Жоғалған Мероит тілінің әліпби-буындық жазу жүйелері

Кіріспе

Өліп кеткен мероит тілі үшін екі алфасиллабтық жазу

Мероит жазуы Куш патшалығының мероит кезеңінің (б.з.д. 3-ғасыр) басында мероит тілін жазу үшін жасалған екі алфасиллабтық жазудан тұрады. Екі жазу – демотикалық египет тілінен туындаған мероиттік курсив және египеттік иероглифтерден дамыған мероиттік иероглифтер. Мероиттік курсив – ең көп кездесетін жазу, барлық жазулардың шамамен 90% осы жазуға тиесілі, және ол ең ерте сақталған мероиттік иероглиф жазуынан бір ғасыр немесе одан да көп бұрын пайда болған. Грек тарихшысы Диодор Сицилий (шамамен б.з.д. 50 ж.) өзінің “Bibliotheca historica” еңбегінің III кітабында (Африка), 4 тарауда осы екі жазуды сипаттаған. Соңғы белгілі мероиттік жазу – Блемье патшасы Харамадойдың Калабша ғибадатханасының бағанасындағы (REM 0094) мероиттік курсивте жазылған жазуы, ол жақында 5-ғасырдың 410/450 жылдарына қайта жатқызылды. Мероит кезеңінен бұрын, египеттік иероглифтер кушиттердің аттарын және лексикалық бірліктерін жазу үшін қолданылған. Куш патшалығының астанасы Мерое құлағанмен, тіл мен курсив жазуы одан кейін де біраз уақыт қолданылып келді. 6-ғасырда Нубия христиандығын қабылдаған кезде кушит тілі мен курсив жазуы византиялық грек, копт және ескі нубия тілімен алмастырылды. Ескі нубия жазуы грек унциал жазуынан дамыған, оған үш мероиттік курсив әрпі қосылды: , , және мүмкін , ескі нубия тіліндегі [ɲ], [w – u] және [ŋ] дыбыстарын белгілеу үшін. Мероиттік курсив әріптерін қосу, ескі нубия жазуының дамуы кем дегенде 8-ғасырдың соңында толыққанды куәландырылуынан екі ғасыр бұрын басталғанын және/немесе кушит тілі мен жазуы туралы білім 8-ғасырға дейін сақталғанын көрсетеді. Бұл жазуды 1909 жылы британдық египтолог Фрэнсис Льюэллин Гриффит египеттік есімдердің мероиттік жазуы негізінде түсіндірді. Дегенмен, мероит тілінің өзі әлі де толыққанды зерттелмеген. 2008 жылдың соңында алғашқы толық патшалық арнау табылды, ол қазіргі гипотезалардың кейбірін растауға немесе жоққа шығаруға көмектесуі мүмкін. Ең ұзын жазу Бостонның Көркем өнерлер мұражайында сақтаулы.

The Meroitic script consists of two alphasyllabic scripts developed to write the Meroitic language at the beginning of the Meroitic Period (3rd century BC) of the Kingdom of Kush. The two scripts are Meroitic Cursive, derived from Demotic Egyptian, and Meroitic Hieroglyphs, derived from Egyptian hieroglyphs. Meroitic Cursive is the most widely attested script, comprising ~90% of all inscriptions, and antedates, by a century or more, the earliest, surviving Meroitic hieroglyphic inscription. Greek historian Diodorus Siculus (ca. 50 BC) described the two scripts in his Bibliotheca historica, Book III (Africa), Chapter 4. The last known Meroitic inscription is the Meroitic Cursive inscription of the Blemmye king, Kharamadoye, from a column in the Temple of Kalabsha (REM 0094), which has recently been re dated to AD 410/ 450 of the 5th century. Before the Meroitic Period, Egyptian hieroglyphs were used to write Kushite names and lexical items. Though the Kingdom of Kush ended with the fall of the royal capital of Meroë, use of the language and Cursive script continued for a time after that event. During the 6th century Christianization of Nubia, the Kushite language and Cursive script were replaced by Byzantine Greek, Coptic, and Old Nubian. The Old Nubian script, derived of the Uncial Greek script, added three Meroitic Cursive letters: , , and possibly for Old Nubian [ɲ], [w – u], and [ŋ] respectively. This addition of Meroitic Cursive letters suggests that the development of the Old Nubian script began, at least, two centuries before its first full attestation in the late 8th century and/or that knowledge of the Kushite language and script was retained until the 8th century. The script was deciphered in 1909 by Francis Llewellyn Griffith, a British Egyptologist, based on the Meroitic spellings of Egyptian names. However, the Meroitic language itself remains poorly understood. In late 2008, the first complete royal dedication was found, which may help confirm or refute some of the current hypotheses. The longest inscription found is in the Museum of Fine Arts, Boston.

Негізгі қағидалар

Мероит жазуы абугида деп аталатын әліпби түрі болды: /а/ дауысы көбінесе жазылмайтын, егер дауыссыз әріп жеке жазылса, ол автоматты түрде ескерілетін. Яғни, жалғыз m әрпі /ма/ деп оқылды. Қалған барлық дауыс әріптері тікелей жазылды: мысалы, mi әріптері латын әліпбиіндегідей /ми/ дыбызын білдірді. Бұл жүйе шамамен бір уақытта пайда болған үнді абугидаларымен ұқсас.

Гриффит пен Хинце

Гриффит 1911 жылы жазуды түсіндірген кезде мероит тілінің маңызды абугида екенін анықтады. Ол 1916 жылы кейбір дауыссыз әріптер ешқашан дауысты әріппен бітпейтінін және басқа дауыссыз әріптерге ауысатынын байқады. Ол оларды ne, se, te және to дыбыстарымен байланыстырды. Мысалы, ne, na-мен өзгеріп отырды. Na әрпінен кейін i және o дауыстылары келіп, ni және no буынларын жазуға болады, бірақ ешқашан e дауыстысы келмейді. Ол сондай-ақ e дауыстысының жиі кездеспейтінін атап өтті. Ол көбінесе египет сөздерінің соңында кездеседі, оларда копт тілінде соңғы дауысты болмайды. Ол e дауыстысының «шва» және дауыстының жоқтығын көрсететін «өлтіретін» белгі ретінде қолданылатынына сенді. Яғни, m әрпі өздігінен оқылатын болса, me тізбегі оқылатын. Кейінірек Хитце және Рили сияқты ғалымдар бұл пікірмен келісті немесе e дыбысы нөлдік немесе шва дыбысын білдіре алатындай етіп өзгертті. Эпиграфтарды ұзақ уақыттан бері қызықтыратын мәселе – жазудың негізгі сылбырлық қағидаларында, яғни әр дауыссыз әріптің a дауысымен бітетіні ескерілгенде, дауыссыз әріптерден кейін келетін e дауысы үшін арнайы әріптердің болуы. Үндістанның абугидаларында немесе эфиопия тілінде мұндай аралас абугида-сылбырлық жүйесі кездеспейді. Ежелгі парсы клинопись жазуы біршама ұқсас, онда бірнеше иеленуші дауыстылар бар, бірақ ол абугида емес, өйткені иеленуші емес дауыстылар толық әріптермен жазылады және көбінесе /a/ емес иеленуші дауыстыдан кейін қайталап жазылады.

Құрбылық және құс

Миллет (1970) мероиттік «е» әрпінің, шын мәнінде, мероиттік тілде айтылуы қиын болған египеттік дауыссыз әріптерінің тізбегін бөлу үшін қолданылған эпентетикалық дауысты әріп екенін, немесе мероиттік тілінде сөз соңында кездеспейтін «m» және «k» сияқты египеттік дауыссыз әріптерінен кейін пайда болатынын ұсынды. Роуэн (2006) бұл тұжырымды одан әрі дамытып, «se», «ne» және «te» глифтерінің тілдік буын емес, сөз немесе морфема соңындағы дауыссыз әріптерді білдіретінін (мысалы, «l» анықтауышынан кейін келетін жағдайда; ол мероиттік сөз соңдары альвеолярлық дауыссыз әріптерімен шектелгенін айтады) жобалады. Мысал ретінде, копт тіліндегі «prit» сөзі, яғни «агент» деген мағынаны мероиттік тілде «perite» (pa e ra i te) деп жазылған. Егер Роуэннің болжамы дұрыс болса және осылай оқылса, онда мероиттік жазу жүйесі әдеттегі абугида болар еді. Оның пікірінше, мероиттік тілде үш дауысты әріп болған: , және «е» әрпі альвеолярлық дауыссыз әріптерден кейін көтеріліп, немесе сияқты дыбысқа айналған, осының нәтижесінде орфографиялық «t», «s», «n» әріптерінен кейін «е» дауысты әрпінің кездеспеуі түсіндіріледі. Бұл, афроазиялық тілдер отбасындағы дауыссыз әріптерге қойылған шектеулерге ұқсас, Роуэнға мероиттік тілдің египеттік тіл сияқты афроазиялық тіл болуы мүмкін деген ойды ұсынады. Роуэн бұл жүйенің толыққанды әліпбилік екеніне көз жеткізбейді және «te» глифі жер-су атауларының детерминативі ретінде де қолданылған болуы мүмкін екенін болжайды, себебі ол /t/ дыбысы жоқ екені белгілі жер-су атауларының соңында жиі кездеседі. Сол сияқты, «ne» глифі патшалар мен құдайлардың есімдерін белгілеу үшін қолданылған болуы мүмкін.

Юникод

Мероит жазулары, иероглифтік және жалпы жазу түрі, 2012 жылдың қаңтарында Юникод стандартына 6.1 нұсқасымен қосылды. Мероит иероглифтері үшін Юникод блогы U+10980–U+1099F. Мероит жалпы жазуы үшін Юникод блогы U+109A0–U+109FF. Мероит Юникод қаріпі ретінде Aegyptus қаріпін пайдалануға болады, оны көне жазуларға арналған Юникод қаріптерінен жүктеуге болады.