roi, pour éprouver les horloges marines» деген атпен жарияланды. 1769 жылы Фердинанд Бертхуд өзінің туысы Пьер Луи Бертхудты (1754–1813), көбінесе Луи Бертхуд деп аталатын, талантты жас сағатшы және сағаттар жасаушыны Куведен Париждегі өзіне шәкірттікке шақырды. Луи француз және испан флоттарына Бертхуд жеткізген теңіз сағаттарын жасауға және жөндеуге көмектесті. 1770 жылдың 1 сәуірінде 6-шы және 8-ші теңіз сағаттарының сәтті сынақтарынан кейін Фердинанд Бертхуд король мен флоттың тағайындалған сағатшысы атағын алды, сондай-ақ жылдық 3000 фунт стерлинг көлеміндегі жәрдемақы және теңіз сағаттарының құрылысын қадағалау міндеті берілді. Ол 20 теңіз сағатына корольдік тапсырыс алды. Фердинанд Бертхудтың сағаттары тез арада сәттілікке жетті және әртүрлі сынақтар мен карта жасау саяхаттарында кемелерде пайдаланылды. 1771 жылы Борда Канария аралдарынан Кариб теңізіне бағытталған теңіз хронометрлерін сынау үшін «Флора» фрегатына мінгізілді, лейтенант Вердюн де ла Кренн басқарып тұрды. Капитан Буссольдің басшылығымен граф Шастене де Пюизегур (1752–1809), «Эспьегль» корветінің капитаны, 1774 және 1775 жылдары Канар аралдары мен Африка жағалауына экспедиция жасады. 1785 жылдың 1 тамызында Фердинанд Бертхуд Лаперузға, «Астролаб» кемесінің капитанына, бес сағатты тапсырды, ол Тынық мұхитында Джеймс Куктың ашқандарын толықтыру мақсатымен әлемді аралауға шықты. Кемедегі сағаттар 1788 жылы Соломон аралдарының жанындағы Санта-Круз аралдарындағы Ваникоро жағалауында «Астролаб» кемесінің құлауы кезінде теңізде жоғалып кетті. 1791 жылы Бертхуд Лаперузді іздеуге шыққан Антуан Бруни д’Энтркастоға, «Recherche» және «Espérance» фрегаттарымен экспедиция жасауға көмектесу үшін төрт теңіз хронометрін жеткізді. 1795 жылы Бертхуд Франция Ұлттық институтының (Institut de France) Механикалық өнер бөлімінің бірінші класты тұрақты мүшесі болып сайланды. Франция революциясынан кейін Бертхуд Лу...
Шығармалары
1752 жылы 25 жасында, Парижге келгеннен кейін жеті жыл өткен соң, Фердинанд Бертхуд Корольдік ғылым академиясына теңдеу сағатын тапсырды, осылайша сағат жасау өнеріндегі ерекше шеберлігін көрсетті[4]. Француз академиясының мүшелері, математик және астроном Чарльз Этьен Камю (1699–1768) және математик, физик және әйгілі гидрограф Пьер Богер (1698–1758), оның еңбегінің сапасы туралы мақтауға толы баяндама жазды. Фердинанд Бертхуд француз Корольдік ғылым академиясына бірнеше мөрленген конверттерді тапсырды. 1754 жылдың 20 қарашасында ол теңізде уақытты өлшеуге арналған машинаның жоспарын, ешқашан жарияланбаған мөрленген конвертте тапсырды. Бұл оның теңіз сағаты үшін алғашқы жоспары болды. Конвертті академия президенті 1976 жылға дейін ашқан жоқ. 1760 жылдың 13 желтоқсанында Фердинанд Бертхуд өзінің «Теңіз сағаттарының құрылысының принциптері туралы естелік» атты еңбегін француз Корольдік ғылым академиясына ұсынды, оның құрылысы 1761 жылдың басында аяқталды. Ол 1761 жылдың 28 ақпанында қосымша ұсыныс берді. Сағат 1763 жылдың сәуір айында Корольдік ғылым академиясында көрсетілді. 1754 жылы француз ғылым академиясы Фердинанд Бертхудтың сағатын және теңдеу сағатын мақұлдады. Фердинанд Бертхуд зерттеулерге және өзінің білімін басылымдары арқылы таратуға берілді. Осы екі мақсат оған сол кездегі ғылыми ортада жылдам танымалдылық әкелді. Дидро (1713–1784) және д’Алембер (1717–1783) басшылығымен 1751–1772 жылдары жарық көрген «Методикалық энциклопедиядағы» бірнеше мақалалар оған сеніп тапсырылды. 1759 жылы Бертхуд «Маятниктерді және сағаттарды басқару және реттеу өнері. Сағат жасау туралы ешқандай білімі жоқтар үшін» атты табысты халықтық трактатын жариялады[6]. 1763 жылы оның «Сағат жасау туралы эссе; осы өнерді азаматтық қолдану, астрономия және навигацияға қатысты қарастырады» атты еңбегі де жақсы қабылданды. Бұл танымал еңбек өте табысты болды, бірнеше тілге аударылды және он сегізінші және он тоғызыншы ғасырларда бірнеше рет қайта басылды. 1763 жылы Бертхудтың мансабында бұрылыс болды, ол сол кезден бастап теңіздік навигацияның жетістіктеріне назар аударды. Франция ғылым академиясы тағы да куәгер және қолдаушы болды: сол жылы сағат жасаушы 1760 және 1761 жылдары тапсырылған екі конвертті ашты. Олар 17-ші теңіз сағатын сипаттайды. Сол жылдың 29 тамызында Фердинанд Бертхуд «Теңіз сағатының құрылысы» атты тағы бір конвертті тапсырды.
Оның жұмысы егжей-тегжейлі сұраулармен бірге жүйелі жобалармен сипатталды. Мысалы, ол 1766 жылдың 7 мамырында екі теңіз сағатын жасауды ұсынды. Бұл қазір Франция өнер және сауда мұражайында сақталатын 6 және 8 нөмірлері болды. Олармен сәтті тәжірибелер жүргізгеннен кейін Фердинанд Бертхуд 1770 жылдың 1 тамызында «Корольге және теңіз флотына теңіз сағаттарының құрылысын тексеруге тағайындалған механик-сағатшы» атағын алды. 1773 жылы Фердинанд Бертхуд «Теңіз сағаттары туралы трактат, оның теориясын, құрылысын, осы машиналардың жұмыс күшін және оларды сынау тәсілін қамтиды, олардың көмегімен теңіз карталарын түзетуге және теңіздегі бойлықтарды анықтауға жету үшін» атты еңбегін жариялады. Бұл трактат теңіз сағатын жасау үшін қажетті барлық бөлшектерді егжей-тегжейлі баяндайтын алғашқы еңбек болды. Ол Бертхудтың еңбегінің беделін нығайтуға көмектесті, әсіресе Харрисон және Пьер Ле Рой (1717–1785) сияқты теңіздегі бойлықты зерттеудегі бәсекелестеріне қатысты. Екі жылдан кейін, 1775 жылы Фердинанд Бертхуд тағы бір еңбегін жариялады: «Уақытты өлшеу арқылы бойлықтар немесе теңіздегі бойлықтарды анықтау әдісі, теңіз сағаттарының көмегімен, бойлыққа және ендікке қатысты бақылауларды азайту үшін пилотқа қажетті кестелер жинағымен». Бұл кітаптың екінші басылымы 1785 жылы жарық көрді. 1787 жылы Бертуд «Уақытты өлшеу туралы немесе теңіз сағаттары туралы трактатқа және сағат жасау туралы эссеге қосымша, кішкентай бойлық сағаттарын орындау, құрылыс және сынау принциптерін қамтиды, сондай-ақ осы құрылыс принциптерін қапшақ сағаттарына қолдану, сонымен қатар бірнеше астрономиялық сағаттар құрылысы» жариялады. Бұл 1798 жылы неміс тіліне аударылды. 1792 жылы Фердинанд Бертхуд өзінің «Бойлық сағаттары туралы трактат, олардың құрылысын, сипаттамасын және осы машиналардың барлық жұмыс процесін қамтиды; олардың өлшемдері, оларды сынау тәсілі және т.б.» атты еңбегін жариялады, онда ол тепе-теңдік доңғалағын пайдаланып компенсация жасауды ұсынды, содан кейін жақсы изохронизмге қол жеткізу үшін спиральды реттеуді ұсынды (172-бет). Төрт жылдан кейін, 1796 жылы Бертуд «Бойлық сағаттары туралы трактаттың жалғасы, мыналарды қамтиды: 1° тасымалданатын тік сағаттардың құрылысы, 2° кішкентай көлденең сағаттардың сипаттамасы және ең ұзақ сапарларда қолдануға болатын қарапайым және тасымалданатын сынақтары» жариялады. 1802 жылы Фердинанд Бертхуд өзінің ең маңызды еңбектерінің бірін жариялады: «Сағаттар арқылы уақытты өлшеу тарихы», онда ол сағат жасау механикасы өнеріндегі ерекше білімін көрсетеді. 1807 жылы, оның қайтыс болған жылы, Бертхуд «Бойлық сағаттары туралы трактатқа қосымша, 1752 жылдан 1807 жылға дейін уақытты өлшейтін машиналардың әртүрлі бөліктеріне қатысты жасалған негізгі зерттеулер немесе жұмыстар туралы хабарламасы бар» атты соңғы еңбегін жариялады. Жаңа басылымдары 1816 және 1838 жылдары жарық көрді. Белгілі тәжірибеші, шебер және батыл қолөнерші, сондай-ақ білімін таратуға құштар ойлап табушы Фердинанд Бертхуд сағат жасау өнерін дамытуға ғана емес, сонымен қатар оның заманының ғылымдарында дәл сағаттарды пайдалануын ілгерілетуге үлес қосты, осылайша осы әртүрлі салалардағы прогреске үлес қосты. Ол барлық зерттеулерінің нәтижелерін егжей-тегжейлі және жүйелі түрде жариялаған жалғыз сағатшы. Шын ғылыми инженерия рухымен және еңбекке ерекше қабілетімен қаруланған Фердинанд Бертхуд оның замандастарының ешбір сағатшысынан көбірек тәжірибе жасады. Фердинанд Бертхуд әртүрлі салалардағы еңбектерді қалдырды: теңіз хронометрлері, сағаттар және әшекей сағаттары, арнайы құралдар және ғылыми өлшеу құралдары, сондай-ақ 4000-нан астам бет және 120 мыс гравюрасы бар көптеген жазба еңбектер мен арнайы диссертациялар. Оның мансабындағы атақтар, жеңілдіктер және танылу куәліктері, Людовик XV билігінен бастап Бірінші Империяға дейін, сондай-ақ оның маңыздылығын бүгінгі күнге дейін көрсететін мақтаулар мен зерттеулер оның дәлдікке ұзақ ізденістегі орнының маңыздылығын көрсетеді.