Кіріспе
Ирониялық сөз тіркесі
Риторикада литота (/l//aɪ/'/t//oʊ//t//iː//z//, /'/l//aɪ//t//ə//t//iː//z/, /us/'/l//ɪ//t//ə//t//iː//z/), сондай-ақ классикалық тұрғыда антенантиоз немесе модератор деп аталады, – бұл сөз тіркесі және иронияның бір түрі. Онда бір ойды баса көрсету үшін теріс пікір айту арқылы оң пікірді күшейтіледі, көбінесе әсер үшін қос теріс қолданылады. Литота – мейоз түрінде кездесетін, әрі әрқашан мақсатты түрде қолданылатын, баса назар аударуға бағытталған сөздің әлсірету түрі. Дегенмен, теріске шығарудың түсіндірілуі контекстке, оның ішінде мәдени контекстке байланысты болуы мүмкін. Сөйлеуде литота интонация мен баса назарға байланысты өзгеруі мүмкін; мысалы, "жаман емес" деген тіркес "орташа" немесе "керемет" деген мағынаны білдіру үшін әртүрлі интонациямен айтылуы мүмкін. Сол сияқты, литота (ауксездің бір түрі ретінде) байқаудың қаталдығын азайту арқылы эвфемизм ретінде баса назар аудару үшін қолданылуы мүмкін; "Ол мен таныған ең таза адам емес" деген сөз біреудің ұқыпсыз екенін білдіру үшін қолданылуы мүмкін. Литота ағылшын, орыс, неміс, идиш, голланд, еврей, арамей, грек, украин, поляк, қытай, француз, чех және словак тілдерінде жиі қолданылады, сондай-ақ көптеген басқа тілдер мен диалекттерде де кездеседі. Бұл ежелгі ағылшын поэзиясының және исланд сагаларының ерекшелігі, сонымен қатар стоик тыныштықтың бір құралы болып табылады. Литота сөзі грек тілінен (λιτότης) шыққан, "қарапайымдық" деген мағынаны білдіреді және λιτός, литос сөзінен туындаған, ол "жай, қарапайым, кішкентай немесе аз" дегенді білдіреді.
Классикалық литоттар
Литос туралы алғашқы белгілі айтылым Цицеронның б.з.д. 55 жылы жазған хатында (De Oratore) кездеседі. Цицерон бұл сөзді өмірдің қарапайымдылығын (немесе шарапаты) білдіру үшін қолданған. Сөздің мағынасы мен функциясы "қарапайым" дегеннен екі рет жоқ түріндегі күйбеңдеуді қамтитын, нәрсені әдемілеп айтуға өзгерді. Ежелгі скандинавия тілінде литостың бірнеше түрі болған. Оларға мыналар жатады: жоқпен күйбеңдеу ("Ол жаман әйел емес" – "Ол жақсы әйел" деген мағынада), оңды күйбеңдеу ("Ол жақсы оқушы емес" – "Оның оқуы қиын" деген мағынада), ештеңені жоққа шығармай литос жасау және теріс сын есімдерді пайдаланып литос жасау ("Оның үйінде өткізген күндер оны құлшыныссыз қалдырды" – "Ол үйден шығуды артық жақсы көреді" деген мағынада).
Классикалық грек
Классикалық грек тілінде литота мысалдары Гомерден бастап кездеседі. "Илиаданың" 24-ші кітабында Зевс Ахиллды былай сипаттайды: "οὔτε γάρ ἔστ᾽ ἄφρων οὔτ᾽ ἄσκοπος" (186-жол), "ол ни ақылы жоқ, ни көзі жоқ емес", яғни ол сонымен қатар дана да, сақ да.
Француз тілі
Француз тілінде "pas mal" ағылшын тіліндегідей қолданылады, ал "il n'est pas antipathique" ("ол жағымсыз емес") дегенінің шын мәнісі "il est très sympathique" ("ол өте жақсы") дегенді білдіреді, бірақ сөйлеуші оны мойындауға құлшынбайды. Тағы бір классикалық мысал – "Ce n'est pas bête!" ("Бұл ақымақтық емес"), көбінесе өзін тым әуесқой көрсетпей, ақылды ұсынысты мойындау үшін айтылады. (Барлық литоталар сияқты, бұл фраза да сөзбе-сөз мағынасында қолданылуы мүмкін, яғни нәрсе ақымақ емес, керісінше ақылды болуы мүмкін немесе ақымақтық пен ақылдылықтың арасындағы жағдайды білдіруі мүмкін.) Француз әдебиетіндегі ең белгілі литоталардың бірі Пьер Корнельдің "Сид" (1636 ж.) пьесасында кездеседі. Басты кейіпкер Химен әкесін өлтірген сүйіктісі Родригеге: "Бар, мен сені жек көрмеймін" ("Va, je ne te hais point") деп айтады, бұл "Мен сені жақсы көремін" дегенді білдіреді.
Қытай
Қытай тілінде 不错 (Пиньин: ISO, дәстүрлі таңбалар 不錯, сөзбе-сөз 'бұрыс емес') деген тіркес бір нәрсені өте жақсы немесе дұрыс деп көрсету үшін жиі қолданылады. Осылайша, ол ағылшын тіліндегі "жаман емес" (бірақ "ешқандай жамандық жоқ" емес) немесе француз тіліндегі pas mal дегеннің жалпы қолданылуынан өзгеше. Сондай-ақ, 不简单 (пиньин ISO, дәстүрлі таңбалар 不簡單, сөзбе-сөз 'қарапайым емес') деген тіркес таң қалдыратын жетістіктерді сипаттау үшін қолданылады.
Дания тілі
Дания тілінде литота қолдануы Ютландия диалектісінің ерекшелігі саналады. Типик мысал ретінде det er ikke så ringe endda ("бұл тіпті жаман емес") тіркесін келтіруге болады, ол "өте жақсы" деген мағынаны білдіреді.
Нидерланд және неміс
Сол сияқты, голланд тілінде "жаман емес" деген мағына беретін "niet slecht" тіркесі, неміс тіліндегі "nicht schlecht" сияқты, бір нәрсені өте жақсы немесе дұрыс деп көрсету үшін жиі қолданылады.
Италиялық
Итальян тілінде "meno male" (сөзбе-сөз "жаман емес") ағылшын тіліндегі "So much the better" тіркесімен ұқсас, жағдайдың теріс жағынан гөрі жақсырақ екенін білдіру үшін қолданылады (мысалы, Уинстон Черчилльдің "демократия – басқа барлық үкімет түрлерінен нашаррақ, бірақ олардан жақсы" деген сөзі кеңінен таралған).
Латын тілі
Латын тілінде литотаның мысалын Овидийдің "Метаморфозалар" шығармасынан табуға болады: non semel (1-кітап, 692-жол, "бір рет емес"), яғни "бір реттен астам" деген мағынада. Кейбір жиі қолданылатын сөздер литотадан туындаған: nonnulli ("бірде-бір емес") "бірнеше" дегенді білдіреді, ал nonnumquam ("ешқашан емес") "кейде" үшін қолданылады.
Ресей
Мүмкін, орыс тіліндегі ең көп таралған литоте – «жаман емес» (неплохо) сөзі болып табылады. Алайда, ерекше жайт ретінде, бір нәрсені «өте жаман емес» деп айтуға болады, бұл шын мәнінде өте жақсы екенін көрсетеді. Литоте мысалын Николай Гогольдің «Үкімет инспекторы» пьесасында табуға болады, онда қала әкімі: «Күнәсіз адам жоқ, әркімнің санасында кемшілік бар» дейді, яғни «Барлық адамның санасында күнә бар» (1-әрекет, 1-көрініс). Бұл жағдайда, әкімнің сөзін жұмсарту үшін қолданылады – белгілі бір деңгейде эвфемизм – оның нақты мағынасынан гөрі әлсіз қылып жеткізеді.
Испан тілі
Испан тілінде мақтау ретінде "No es nada tonto" ("Бұл мүлдем ақымақтық емес") деп айту қалыпты жағдай. (Яғни, бір нәрсе епті немесе ойлы болды деу үшін). Тағы бір көп қолданылатын испан тіліндегі фраза – "menos mal" (салыстырыңыз, жоғарыдағы итальян тіліндегі "meno male"), сөзбе-сөз "жаманнан кем" дегенді білдіреді, бірақ ағылшын тіліндегі "Көңілім қалды!" немесе "Осылай болғаны жақсы" сияқты қолданылады.
Швед тілі
Швед тілінде литота қолдану жиі кездеседі. Мысалы, ұзақ уақыттан соң біреумен кездескенде: Det var inte igår ("Кеше емес") деп айту қалыпты жағдай.
Түрікше
Түрік тілінде "Hiç fena değil!" ("Мүлдем жаман емес!") деген сөзді мақтау мағынасында жиі қолданады.
Уэльс тілі
Уэльс тілінде Siomi ar yr ochr orau ("Жақсы жағынан көңіліңіз қалды") "құба-құба таң қалдыру" дегенді білдіреді.