Кіріспе
Ежелгі Рим мәдениетіндегі құдайлық тұлғалық сипат. Ежелгі Рим мәдениетіндегі felicitas (латынша felix сөзінен, "жемісті, бақытты, сәтті") – құдайлық ықпалмен туған өнімділік, бақыт немесе шаттық жағдайы. Фелицита әйелдің құнарлылығын да, әскери қолбасшының сәттілігін де білдіре алатын. Фелицитаның құдайлық бейнесі құдай ретінде қастерленген. Felicitas сөзі "жақсы сәттілік" деп аударылғанымен, Фелицита құдайы Фортунамен кейбір қасиеттері мен атрибуттарын ортақтасса да, рим дінінде екеуі ерекшеленді. Фортунаның әсері болжамсыз және теріс болуы мүмкін, себебі Мала Фортунаға ("Жаман сәттілікке") арналған алтарь бар. Ал Фелицитаның мәні әрқашан оң болған. Ол құдайлық күшінің әртүрлі аспектілерін көрсететін бірнеше эпитеттермен суреттеледі. Б.з.д. II ғасырдың ортасында Фелицитаға Римде ғибадатхана салынған, ал республика кезеңінде 1 шілдеде Юнонамен бірге және 9 қазанда Фауста Фелицита ретінде рим мемлекеттік дінінің екі ресми мерекесінде құрмет көрсетілген. Фелицита империялық культте де маңызды рөл атқарды және Рим империясының байлығы мен гүлденуінің символы ретінде монеталарда жиі бейнеленген. Оның негізгі атрибуттары – кадуцей және мүйіз. "Felicity" ағылшын сөзі осы felicitas сөзінен туындаған.
the divine personification of a Roman concept
In ancient Roman culture, felicitas (from the Latin adjective felix, "fruitful, blessed, happy, lucky") is a condition of divinely inspired productivity, blessedness, or happiness. Felicitas could encompass both a woman's fertility and a general's luck or good fortune. The divine personification of Felicitas was cultivated as a goddess. Although felicitas may be translated as "good luck," and the goddess Felicitas shares some characteristics and attributes with Fortuna, the two were distinguished in Roman religion. Fortuna was unpredictable and her effects could be negative, as the existence of an altar to Mala Fortuna ("Bad Luck") acknowledges. Felicitas, however, always had a positive significance. She appears with several epithets that focus on aspects of her divine power. Felicitas had a temple in Rome as early as the mid 2nd century BC, and during the Republican era was honored at two official festivals of Roman state religion, on July 1 in conjunction with Juno and October 9 as Fausta Felicitas. Felicitas continued to play an important role in Imperial cult, and was frequently portrayed on coins as a symbol of the wealth and prosperity of the Roman Empire. Her primary attributes are the caduceus and cornucopia. The English word "felicity" derives from felicitas.
Қасиеттілік немесе қасиет ретінде
Діни мағынада felix – «ырыс, құдайлардың қорғауында немесе қалауында; бақытты» дегенді білдіреді. Феликс – құдайлармен үйлесім немесе бейбітшілік күйін білдіретін pax divom. Бұл сөз индоевропалық *dhe(i)l сөзінен туындаған, ол «бақытты, жемісті, өнімді, қоректі» деген мағынаны білдіреді. Оған жақын латын сөздеріне фемина – «әйел» (қоректендіретін немесе емшектен емізетін адам); фело – «сүт емізу», нәрестеге қатысты қолданылатын сөз; filius – «бала» (сүт емізетін адам); және, мүмкін, фелло, фелларе – «фелация жасау», бастапқыда жыныстық сипаттамасы жоқ «сүту» мағынасында қолданылған. Жыныстық қуат, өсім және жалпы өнімділіктегі жақсылықтың жалғасуы туралы жазуда кездесетін Hic habitat Felicitas («Фелицитас мұнда тұрады») деген жазу Помпейдегі нан пісіретін орындағы фаллик рельефінде сақталған. Ежелгі римдік мәдениетте felicitas – дін мен егіншіліктің тығыз байланысын көрсететін сапа. Б.з.д. 184 жылы Катон Ұлы цензор ретінде өткізген суоветаурилия құрбандығының нәтижесіз болғаны үшін, мүмкін, vitium – ырымдық қателік деп сынға ұшырағанда, felicitas мәселесі көтерілді. Келесі үш жылда Римді түрлі жаман белгілер мен керемет құбылыстар (prodigia) мазалады, мысалы, қатты дауылдар, оба және «қан жауыны», олардың орнын толтыру үшін бірнеше құрбандықтар (supplicationes) қажет болды. Катонның өзін ақтау үшін жасаған сөйлеуі Oratio de lustri sui felicitate, «Оның люструмының Фелицитасы туралы сөйлеу» деп аталады және кейінгі деректердегі мүмкін цитата ретінде ғана сақталған. Катон люструмның «егер астық қоймалары толған болса, жүзім мол болса, зәйтүн майы бақтардан мөлдіреп ақса», қалған жағдайларға қарамастан, «фелицитас» тудырғанын табуы керек деді. Ырымның тиімділігі осылайша оның felicitas арқылы білдірілуі мүмкін. Felicitas-ты дамыту қабілеті – адамның қадір-қасиетінің және құдайдың қалауының дәлелі болды. Фелицитас – құдайдың сыйы, жеке тұлғаның ішінде тұратын сапа және өзінен тыс өнімді жағдайларды тудыруға қабілетті жұқпалы күш: бұл «харизматикалық биліктің» бір түрі. Цицерон felicitas-ты әскери ғылымды (scientia rei militaris), virtus («батылдық» және «адамгершілік») және auctoritas, «бейдел» білімдерімен қатар үлгілі әскербасының төрт ізгі қасиетінің бірі ретінде тізімдеді. Virtus – felicitas-қа үнемі қосымша болды, ол лайық емес адамдарға берілмейді деп есептелді. Цицерон Felicitas-ты әсіресе Помпей Магнусқа («Ұлы Помпей») жатқызды және бұл Felicitas-ты тіпті Фабиус Максимус, Марцелл, Кіші Сципион және Мариус сияқты сәтті әскербасылардың иеленген құдайлық сәттілігінен ажыратты. Публилий Сирдің (sententiae) сөздері жиі құдайлық қасиеттермен, соның ішінде Фелицитаспен байланысты: «Халықтың Фелицитасы оларға мейірімді болғанда күшті» (potens misericors publica est Felicitas).
Республика
Фелицитаға табыну алғаш рет б.з.д. 2 ғасырдың ортасында тіркелген, оған ғибадатхана арнаған Луций Лициний Лукулл, атақты Лукуллдың әкесі, Испаниядағы әскери науқандарынан алынған олжамен, б.з.д. 151–150 жылдары. Көркем өнерді жақсы білген Лукулл, Муммийден Грекиядан тоналған бірнеше мүсіндерді алды, олардың ішінде Праксительдің туындылары: Теспиядан әкелінген Музалар тобы – Теспиадтар және Венера. Бұл Фелицита ғибадатханасы өнер мұражайы ретінде қосымша функцияға ие болған бірнеше ғибадатханалардың бірі болды. Цицерон өнерді тамашалауды ұнататындарға, бірақ жеке коллекция жинауға мүмкіндігі жоқтарға Фортуна Хуйусце Дии ғибадатханасымен бірге осы ғибадатхананы да ұсынды. Ғибадатхана Март алаңындағы Викус Тускус ауданындағы Велабрумда, триумфтармен байланысты жол бойында орналасқан: б.з.д. 46 жылы Юлий Цезардың жеңіс көлігінің осі оның алдында сынған деген болжам бар. Ғибадатхана Клавдий тұсында өртеніп қирады, бірақ Музалар құтқарылды. Ол осы жерде қайта салынбады. Сулла өзін фэлицитастың сапасымен тығыз байланыстырады, сондықтан ол «Феликс» деген агноменді (лақап атын) қабылдады. Оның диктаторлық билігі азаматтық соғыс пен Рим қаласының ішінде бұрын-соңды болмаған әскери зорлық-зомбылықтың нәтижесінде туды, бірақ ол жеңісінің өзі оның феликс екендігінің және құдайлардың игілігіне ие екендігінің дәлелі деп мәлімдеу арқылы билігін заңдылады. Республика дәуірінде жеңіс Рим халқының барлығына тиесілі деп есептелді, осыған орай жеңіске жеткен генерал Капитолийдегі Юпитер Оптимус Максимус ғибадатханасына қоғамдық құрбандықтар шалған жеңіс шеруіне қатысты. Сондықтан Сулла императордың кейінгі билігі үшін маңызды теологиялық негізді қалады. Ол Фелицитаға жаңа ғибадатхана салған жоқ, бірақ қараша айының календрінде Сулланның жеңіс ойындарын аяқтау үшін Ludi circenses арқылы оны құрметтеді. Овидий Фелицитаға арналған тойлық мереке күні туралы жазды. 1 шілдеде және 9 қазанда Фелицита Капитолийде, Капитолий төбесінде құрбандыққа шалынды, соңғы күні Фауста Фелицита ретінде Genius Publicus («Халықтың руы») және Венера Виктрикспен бірге. Бұл рәсімдер, әдетте, жеке ғибадатхана аумағында емес, құрбандық шалу орындарында немесе шағын киелі орындарда (эдикула) өткізілді. Арвал ағайындарының істері (б.з.д. 1 ғасыр) Фелицитаға құрбандық ретінде сиырды белгіледі. Помпей өзінің жаңа театры мен ғибадатхана кешенінде Фелицитаға арналған киелі орын құрды, ол Венера Виктрикс ғибадатханасының сатыларын отыруға пайдаланды. Фелицита құрмет пен ізгілікпен қадірленді, ол императорлық дәуірде Америядағы Фелицитас Цезарис (Цезардың Фелицитасы) ретінде Жеңіспен киелі орнын бөліскен болуы мүмкін. Помпейдің құдайларды біріктіруі Капитолийдегі құдайлар тобына ұқсас болуы мүмкін. Римде Фелицитаға арналған төртінші киелі орынды Цезарь жоспарлаған, және ол өлімінен бұрын жұмысын бастаған болуы мүмкін. Ғибадатхананы Лепид аяқтады, ол Сулла қалпына келтірген, б.з.д. 52 жылы өртенген және б.з.д. 44 жылы Цезарь бұзған Курия Хостилия орнында. Бұл ғибадатхана Адриан тұсында болмаған. Оның орны Санти-Лука-е-Мартина шіркеуінің астында жатыр деген болжам бар. Бұл жерде табылған иондық бас қалашығы мен туф қабырғасы ғибадатхананың жалғыз белгілі қалдықтары деп есептеледі. Фелицитас – Юлий Цезардың Тапсус шайқасындағы әскерлері қолданған пароль, республиканың соңғы кезеңінде құдайлар мен құдайлық тұлғалардың есімдері осы мақсатта жиі жазылып отыратын. Фелицитас Юлия («Жулиан Фелицитасы») – Испаниядағы Цезарь тұсында қайта құрылған және қазіргі Лиссабон, Португалиядағы Олисипо деп те белгілі болған колонияның аты. Республика дәуірінде тек ғибадатханасы немесе қоғамдық құрбандық шалу орындары болған құдайлық тұлғалар ғана монеталарда бейнеленді, олардың ішінде Фелицита да болды. Республиканың жалғыз монета түрінде Фелицита бюст ретінде және диадема киіп бейнеленген.
Империя
Кумедегі күнтізбеде 16 сәуірде Аугусттың алғаш рет император деп жарияланған күнінің құрметіне Империяның Фелицитасы үшін supplicatio тойланған. Римдік монеталарда Фелицитас императорлық кезеңде ғана кадуцеймен бірге бейнеленеді. Ең ерте белгілі мысалы – Галбаның тұсында шығарылған дупондийдегі Фелицитас Публика. «Уақыттың өркендеуі» (Felicitas Temporum) Алтын ғасыр идеологиясын көрсететін, Траян мен Антонин Пийдің билігінде пайда бола бастаған жаңашыл қасиеттердің бірі болды. Пертинакстың өте қысқа билігінен және Коммодтың қанағаттандырмас жағдайларынан кейін билікке келген Септимий Север, 200-202 жылдары кең таралған «Уақыттың өркендеуі» (Felicitas Temporum) және «Ғасырдың өркендеуі» (Felicitas Saeculi) тақырыптары арқылы Рим тыныштығын қалпына келтіруге жасаған тырыстықтарын монеталар арқылы көрсетті. Кейбір императорлық монеталарда осы тіркестер император отбасының әйелдері мен балаларының суреттерімен бірге қолданылған. Империя христиандық билікке өткенде, бұрын құдайлар ретінде қастерленген тұлғаланған қасиеттер абстрактілі ұғымдар ретінде қарастырыла бастады, бірақ Никея империясы Овидийдің жоғалған «Fasti» поэмасының 11-ші кітабында айтылған Фелицитаналия гүлдену мерекесінің нұсқасы сияқты көптеген грек дәстүрлерін қабылдады. Константиннің тұсында шығарылған монетада «Ғасырдың мәңгілік бақыты» (Felicitas Perpetua Saeculi) бейнеленген. Фелицитас Августтың билігінде қабылданған жеңістің римдік теологиясының негізі болды. Бұл ұғым, римдік императорлық үгіт-насихаттың негізін құрап, дәстүрлі институттардың болмауында жеңіс арқылы биліктің немесе талапкердің билік ету құқығын заңдастырды. Ол жердегі биліктің көктегі келісімге тәуелді екенін және сәтті жаулап алудың биліктің құдайлық мақұлдауын көрсететін фелицитас пен артық virtus проекциялағанын білдірді.