Кіріспе

Гур-и-Амир немесе Гури-Амир (گورِ امیر) – түркі-моңғол жаулап алушысы Тимурдың (Тамерлан деп те аталады) Самарқандағы кесенесі. Орталық Азия сәулет тарихында маңызды орынға ие, себебі ол кейінгі моғол сәулетінің қабірлеріне, оның ішінде Кабулдағы Бабур бақтарына, Делидегі Хумаюн қабіріне және Аградағы Тадж-Махалға үлгі болды және оларға әсер етті. Бұл қабірлерді Тимурдың үнді ұрпақтары – Орталық Азия мәдениетінің ықпалымен үнді мәдениетін қабылдаған түркі-моңғолдар салған. Моғолдар Үндістан субконтинентінде Моғол әулетін құрды. Кесене өмір бойында бірнеше рет қалпына келтірілді.

Құрылыс

Гур-э-Амир парсы тілінде "Патшаның қабірі" деген мағынаны білдіреді. Бұл сәулет кешенінің көкшіл күмбезінде Тамерлан, оның ұлдары Шахрух пен Мираншаһ, немерелері Улуғбек пен Мұхаммед Сұлтанның қабірлері орналасқан. Сонымен қатар, қабірде Тимурдың ұстазы Сәйід Барака да көмеілген. Кешеннің ең алғашқы бөлігі 14 ғасырдың соңында Мұхаммед Сұлтанның бұйрығымен салынған. Қазіргі кезде медресе мен ханқаның іргетастары, кіреберіс порталы және төрт минареттің бірінің бөлігі ғана сақталған. Мавзолейдің құрылысы 1403 жылы Тамерланның мұрагері және сүйікті немересі Мұхаммед Сұлтанның күрт қайтыс болуынан кейін басталды, ол үшін бұл мавзолей арналған еді. Тимур өзінің Ақсарай сарайының жанында Шахрисабз қаласында кішкентай қабір салған болатын. Бірақ, 1405 жылы Тимур Қытайға жасаған әскери жорығында қайтыс болғанда, Шахрисабзға апаратын жолдар қарға толып, оны осы жерге жерлеуге тура келді. Тамерланның тағы бір немересі Улуғбек құрылысты аяқтады. Оның билігі тұсында мавзолей Тимуридтер әулетінің отбасылық қабірне айналды.

Сәулет

Мұхаммед Сұлтан ансамблінің кіреберіс порталы оюлы кірпіштермен және түрлі мозаикалармен әшекейленген. Улуғ Бег тұсындағы барлық кеңейтулер Исфахандық Мұхаммед ибн Махмуд сәулетшісіне жатқызылады. Гур-Емир кесенесі сырттан бір күмбезді құрылыс. Ол құрылысының қарапайымдығымен және сыртқы келбетінің салтанатты монументалдығымен танымал. Бұл – азур түсті, қабырғалы күмбезбен жабылған сегіз қырлы ғимарат. Қабырғалардың сыртқы әшекейлеуі көк, ашық көк және ақ плиткалардан тұрады, олар терракота кірпіштердің фонында геометриялық және эпиграфикалық өрнектерге жинақталған. Күмбездің диаметрі 15 метр, биіктігі 12,5 метр – ашық көк түсті, терең розеткалармен және ақ дақтармен әсемделген. Күмбездің қабырғалы жолақтары оған керемет көркемдік сыр береді. Улуғ Бегтің билігінде кесенеге кіру үшін есік жасалды. Кесененің ішкі жағында терең ойыстармен және әр түрлі әшекейлермен жабдықталған үлкен, биік зал бар. Қабырғалардың төменгі бөлігі біртұтас панель түрінде құрастырылған оникс тақташаларымен қапталған. Бұл тақталардың әрқайсысы мұқият суреттермен безендірілген. Панельдің үстінде мәрмәрден жасалған сталактит тәрізді қоршау орналасқан. Қабырғалардың кең аумақтары боялған гипстен жасалған, ал аркалар мен ішкі күмбез жоғары рельефті папье-маше картюштарымен әшекейленген, олар алтынмен қапталған және боялған. Кесененің ішкі бөлмесіндегі әсем оюлы қабір тастары негізгі залдағы жер асты криптіндегі нақты қабірлердің орналасқан жерін көрсетеді. Улуғ Бегтің тұсында Тамерланның қабірінің үстіне қою жасыл жадеден жасалған массивті тас қойылған. Бұрын бұл тас Қытай императорының сарайындағы құдайға табыну орнында, содан кейін Шағатай хандығындағы Дууаның (Шыңғыс ханның ұрпағы) тағында қолданылған. Тамерланның қабірінің жанында оның ұлдары Миран Шах пен Шахрух, сондай-ақ немерелері Мұхаммед Сұлтан мен Улуғ Бегтің мәрмәр қабір тастары орналасқан. Тамерланның рухани ұстазы Мир Саид Барака да осы жерде жатыр.

Тарих

1404 жылы Тимурдың бастамасымен және оның қаржысына салынған Тимурид дәуірінің парсы сәулет өнерінің шедеврі, әлемдік ислам сәулет тарихында маңызды орын иеленеді. Мавзолейдің бас сәулетшісі – Мұхаммед ибн Махмұд Исфахани, ол Иранның Исфахан қаласында туған.

Құрылыс

1403 жылы Осман империясына қарсы әскери жорықтан кейін Тимурдың мұрагері Мұхаммед Сұлтан қайтыс болды. 1404 жылдың күзінде Самарқанға оралған Тимур, немересіне Гур-э-Амирдің отбасылық қабіріне айналған мавзолей салуды бұйырды. Мавзолей ортағасырлық Самарқанның оңтүстік-шығыс бөлігінде, Мұхаммед Сұлтанның медресесі мен ханақасының жанында салынды. Тимур Қытайдағы жорықта қаза тапты. 1405 жылдың қаңтар айында ол Отрар қаласына (Арыс өзенінің Сырдарияға құятын жеріне жақын қираған орындары) келді, онда ауырып қайтыс болды (көптеген тарихшылар бойынша 18 ақпан, ал Тимурдың қабір тасына сәйкес 15 ақпан). Тимурдың денесі балсамданып, күміс брокатпен қапталған эбендік табытқа салынды. Тимур туған жері Кеште жерленгісі келгенімен, оның ұлы Халил Сұлтанның бастамасымен Самарқанға әкелінді. Тамерлан Гур-э-Амир мавзолеінде жерленді, ол сол кезде толыққанды аяқталмаған еді. Ресми аза тұту шаралары 1405 жылдың 18 наурызында Тимурдың немересі Халил Сұлтан (1405–1409) тарапынан ұйымдастырылды. Ол әкесінің еркіне қарсы Самарқан тағын басып алды, ал тақты үлкен немересі Пир Мухаммедке қалдыруды қалаған. Улуғ Бег тұсында мавзолей Тимуридтер отбасының күмбезіне айналды, оған кіру үшін есік жасалды.

Кейінгі кеңейту

Бұл сәулет ансамблінде Тимурдың өзі, оның ұлдары Шахрух (1447 жылы Хератта қайтыс болды) және Миран Шах (1408 жылы 21 сәуірде Тәбриз маңында қаза тапты), немерелері Улуғбек (1394–1449) және Мұхаммед Сұлтан, сондай-ақ Тимуридтер Абдулла Мирзо, Абдурахман Мирзо, Тимурдың мұғалімі және ұстазы Мир Саид Барака жатыр. Тимурдың кіші ұлы Шахрухтың өсиетімен Мир Саид Бараканың мәйіті Гур-и Әмір кесенесіне жерленген. Тимур мұсылман және суфилік тәріқаттарына құрметпен қараған адам еді. Тимурдың басты рухани кеңесшісі – Мұхаммед пайғамбардың ұрпағы, шейх Мир Саид Барака болды. Ол Тимур билікке келген 1370 жылы оған билік символдарын – барабан мен туды сыйлады. Мир Саид Барака әмірдің ұлы болашағы болатынын болжады. Ол Тимурдың ірі жорықтарына қатысты. 1391 жылы Тоқтамышпен болған шайқас алдында оған бата берді. 1403 жылы олар тақ мұрагері Мұхаммед Сұлтанның күтпеген өліміне күйінді. Араб тарихшысы Ибн Арабшах айтуынша, Тимур үнемі: «Мен мемлекетте жеткен жетістіктерім мен бағындырған ең күшті елдерімнің бәрі шейх Шамсуддин әл-Хаворияның дұғасы мен батасы және Саид Баракадан келген сәттілік арқасында болды» дейтін. Сондықтан Тимурдың өзі де оның қасына жерленді.

Қиындық пен қалпына келтіру

1740 жылы Әфшаридтер империясының патшасы Надер-шах Тамерланның саркофагын алып кетуге тырысты. Надер Тимурды өте құрметтеді. Ол Тимурдың әскери шеберлігін, ал кейіннен оның қатыгездігін де үлгі етті, бірақ саркофагты жылжыту кезінде ол екіге бөлініп кетті. Бұл жаман ниетті белгі деп қабылдады. Оның кеңесшілері оған тасты өз орнына қайтаруды кеңес берді. Өкінішке орай, 17 ғасырдың соңынан бастап Самарқанд ұзақ жылдар бойы құлдырауға ұшырады. Қала Бухараға астана мәртебесін жоғалтты. Ұлы Жібек жолы қаланы айналып өтті, ал оның ұлы тарихи ескерткіштері бос және ұмытылған күйде қалды. Гур-Эмирде кең ауқымды қалпына келтіру жұмыстары тек Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана басталды. Тамерланның қабірі 19 маусым 1941 жылы, Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасауына аз уақыт бұрын ашылды. 1941 жылы Тимурдың қазба жұмыстары совет ғалымы және антропологы Михаил Михайлович Герасимовтың басшылығымен жүргізілді, ол Тимурдың бас сүйегінен оның бет-әлпетін қайта жасай алды. Сондай-ақ, оның бойы 172 см болғаны және айқын ақсап жүргені расталды.

Тимурдың қарғысы

Кеңес ғалымдары Тимурдың қабірін ашуға беделді болғанда, Самарқанда қабірді ашқандарға қарғыс түседі деген әңгіме тарады. Жергілікті басшылар қазба жұмыстарын жүргізетін команданы "қауіптер" туралы ескертуге тырысты. Қабірде "Мен өлгеннен қайта тірілсем, әлем дірілдейді" деген екі ескерту жазылған. Ал, қабір ашылған соң, тағы бір жазу табылды: "Кім менің қабірімді бұзса, менің өзімнен де қауіпті жауды оятар". Герасимовқа жақын адамдар бұл оқиғаның шындыққа жатқанын айтса да, аңыз әлі күнге дейін тірі. Бұл қабірді 1941 жылдың 20 маусымында кеңес археологы Михаил Михайлович Герасимов ашты, бұл нацистердің Кеңес Одағына шабуыл жасауына екі күн бұрын болды. Әңгімеге сене келе, Сталин қарғысқа сеніп, Тимурды қайта жерлеуді бұйырған. Тамерлан 1942 жылдың 20 желтоқсанында, Сталинградтағы кеңес әскерінің жеңісіне бір ай бұрын, толық исламдық рәсіммен қайта жерленді (сол кезде Сталинградтағы неміс әскері қоршауда болған еді).

Жақын маңдағы ескерткіштер

Кейбіреулер Гур-э-Амир, Рухабад кесенесі мен Ақсарай кесенесінің жақын орналасқандықтан бір ансамбль екенін санайды. Рухабад (14 ғасыр) – шағын кесене, ішінде Мұхаммед пайғамбардың шашы сақталған деген әңгіме бар. Қазіргі уақытта бір қабатты медреседе қолөнершілердің шеберханалары орналасқан. Медресенің жанында әрекет ететін мешіт бар. Бұл үш құрылыс біртұтас ансамбльді құрайды. Жақында қайта жаңартылған Ақсарай кесенесі (15 ғасыр) Гур-э-Амирдің артындағы тыныш көшеде орналасқан.