Кіріспе

1844 жылы Жозе Зоррилла жазған пьеса. 1898 жылғы мексикалық фильм.

«Дон Хуан Тенорио: Екі бөлімді діни фантастикалық драма» (Don Juan Tenorio: Religious Fantasy Drama in Two Parts) – 1844 жылы Жозе Зоррилла жазған пьеса. Бұл – Дон Хуан туралы аңыздың испан тіліндегі екі маңызды әдеби интерпретациясының ең романтикалықсы. Екіншісі – 1630 жылы жазылған «Севильяның алдамшысы және Тас қонағы» (El burlador de Sevilla y convidado de piedra), оның авторы Тирсо де Молина. Зоррилланың өзі 1880 жылы «Ескі заманның естеліктері» (Recuerdos del tiempo viejo) атты еңбегінде мойындағандай, «Дон Хуан Тенорио» осы ертерек нұсқаға көп қарызды, бірақ автор де Молинаны сол дәуірдегі тағы бір жазушы Агустин Моретомен шатастырады.

Бірінші бөлік

Драманың бірінші бөлігінде басты кейіпкер де Молина сипаттаған жын-шайтан болып табылады (оны жын және тіпті бір емес, бірнеше рет шайтан деп атайды). Бұл оқиға Дон Хуанның Дон Луиспен Севильядағы шарап дүкенінде кездескенінен басталады. Осылайша екеуі бір жыл бұрын жасаған ставкасында кімнің жеңгенін білуге болады: әрқайсысы өзіне басқаға қарағанда көбірек әйелдерді жеңіп, көбірек еркектерді өлтіре аламын деп күтті. Әрине, Дон Хуан екі жағдайда да жеңіске жетеді. Көпшілік одан бір күні іс-әрекеті үшін жазаға тартылатынына қорықпайтынын сұрайды, бірақ Дон Хуан тек қазіргі туралы ойлағанын айтады. Содан кейін екі кавалерсо соңғы кездескеннен бері беріліп қалғаны белгілі болады, Дон Луис донья Ана де Пантожаға және Дон Хуан донья Инес де Улоаға. Дос Луис, оның мақтанышы жараланды, Дон Хуанның әлеуметтік сатыдағы әрбір әйелмен, әміршіден кедейге дейін ұйықтағанын мойындайды, бірақ оған бір жауабы жетіспейді: қасиетті антын беруге дайын жаңадан келген. Дон Хуан жаңа ставкаға келіседі және оны екі есеге көбейтіп, жаңадан қосылған және қызға қосылған әйелді азғыратынын айтады, ал ол тапсырманы орындау үшін алты күнге ғана қажет екенін мақтанады. Осы сәтте Дон Гонзало, Дон Хуанның болашақ қайын атасы, осы алмасу кезінде бұрышта отырды, Дон Хуан ешқашан қызының қасына жақындамайтынын және үйлену тойы тоқтатылғанын мәлімдейді. Дон Хуан күліп, оған донья Инесті өзіне беремін немесе оны өзімен аламын дейді. Енді ол өз ойын екінші бөлікке бөліп, Доня Инес ант беруге дайын. Келесі көріністерде Дон Хуан харизма, сәттілік және пара арқылы бір түннің ішінде бәс тігудің екі шартын да орындауға тырысады. Алайда ол қасиетті Дона Инесті азғырмайды; ол оны жай ғана монастырьдан алып кетеді және оны қала сыртындағы сарайына алып келеді. Бұл жерде бір-біріне деген махаббат сезімі бар, және бірде-бір рет Дон Хуан Донья Инеске құмарлықтан басқа нәрсе сезінеді. Өкінішке қарай, дона Луис дона Хуанмен жекпе-жек талап етіп келеді, өйткені ол дона Ананы өзінің күйеу жігіті болып жүріп азғырған. Олар шайқас алдында, дон Гонзало қала күзетшілерімен бірге келіп, дон Хуанды қызын ұрлап, азғырып алғаны үшін айыптайды. Дон Хуан дона Гонзалоға дона Инеске үйленуге рұқсат беруін сұрап, тізе бүгіп, оған құлшылық ететінін және ол үшін бәрін жасайтынын айтады. Дон Луис пен дон Гонзало оны қорқыныш деп санайды және оның өмірін талап етуді жалғастырады. Дон Хуан жақсы адам болуға тырысқан кезде оны қабылдамағаны үшін, ол шайтан болып қалатынын мәлімдейді, ол дон Гонзалоны өлтіреді, дуэльде дон Луисті пышақпен шағады және елден қашып кетеді, қазір әкесіз дона Инесті тастап кетеді.

Екінші бөлік

Екінші бөлім 5 жыл өткен соң басталады. Дон Хуан Севильяға оралады. Әкесінің бұрынғы үйі болған жерге келгенде, ол ғимараттың бұзылғанын және оның орнына зират салынғанын көреді. Қабірлердің үстінде дон Гонзало, дон Луис және донья Инес мүсіндері тұр. Дон Хуан келгенде жұмысын аяқтаған скульптор, дон Хуанның әкесі дон Диего Тенорио ұлынан бас тартып, мұрасын құрбандарына арналған ескерткіш салуға жұмсағанын айтады. Дон Хуан донья Инестің тастап кеткеннен кейін көп ұзамай қайғыдан өлгенін де біледі. Басты кейіпкер жасағандарына өкінетіні анық, мүсіндерге өкініш білдіріп, донья Инеске кешірім сұрап дұға етеді. Дұға еткенде, донья Инес мүсіні тіріліп, оған бір күн ғана қалғанын, сол уақытта тағдырын шешуі керектігін айтады. Инес Құдаймен келісім жасап, дон Хуан үшін өз таза жанын құрбан етеді. Сондықтан Құдай олардың екі жаны мәңгілікке байланысатынына келіседі, сондықтан дон Хуан өзіне де, донья Инеске де құтқарылуды немесе тозаққа түсуді таңдауы керек. Содан кейін дон Хуанның екі досы, Сентеллас пен Авельянеда келіп, дон Хуанның шыныменде әуесқой көрмегеніне көндіреді. Батылдығын көрсету үшін ол сол күні кешкі асқа дон Гонзалоның мүсінін шақырады. Дон Хуан келесі сахналарда аспан мен өлгендерді құрметсіздікке ұшыратады, соның нәтижесінде дон Гонзалоның мүсіні кешкі асқа шынымен келеді. Дон Хуан, қалған қонақтары есінен айырылса да, көбінесе бейжайлық танытады, өйткені дон Гонзало оған уақытының азайып бара жатқанын қайтадан еске салады. Авельянеда мен Сентеллас оянғанда, дон Хуан оларды осы көріністі жасап, оны мазақтауға тырысқан деп айыптайды. Олар намыстанып, оны мазақтау үшін ішімдіктеріне есірткі салғанын айыптайды, содан кейін олар қылышпен шайқасады. Екінші бөлімнің үшінші актісін нақты сипаттау қиын, өйткені әртүрлі сыншылар оны әртүрлі интерпретациялайды (төменде қараңыз). Дон Хуан қайтадан зиратқа келеді, оны дон Гонзалоның әруағы жетектеп әкеледі. Дон Гонзалоның қабірі ашылып, дон Хуанның өмірін көрсететін құм сағаты пайда болады. Ол дерлік тозып қалған, ал дон Гонзало Сентеллас дон Хуанды дуэльде өлтіргенін айтады. Содан кейін ол дон Хуанның қолын ұстап, тозаққа алып кетеді. Дон Хуан өлмегенін айтып, аспаннан мейірім сұрайды. Дона Инес пайда болып, оны құтқарады, екеуі бірге жұмаққа кетеді.

Интерпретация

Бұл дон Хуан Тирсо де Молинаның пьесасының нұсқаулық тақырыбынан алшақтайды. Бұл бейқам кейіпкер Молинаның түпнұсқасына қарағанда әлдеқайда күрделі және мифтің құндылықтарын қайта қарастыру жолын көрсетеді. Зоррилланың пьесасы (және дон Хуанның соңғы тәубесі) көбінесе автордың консервативті көзқарастары мен католиктік сенімін бекіту ретінде түсіндіріледі. Испания және Мексика театрларында "Тенорио" пьесасын Әулиелер күні немесе Мексикадағы оған баламасы – Өлілер күні күні қою дәстүрге айналды, сондықтан бұл пьеса бір ғасырдан астам уақыт бойы жыл сайын кем дегенде бір рет қойылып келеді. Бұл – испан тарихындағы ең табысты пьесалардың бірі. Өкінішке орай, автор өзінің пьесасының табысынан пайда көре алмады: оны аяқтағаннан кейін көп ұзамай Зоррилла пьеса құқықтарын сатты, себебі ол оның басқа туындыларынан артық табыс әкелетінін күтпеді. Құқықтар үшін төленген ақыдан басқа, Зоррилла пьеса қойылымдарынан ешқандай пайда таппады. Кейін ол пьесаны сынап, оны қайта қарап, екінші нұсқасын өзі сату үшін жеткілікті уақытқа тоқтатуға тырысты. Бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталды. Бұл – Руис Дон Хуанның нұсқасы, өйткені ол әңгіменің қасіретті аяқталуы мүмкін емес деп сенді, және оның әрқашан қуанышты аяқталуы керек.

Пьесаның ағылшынша нұсқалары/аудармалары

2021 жыл. Арбесу, Дэвид. Дон Хуан Тенорио: Екі бөлімді діни фантастикалық драма. Ньюарк, DE: Хуан де ла Куэста испандық монографиялары. 2003 жыл. Тримбл, Роберт Г. Жозе Зоррильяның «Дон Хуан Тенорио» туындысының аудармасы. Льюистон, Нью-Йорк: Эдвин Меллен Пресс. 2002 жыл. Мейберри, Нэнси К., А. С. Клайн. «Дон Хуан Тенорио»: Параллель испан тіліндегі мәтінімен жаңа ағылшын тіліне аударма. «Гутенберг жобасынан» испан тіліндегі «Дон Хуан Тенорио» және оның ағылшын тіліне аудармасы. 1990 жыл. Болт, Ранжит. Нағыз Дон Хуан. Бат, Англия: «Абсолют Пресс». 1963 жыл. Оливер, Уильям. «Дон Хуан Тенорио». «Дон Хуан театры: пьесалар мен көріністер жинағы», 1630-1963 жылдар. Линкольн, NE: Небраска университетінің баспасы. 469-538 беттер. 1844 жыл. Оуэн, Уолтер. «Дон Хуан Тенорио»: Испан тілінен аударған және ағылшын өлеңіне келтірген Уолтер Оуэн. Буэнос-Айрес: Lamb.