Кіріспе

858–867 жылдар аралығында Католик шіркеуінің басшысы болған Рим папасы Николай I (Николай I; шамамен 800 – 13 қараша 867), «Ұлы Николай» деп аталады. Ол 24 сәуір 858 жылдан өліміне дейін Рим епископы және Папалық мемлекеттердің билеушісі болды. Ол папалық билікті бекітіп, папалықтың тарихи дамуына және Батыс Еуропаның христиан елдері арасындағы орнына шешуші әсер еткенімен есімдері сақталған. Николай I папаның сенім және мораль мәселелерінде барлық христиандарға, тіпті патшаларға да билік етуі керек деп мәлімдеді. Николай Лотарингия королі Лотарь II-нің Тютбергамен жасаған некесін жою туралы өтінішін қабылдамады. Кеңес некені жоюға жарайтығын жариялағанда, Николай I кеңесті қызметтен шеттетуге, оның елшілерін анафемаға ұрып, шешімдерін күшін жойды. Римді қоршаған Каролингтердің қысымына қарамастан, оның шешімі өзгеріссіз қалды. Оның билігі кезінде Византия империясымен қарым-қатынас нашарлады, себебі ол Константинополь патриархы Игнатийді қолдады, ол Фотий I пайдасына қызметтен алынған еді. Он жетінші ғасырдан бері Николай Католик шіркеуінде қасиетті кісі ретінде құрметтеледі, оның мерекесі 13 қарашада тойланады. Оның өкіметінен тыс аумақтардағы басымдық туралы талаптары, Константинополь Никея кредосына филиокуені қосуы және Болгарияны Рим үстемдігінде ұстауға жасаған қысымы Рим мен Константинополь арасындағы шиеленісті күшейтті, нәтижесінде төртінші Константинополь соборында гректер оны анафемаға ұрды.

Ерте мансап

Римдегі әулетті отбасында дүниеге келген, қорғаушы Теодордың ұлы Николай, көрнекті білім алды. Оның құдайшылдығымен, мейірімділігімен, қабілеттілігімен, білімімен және шешендігімен ерекшеленгендігі үшін, ол ерте жасында Шіркеу қызметіне қабылданды. Папа Сергий II (844–847) оны субдиакон, ал папа Лео IV (847–855) диакон қылып тағайындады. 858 жылдың 7 сәуірінде Рим папасы Бенедикт III қайтыс болғаннан кейін, Италияның Людовик II папа сайлауға әсер ету үшін Римге келді. 24 сәуірде Николай папа болып сайланды, император Людовиктің куәлігімен Санкт-Петер базиликасында қасиеттілікке ие болды және таққа отырды. Үш күннен кейін Николай императорға қоштасу кешін ұйымдастырды, содан кейін римдік ақсүйектермен бірге қаланың сыртындағы оның лагеріне барды, онда император папамен кездесіп, біршама қашықтыққа оның атын жетелеп жүрді.

Папалық

Рухани тұрғыдан шаршап, саяси тұрақсыздыққа ұшыраған, мұсылман және викинг шапқыншылықтарына беймаза болған Батыс Еуропа үшін Папа Николай Рим шіркеуінің алдымен келетін құқығының адал өкілі болып көзге түсті. Ол христиандық моральды қорғау және Құдай заңын сақтау міндетін өте жоғары бағалады. Сонымен қатар, ол болашақ мұсылман шабуылдарына қарсы Остияның бекіністерін күшейтті.

Епископтар

Равенналық архиепископ Иоанн Папалық штаттардың тұрғындарын қысымға алды, өзіне бағынышты епископтарға зорлық көрсетті, олардан әділетсіз түрде ақша талап етті және дін қызметкерлерін заңсыз түрмеге қамады. Сонымен қатар, Рим Папасына қарсы өтініштерін қолдау үшін жалған құжаттар жасады және Папаның елшілерін қорлады. Папаның ескертулері нәтиже бермегендіктен және архиепископ үш рет қайталап шақырылғаннан кейін де Папаның сотына келмегендіктен, ол қауымнан шығарылды. Алдымен император Луиге Павияға барып, архиепископ екі императорлық делегатпен бірге Римге келді, онда Николай оны 860 жылдың күзінде өткен Рим синодына шақырды. Бұл жайтты естіген Иоанн Римнен қашып кетті. Император Римнен кетуге бұйрық берді және Трир мен Кельн архиепископтарына өз үйлеріне қайтуын қажет етті. Николай Лотар мен оның әйелі арасында келісімге келу үшін тырысты. Николай араласып шешкен тағы бір некелік мәселе – Карл Тоқалдың қызы Юдиттің, әкесінің рұқсатынсыз Фландрия графы Балдуинге үйленуі. Франк епископтары Юдитті қауымнан шығарған, ал Реймстің Гинкмары оған қарсы болған, бірақ Николай неке бостандығын қорғау үшін кеңшілікке шақырды.

Шығыс шіркеуінің қарым-қатынасы

Шығыста Николайдың Рим папасының өкіметін канондық шекарадан асырып, шіркеуге "билеушілік" орнату арқылы, Рим папасына Шығыс тарапынан берілген "теңдер арасындағы ең жоғары құрмет" позициясынан тысқары билікке ұмтылып жатыр деп саналды. Ол Константинополь патриархы Игнатийдің 858 жылы қызметтен алынғанын және Фотий I-нің шіркеу заңдарын бұза отырып, патриархтық орнына көтерілгенін айтты. Папа Адриан II Борис таныс Формосс немесе Маринус болгар архиепископы болу туралы өтінішін қабылдамаған соң, Борис қайта Константинопольге бет бұрды. 870 жылы Константинополь соборы автокефалия мәртебесін берді және грек дін қызметкерлері миссионерлер ретінде жіберілді; бірақ оларды көп ұзамай болгарлар ауыстырды.

Мұра

Николай шіркеудің миссионерлік қызметін ынталандырды. Ол Бремен және Гамбург епархияларының бірігуін бекітті және Бремен архиепископы Анскарға және оның ізбасарларына даниялықтар, шведтер және славяндарға пап легаты қызметін жүктеді. Ол көптеген шіркеу мәселелері бойынша хаттар мен қаулылар шығарды және өз міндеттерін орындамаған епископтарға қарсы белсенді шаралар қолданды. Римде Николай бірнеше шіркеулерді қайта жаңартып, оларды жабдықтады және діни өмірді дамытуға үнемі тырысты. Ол христиандық сопылық рухтағы ізгі өмір сүрді. Прумдық Реджино Николайдың Рим тұрғындары мен замандастары тарапынан жоғары бағаланғанын хабарлайды (Хроника, "ad annum 868", "Mon. Germ. Hist. Script.", I.579). Ол қайтыс болғаннан кейін қасиетті кісі ретінде есептелді. Оның қадір-қасиеті 1630 жылы VIII Урбан папасымен қайта бекітілді. Оның мерекесі 13 қарашада тойланады. Бұл паптың адалдығын бағалауда маңызды мәселе – оның жалған псевдо-Исидорлық паптық декреттерін пайдаланғандығы. Генрих Шрёрс жүргізген жан-жақты зерттеулер нәтижесінде, паптың псевдо-Исидорлық жинақтың толық көлемімен таныс болмағаны және оның жекелеген бөліктерін де қолданбағаны анықталды. Ол, мүмкін, жалған декреттер туралы жалпы білімге ие болған, бірақ заң туралы көзқарасын оларға негіздемеген және оларды білуінің себебі тек Франк империясынан келген құжаттар болды. Николай әрбір шіркеуге әтеш мүсінін қоюға бұйырды. Осыдан бері әтеш діни нысан ретінде Петірдің Мәсіхті мойындамауының еске салғышы болып табылады, және кейбір шіркеулерде әтеш әлі де манарада орнатылған. 866 жылы папа Николайдың ең маңызды ісі – барлық христиандарға сәрсенбі және жұма күндері жылы қанды жануарлардың етін, қанын және сүйек бағасын жеуден тыйым салуы болды. Бұл қазіргі римдік католиктердің ораза маусымында жұма күндері ет жеуден бас тарту дәстүріне әкелді, бірақ суық қанды жануарлардың (мысалы, балықтың) еті жеуге рұхсат етілді. Бұл дәстүрді тек Еуропалық балықшылардың мүддесін қорғау үшін құрған деген теория бар, бірақ оны растайтын дәлел жоқ.