Кіріспе

Испан мақал-мәтелдері – батыс мәдениеттерінде қолданылатын мақал-мәтелдердің бір бөлігі; олардың көптегені басқа батыс тілдеріндегі ұқсас мақал-мәтелдермен бірдей формада және мазмұнда болады. Испан тілінде пайда болған мақал-мәтелдер ағылшын, француз, фламанд, неміс және басқа да тілдерге ауысып, таралып кеткен.

Шығу тегі

Көптеген испан мақал-мәтелдерінің мәдени таралу тарихы ұзақ. Мысалы, олардың шығу тегі ежелгі Вавилонға дейін барып, классикалық антикалық дәуірде Испанияға мәдени тұрғысынан жеткен мақал-мәтелдер бар. «En boca cerrada no entran moscas» (Тыныштық алтын, сөзбе-сөз – «Жабық ауызға шыбық кірмейді») испан мақал-мәтелінің баламалары Эфиопия сияқты көптеген Африка елдерінің мәдени дәстүріне жатады. Бұл мақал-мәтел ежелгі Вавилон мақал-мәтелінен бастау алып, мыңдаған жылдар мен көптеген тілдер арқылы жеткен. Испан мақал-мәтелдерін қолдану туралы жазба деректер испан әдебиетінде ерте заманнан бар. 11-шы ғасырдың соңында немесе 12-ші ғасырдың басында жазылған «El Cantar de Mio Cid» – осының алғашқы мысалы. Испан мақал-мәтелдерін қолданатын ерте туындылардың мысалдары – Хуан Руиздің 14-ші ғасырда жазған «Libro de Buen Amor» және Альфонсо Мартинес де Толедоның 15-ші ғасырда жазған «El Corbacho» еңбектері. Испан мақал-мәтелдерінің алғашқы антологиясы «Proverbios que dicen las viejas tras el fuego» – 15-ші ғасырда Сантильянаның 1-ші маркизі Иниго Лопес де Мендоса жазған. Сондай-ақ, 15-ші ғасырда «Сенилокиум» атты, испан мақал-мәтелдері мен айтылған сөздердің жинағын және түсіндірмелерін қамтитын, аты белгісіз білімді еңбек жазылды. Фернандо де Рохастың «Селестина» (15-16 ғасырлар) шығармасындағы кейіпкерлердің тілі мақал-мәтелдерді пайдалану арқылы көрініс береді. Әрине, 17-ші ғасырда Мигель де Сервантестің жазған әйгілі «Дон Кихот» кітабы да пайда болды. Сервантестің қарапайым кейіпкері Санчо Панза – қарапайым халықтың өкілі. Оның ойлау қабілеті көбінесе халықтық мәдениеттің бай даналығына, ол үнемі сілтеме жасайды. Ал оның қожайыны Дон Кихот өзінің сөздерін ерлік романдарынан алады және Санчоның кез келген жағдайға сәйкес келетін мақал-мәтелдерді таба білуіне таңғалады. «Дон Кихот» кітабында көптеген испан мақал-мәтелдері кездеседі. Кейбір испан мақал-мәтелдері бір-біріне қайшы келеді, олар қамтитын «даналық» әрине, абсолютті емес. Адамдар өмірге деген көзқарастарына сәйкес келетін мақал-мәтелдерді қолданады. Бірақ, олардың барлығын бірге қарастырғанда, испан мәдениетінің және жалпы адам табиғатының терең қайнар көздерін ашады.