Кіріспе

"Тұздың бір тұйірін" немесе "бір қысым тұзды" қабылдау – ағылшын тіліндегі идиома, ол бір нәрсеге, әсіресе сенімсіз немесе тексерілмеген мәлімдемелерге күдіспен қарауды, немесе бір нәрсені тура мағынасында түсінбеуді білдіреді. Ескі ағылшын өлшем бірлігінде бір тұйірдің салмағы шамамен 65 мг-ға тең, яғни адам саусақтарымен қанша тұзды қысып ала алатыны соған сай келеді.

Тарих

Фразаның шығу тегі туралы гипотезалардың бірі – Плинийдің «Naturalis Historia» еңбегі, онда уға қарсы дәрінің рецептін табу туралы айтылады. Осы дәрінің құрамында тұздың бір түйіршігі болған. Сондықтан уға қатысты қауіптерді «тұз түйіршігімен» қабылдау керек болған, яғни, оларды бәсеңдетіп қарау қажет еді. «Cum grano salis» («тұз түйіршігімен») деген тіркес Плинийдің нақты сөздері емес. Ол классикалық латын тілінің емес, қазіргі еуропа тілдерінің грамматикалық ережелеріне сәйкес құрастырылған. Плинийдің шын сөздері «addito salis grano» («тұз түйіршігі қосылғаннан кейін») болған. Тағы бір дерек бойынша, римдік генерал Помпей түрлі улардың шағын дозаларын ішіп, өзін уға қарсы иммунитеттеуге болатынына сенген. Ол уды жұтуға көмектесу үшін осы емді тұз түйіршігімен қабылдаған. Бұл нұсқада тұз уға қарсы дәрі емес, ол тек уды жұтуды жеңілдету үшін қолданылған. Латын сөзі «sal» (салис – жағдайы) «тұз» және «зейін» деген мағынаны білдіреді, сондықтан «cum grano salis» латын тіркесін «тұз түйіршігімен» немесе «зейін түйіршігімен» деп аударуға болады, ал шын мәнінде – «сақтықпен»/сақтанып. Бұл тіркес британдық ағылшын тілінде көбінесе «a pinch of salt» (бір қысым тұзбен), ал американдық ағылшын тілінде «a grain of salt» (бір түйір тұзбен) деп айтылады.